мини|300x300пкс|Енеј бега од запалената Троја, од Федерико Барочи (1598). Боргеска галерија, Рим, Италија. десно|мини|300x300пкс|Карта на измисленото патување на Енеј. Енеида () — латинска епска поема што ја раскажува легендарната приказна за Енеј, Тројанец кој избегал по падот на Троја и отпатувал во Италија, каде што станал предок на Римјаните. Напишана од римскиот поет Вергилиј помеѓу 29 и 19 година п.н.е., „Енеида“ се состои од 9.896 стихови во дактилен хексаметар. Првите шест од нејзините дванаесет книги ја раскажуваат приказната за скитањата на Енеј од Троја до Италија, а последните шест раскажуваат за конечната победничка војна на Тројанците против Латините, под чие име се предодредени да бидат припишани Енеј и неговите тројански следбеници.
Херојот Енеј веќе бил познат во грчко-римските легенди и митови, бидејќи бил лик во „Илијада". Вергилиј ги зел неповрзаните приказни за скитањата на Енеј, неговата нејасна поврзаност со основањето на Рим и неговиот опис како личност без фиксни карактеристики освен скрупулозната пиета, и ја обликувал „Енеида" во убедлив мит за основање или национален еп што го поврзал Рим со легендите за Троја, ги објаснувал Пунските војни, ги величал традиционалните римски доблести и ја легитимирал Јулио-клаудиската династија како потомци на основачите, хероите и боговите на Рим и Троја.
„Енеида“ е широко прифатена како ремек-дело на Вергилиј и едно од најголемите дела на латинската книжевност.
Митологија и потекло Иако дефинитивната приказна за Енеј кој избегал од паднатата Троја и пронашол нов дом во Италија, со што на крајот станал предок на Римјаните, била кодифицирана од Вергилиј, митот за авантурите на Енеј по Троја му претходел со векови. Како што грчките населби почнале да се шират почнувајќи од шестиот век п.н.е., грчките колонисти честопати се обидувале да ги поврзат своите нови домови и домородното население што го нашле таму со нивната претходно постоечка митологија; „Одисеја" во која биле споменати патувањата на Одисеј во многу далечни земји веќе обезбедила таква врска. Приказната за Енеј не одразувала само римски, туку комбинација од разни грчки, етрурски, латински и римски елементи. Троја обезбедила многу соодветен наратив за грчките колонисти во Магна Грција и Сицилија кои сакале да ги поврзат своите нови татковини со себе, и Етрурците, кои ја усвоиле приказната за Енеј во Италија и брзо станале поврзали со него.
Грчките вазни уште од шестиот век п.н.е. даваат докази за овие рани грчки митолошки приказни за тоа како Енеј основал нов дом во Етрурија, и познато ни е дека тој бил обожаван во Лавиниум, градот што го основал. Откривањето на тринаесет големи олтари во Лавиниум укажува на рано грчко влијание, кое датира од шестиот до четвртиот век п.н.е. Во следните векови, откако Римјаните дошле во контакт со грчките колонии и ги освоиле, тие ја вклучиле легендата за Енеј во своите митолошки наративи. Најверојатно е дека тие целосно се заинтересирале за грчките митови - и нивното вклучување во сопствените легенди за Рим и римскиот народ - по војната против кралот Пир Епирски во 280 година п.н.е., бидејќи Троја понудила начин да се вметне Рим во грчката историска традиција исто толку добар како оној што го измислиле Грците во минатото за да се поврзат со своите нови земји.
Може да се најдат и литературни докази за сведоштва за патувањето на Енеј кои му претходеле на Вергилиј. Фрагмент што обично му се припишувал на Хеланик Лезбоски, логограф од петтиот век п.н.е., во „Изгубената историја на свештеничките од Аргос“, наведува дека Енеј го основал Рим со помош на Одисеј и го добил името по Рома, тројанка со која Енеј се познавал. Припишувањето на овој пасус на Хеланик било дочекано со одредени сомнежи и отфрлања, но други научници се помалку сомнителни. Околу четвртиот век п.н.е., инаку непознат Алким очигледно го сметал Енеј за татко на Ромул, а за мајка ја сметал Тиренија. Тогашниот внук на Ромул, Ром (Рем), го основал Рим.
