мини|390x390пкс|Свештеник од Световид прикажан на камен од Аркона, сега во црквата Алтенкирхен, Риген. Словенски паганизам, словенска митологија или словенска религија — се однесува на религиозните верувања, митовите и ритуалните практики на Словените пред христијанизацијата, која се случувала во различни фази помеѓу 8-ми и 13-ти век.

Јужните Словени, кои веројатно се населиле на Балканот во текот на 6-тиот и 7-миот век од н.е., граничејќи се со Византиската Империја на југ, релативно рано се нашле под сферата на влијание на источното христијанство, почнувајќи од создавањето на писмени системи за словенските јазици (прво глаголицата, а потоа кириличното писмо) во 855 година од страна на браќата Свети Кирил и Методиј и усвојувањето на христијанството во Бугарија во 864 и 863 година во Велика Моравија. Источните Словени следеле по официјалното усвојување во 988 година од страна на Владимир Велики од Киевска Русија.

Процесот на христијанизација на западните Словени бил постепен и покомплициран во споредба со нивните источни роднини. Моравците го прифатиле христијанството уште во 831 година, чешките војводи следеле во 845 година, а Словаците го прифатиле христијанството некаде помеѓу 828 и 863 година, но првиот историски полски владетел, Мјешко I, го прифатил многу подоцна, во 966 година, приближно во исто време како и Лужичките Срби, додека Полапските Словени биле под значително влијание на Католичката црква дури од 12 век па наваму. За Полапските Словени и Лужичките Срби, христијанизацијата одела рака под рака со целосна или делумна германизација.

Христијанизацијата на словенските народи била долг и често површен процес, особено изразен во Русија. Таа напредувала поинтензивно во западните и централните области на денешна Украина, поради нивната близина до Киев, престолнината на Киевска Русија. И покрај тоа, и таму со векови се појавувал народен отпор, предводен од волхвите — пагански свештеници или шамани. Сличен отпор кон христијанството бил широко распространет и во раната Полска, каде што кулминирал со таканаречената паганска реакција.

Западните Словени од балтичкиот регион упорно му се спротивставувале на христијанството сè додека тоа не им било наметнато со сила преку Северните крстоносни војни. Во текот на 11 век, меѓу Полјаците и Источните Словени избувнувале бунтови. Христијанските хроничари забележувале дека Словените често се враќале кон својата старинска вера, што го опишувале со изразот relapsi sunt denuo ad paganismus (повторно паднале во паганство).

Голем број елементи од автохтоната словенска религија биле формално вклучени во словенското христијанство, што се согледува во архитектурата на Руската црква, иконографијата и други облици на религиозна уметност, додека почитувањето на словенските божества продолжило да живее во неофицијалната народна религија сè до современиот период. Отпорот на Словените кон христијанството резултирал со т.н. „каприциозен синкретизам“, познат на старословенски како двоеверие или двојна вера. Од почетокот на 20 век, словенската народна религија доживеала организирана обнова и повторна интеграција преку движењето на словенската домородна вера, познато како родноверие.

Извори

Странски извори Еден од првите пишани извори за религијата на старите Словени е описот на византискиот историчар Прокопиј од Кесарија (6 век), кој спомнал принесување на жртви на Перун, односно врховниот бог - громовникот на Словените, речните духови („нимфи“) и други:Овие племиња, Словените и Антите, не се управувани од една личност, туку уште од античко време живеат во народна власт (демократија), и затоа нивната среќа и несреќа во животот се сметаат за заедничка кауза. И во сите други аспекти, обете овие варварски племиња имаат ист живот и закони. Тие веруваат дека еден од боговите, создателот на молњата, е господар над сè, и нему му се жртвуваат бикови и се извршуваат други свети обреди. Тие не ја познаваат судбината и генерално не признаваат дека таа има каква било моќ во однос на луѓето, и кога се пред да се соочат со смртта, без разлика дали се зафатени од болест или во опасна ситуација во војната, ветуваат, ако се спасат, веднаш да му принесат жртва на Бога за својата душа; откако ќе избегаат од смртта, го жртвуваат она што го ветиле и мислат дека нивното спасение е купено по цената на оваа жртва. Тие се поклонуваат на реки, нимфи ​​и секакви други божества, им принесуваат жртви на сите нив и со помош на овие жртви произведуваат и гатање.

— Прокопиј Кесариски. Војната со Готите. Книга VII (Книга III од Војната со Готите)Ал-Масуди, арапски историчар, географ и патник, разумно го изедначил паганството на Словените и Русите:Имало декрет од главниот град на Хазарскиот каганат, и во него има седум судии, двајца од нив од муслиманите, двајца од Хазарите, кои судат според законот на Таура, двајца од христијаните таму, кои судат според законот на Инџил, еден од нив од Словените, Русите и другите пагани, тој суди според законот на паганството, односно според законот на разумот.

— Ал-Масуди. Рудници за злато или пласмани на скапоцени камењаЗападноевропските автори од 11 и 12 век дале детални описи на светилиштата и култовите на Радогост (Редигост, Сварожич) во Ретра, Световид (Свјатовит ) во Аркон (Јаромарсбург), Триглав во Шчеќин, Црнобог (Чернобог), светилиштето во Волиње итн. Идентификацијата на голем број источноевропски споменици со словенски светилишта е предмет на спор (Перин, комплекс во близина на местото на идолот Збрух).