Приказна „Енеида“ може да се подели на половини врз основа на различната тематика на книгите 1–6 (патувањето на Енеј во Лацио во Италија), најчесто поврзани со Хомеровата „Одисеја“, и книгите 7–12 (војната во Лацио), кои ја отсликуваат Илијадата. Овие две половини најчесто се сметаат за одраз на амбицијата на Вергилиј да му конкурира на Хомер, позајмувајќи ја темата за скитање од Одисеја воените теми од Илијада. Сепак, ова е само груба кореспонденција.
Рецепција Критичарите на „Енеида“ се фокусираат на различни прашања.Fowler, "Virgil", in Hornblower and Spawnforth (eds), Oxford Classical Dictionary, 3rd edition, 1996, pp. 1605–06 Тонот на поемата како целина е предмет на посебна дебата; некои ја сметаат поемата за крајно песимистичка и политички субверзивна во однос на августинскиот режим, додека други ја сметаат за прослава на новата царска династија. Вергилиј ја користел симболиката на августинскиот режим, а некои научници гледаат силни асоцијации помеѓу Август и Енеј, едниот како основач, а другиот како обновител на Рим. Во поемата е откриена силна телеологија, или стремеж кон кулминација. „Енеида“ е полна со пророштва за иднината на Рим, делата на Август, неговите предци и познатите Римјани, како и за Картагинските војни; штитот на Енеј дури ја прикажувал победата на Август кај Акциум во 31 година п.н.е. Понатамошен фокус на проучување е ликот на Енеј. Како протагонист на поемата, Енеј се чини дека постојано се колеба помеѓу неговите емоции и посветеноста на неговата пророчка должност да го основа Рим; Критичарите го забележуваат распаѓањето на емоционалната контрола на Енеј во последните делови од поемата каде што „побожниот“ и „праведен“ Енеј безмилосно го коле латинскиот воин Турн.
Се чини дека „Енеида“ имала голем успех. Се вели дека Вергилиј му ги рецитирал на Август книгите 2, 4 и 6;Fowler, pg.1603 споменувањето на нејзиниот син, Маркел, во 6-та книга предизвикало сестрата на Август, Октавија, да се онесвести. Поемата била недовршена кога Вергилиј починал во 19 година п.н.е.
Смртта на Вергилиј и уредување мини|Вергилиј, држејќи ракопис на „Енеида“, опкружен со музите Клио (историја) и Мелпомена (трагедија). Римски мозаик од третиот век од н.е., од Хадруметум, денес во Бардоскиот музеј, во Тунис. Според традицијата, Вергилиј отпатувал во Грција околу 19 година п.н.е. за да ја ревидира „Енеида“. Тој се сретнал со Август во Атина и решил да се врати дома, но добил треска додека бил во посета на град во близина на Мегара. Вергилиј преминал во Италија со брод, ослабен од болеста и починал во пристаништето Брундизиум на 21 септември 19 година п.н.е., а неговата последна желба била ракописот на „Енеида“ да биде запален. Август им наредил на книжевните извршители на Вергилиј, Луциј Вариј Руф и Плотиј Тука, да ја игнорираат таа желба, намести о тоа наредил „Енеида“ да биде објавена со што е можно помалку редакциски измени.