Словенски извори Главните сознанија за словенското паганство и митологија произлегуваат пред сè од историски и писмени извори, како што се летописите и хрониките. „Повест за минатите години“, составена околу 980 година, содржи опис на светилиштето во Киев кое го подигнал Владимир Свјатославич, при што се наведуваат и идолите на паганските божества што биле поставени во него:И Владимир почна сам да владее во Киев. И постави идоли на ридот пред палатата: Перун од дрво со сребрена глава и златни мустаќи, и Хорс Даждбог и Стрибог и Симаргл и Мокош. И принесуваа жртви и ги нарекуваа богови, и ги земаа своите синови и ќерки кај себе и ги жртвуваа на ѓаволите. И ја осквернија земјата со своите жртви, а Русија и тој рид беа осквернети со крв. Но, милостивиот Бог, кој не ја сака смртта на грешниците, на тој рид денес стои црквата на Свети Василиј, како што ќе раскажеме подоцна.

— Повест за минатите годиниВо текстот се споменуваат божествата Сварог, Јарило и Велес. Познато е дека идолот на Велес стоел во Киев „под планината“, веројатно на Киевскиот Подол, во долниот дел од градот, односно во трговскиот и занаетчискиот дел на Киев на пристаништето на реката Почајн. Во „Животот на Владимир“ се вели дека овој идол бил соборен за време на крштевањето на Киевска Русија во 988 година: „И велешкиот идол... наредил да се фрли од реката во Почајна“.

Како извори може да се користат и староруските поучни текстови насочени против паганството. Во овој жанр особено се издвојуваат три значајни дела: „Слово на Свети Григориј за идолите“, „Слово на еден љубител на Христос и казната на духовниот отец (за покорноста и послушноста)“ и „Одењето на Богородица во маки“.

Современи извори Поради недостигот од автентични митолошки текстови, словенското паганство може да се согледа само преку посредни извори, како археолошките откритија и историските записи од несловенско потекло. Овие податоци потоа се обработуваат со помош на компаративен метод и реконструкција, пристап применуван од бројни научници, меѓу кои Евгениј Аничков, Дмитриј Зеленин, Лубор Нидерле, Хенрик Ловмијански, Александар Гиештор, Станислав Урбанчик и други.

Иако ваквите обиди постоеле и претходно, систематската реконструкција добива поголем замав дури на почетокот на 20 век. Во тој период словенските извори се споредуваат со материјали од други индоевропски културни традиции, како балтичката, иранската и германската, при што трудовите на Вјачеслав Иванов и Владимир Топоров заземаат особено значајно место.

Најобемните и највлијателни извори за проучување на словенското паганство како културен модел и за реконструкција на древните словенски верувања се лингвистичките, етнографските и фолклорните истражувања од 19 и 20 век. Сепак, дел од овие студии се оспоруваат поради можни историски неточности. Се смета дека значителни траги од словенското паганство се зачувани во европската топонимија, како имињата на населени места, реки, планини и села, но етнолози како Витомир Белај предупредуваат на потребата од внимателност, бидејќи не сите топоними нужно произлегуваат од претхристијански митолошки верувања, туку дел од нив може да имаат потекло во секојдневниот јазик.

Научници од дваесеттиот век кои се занимавале со проучување на античката словенска религија биле Вјачеслав Иванов, Владимир Топоров, Марија Гимбутас, Борис Рибаков и Роман Јакобсон, меѓу другите. Рибаков е познат по својот напор да ги преиспита средновековните црковни текстови, синтетизирајќи ги своите наоди со археолошки податоци, компаративна митологија, етнографија и народни практики од деветнаесеттиот век. Тој, исто така, разработил една од најкохерентните слики за античката словенска религија во својот „Паганизам на античките Словени“. Меѓу претходните научници од деветнаесеттиот век бил и Бернхард Северин Ингеман, познат по својата студија за Основите на севернословенската и вендската митологија.

Историските документи за словенската религија ја вклучуваат и Повест за минатите години, составена во Киев околу 1111 година, како и Новгородска прва хроника составена во Новгородската Република. Тие содржат детални извештаи за уништувањето на официјалната словенска религија во Киев и Новгород, и последователната „двојна вера“. Примарната хроника, содржи автентичен текст на руско-грчки трактати (датирани од 945 и 971 година) со домашни претхристијански заклетви. Од единаесеттиот век па наваму, разни руски списи биле создавани против за опстанокот на словенската религија, а словенските богови биле интерполирани во преводите на странски литературни дела, како што се „Хрониката на Малала“ и „Александреис“.

Западните Словени кои живееле во областа помеѓу Висла и Елба тврдоглаво се спротивставувале на Северните крстоносни војни, а историјата на нивниот отпор е запишана во латинските хроники од единаесеттиот и дванаесеттиот век од Титмар од Мерзебург, Адам од Бремен и Хелмолд, тројца германски свештеници, како и во биографиите на Отон од Бамберг од дванаесеттиот век, и во „Геста Данорум“ на Саксо Граматик од тринаесеттиот век. Овие документи, заедно со помали германски списи и исландската сага „Книтлинга“, даваат детален опис на северозападната словенска религија.

Религиите на другите словенски заедници се слабо документирани, бидејќи изворите што зборуваат за нив — како Полската хроника од XV век — биле создадени дури по христијанизацијата и често содржат митологизирани или неточни прикази. Сепак, пред ширењето на христијанството, одредени грчки и римски автори, меѓу кои Прокопиј и Јордан во VI век, повремено бележеле поединечни словенски верски идеи и обичаи.

Преглед и заеднички карактеристики

Потекло и други влијанија мини|320x320пкс|Прославата на Свантовит во Рујана: Кога боговите се во војна, уметноста е спас (чешки: Slavnost Svantovítova: Když jsou bohové ve válce, pak je umění spásou) — Алфонс Муча, 1912. Сликарство со паганска тематика, дел од Словенскиот еп.