Историја мини|Фолио 22 од Вергилиј Ватикан — лет од Троја. „Енеида“ била напишана во време на големи политички и социјални промени во Рим, по падот на Римската Република и Конечната војна на Римската Република што го разбила општеството, кога верата на многу Римјани во „величината на Рим“ сериозно се колебала. Сепак, новиот император, Август Цезар, започнал нова ера на просперитет и мир, особено преку повторно воведување на традиционалните римски морални вредности. „Енеида“ се сметала за одраз на оваа цел, прикажувајќи го херојскиот Енеј како човек посветен и лојален на својата земја и нејзината истакнатост, а не на сопствените лични придобивки. Покрај тоа, „Енеида“ дала митско легитимирање на владеењето на Јулиј Цезар и, со тоа, на неговиот посвоен син Август, со овековечување на традицијата што го преименувала синот на Енеј, Асканиј (наречен Илиј според Илиум, т.е. Троја), Јул, претворајќи го во предок на родот Јулија, семејството на Јулиј Цезар и многу други големи царски потомци како дел од пророштвото што му било дадено во Подземјето. (Метрата покажува дека името „Iulus“ се изговара како три слога, а не како „Julus“.)
Перцепираниот недостаток на каков било опис за бракот на Енеј со Лавинија или неговото основање на римската раса ги навел некои писатели, вклучувајќи го италијанскиот поет од 15 век, Мафео Веџо (преку неговата Тринаесетта книга на Енеидата, широко печатена за време на ренесансата), Пјер Кандидо Декембрио (чиј обид никогаш не бил завршен), како и Клаудио Салвучи (во неговата епска поема „Лавинијада“ од 1994 година) и Урсула Ле Гвин (во нејзиниот роман „Лавинија“ од 2008 година) да состават свои додатоци. лево|мини|303x303пкс|Венера го моли Вулкан да искова грб за нејзиниот син Енеј од Антонис ван Дајк, 1630–1632.
И покрај дотеруваната и сложена природа на „Енеида“ (легендата вели дека Вергилиј пишувал само три стиха од поемата секој ден), бројот на полузавршени стихови и ненадејниот крај генерално се сметаат за доказ дека Вергилиј починал пред да може да ја заврши работата. Некои легенди наведуваат дека Вергилиј, плашејќи се дека ќе умре пред правилно да ја ревидира поемата, им дал инструкции на пријателите (вклучувајќи го и тогашниот император, Август) дека „Енеидата“ треба да биде запалена по неговата смрт, поради нејзината недовршена состојба и затоа што не му се допаднала една од секвенците во Книга VIII, во која Венера и Вулкан водат љубов, поради нејзината неусогласеност со римските морални доблести. Пријателите не ги исполниле желбите на Вергилиј и самиот Август наредил тие да бидат отфрлени. По мали измени, „Енеида“ била објавена. Бидејќи била составена и зачувана писмено, а не усно, текстот покажува помалку варијации од другите класични епови.
Стил Како и кај другите класични латински песни, метарот се базирал на должината на слоговите, а не на акцентот, иако меѓусебната игра помеѓу метарот и акцентот исто така била важна. Вергилиј, исто така, вклучил одредени поетски средства, вклучувајќи: алитерација, ономатопеја, синегдоха и асонанса. Понатаму, тој користел персонификација, метафора и споредба во своето дело, обично за да додаде драма и тензија на сцената. Пример за споредба може да се најде во книга II кога Енеј се споредува со овчар кој стоел на високиот врв на карпа несвесен за тоа што се случува околу него. Може да се види дека исто како што овчарот е заштитник на своите овци, така е и Енеј на својот народ.
Како што било правило во класичната антика, стилот на авторот се сметал за израз на неговата личност и карактер. Латинскиот јазик на Вергилиј бил пофален за неговата рамномерност, суптилност и достоинство.
Структура „Енеида“, како и другите класични епови, била напишана во дактилни хексаметри: секој стих се состои од шест метрички стапки составени од дактили (еден долг слог проследен со два кратки слога) и спондии (два долги слога). Овој еп се состои од дванаесет книги, а наративот е поделен на три дела од по четири книги - еден дел за Дидона, еден за пристигнувањето на Тројанците во Италија, и еден за војната со Латините. Секоја книга има приближно 700–900 стихови. „Енеида“ завршува ненадејно, а научниците шпекулираат дека Вергилиј починал пред да може да ја заврши поемата.Fitzgerald 1990, 416–17.
Теми
Пиетас