Гроздести руеви или сумак () — род од 35 видови на цветни растенија од семејството на руевите (Anacardiaceae). Главниот зачински вид е гроздестиот руј (Rhus coriaria), воедно едиствениот вид од овој род застапен во Македонија.. Се користи како зачин (особено во арапската кујна|арапската и другите источни кујни), како вапсило и како холистички лек. Растенијата виреат во суптропските и умерените предели на секој континент освен Антарктикот и Јужна Америка. Има културно значење како симболичен предмет на хафтсинската трпеза за персискиот новогодишен празник Новруз. Кога станува збор за зачинот добиен од ова растение, се користи зборот „сумак“. Поимот доаѓа од арапскиот збор , позајмен од сирискиот ܣܘܡܩܐ со значење „црвен“.
Опис
Растението може да биде дводомни грмушка и мало дрва со висина до 10 м. Листовите на типскиот вид се пересто сложени, иако некои видови имаат триделни или прости листови. Цветовите се густи метлички или шилци со должина од 5-30 см, и секој цвет е мошне мал, зеленикав, кремаво бел или црвен, со по пет ливчиња. Плодовите се црвеникави костелки со тенко ткиво, при зрелост покриени со влакненца и образуваат густи гроздови на врвовите од гранчињата.
Гроздестите руеви се размножуваат од семе (расеено од птици и други животно преку нивниот измет), и од нови изданоци од ризоми.
Таксономија Научното име на родот Rhus доаѓа од старогрчкото ῥοῦς рус и се однесува на R. coriaria. Таксономијата на родот има долга историј; де Кандол во 1825 г. предложил да се подели на 5 оддели. Во најголемиот опфат, Rhus, со преку 250 видови, бил најголемиот род во семејството на руевите.
Други автори користеле подродови, а некои видови ги ставиле во одделни родови, па затоа имаме Rhus во поширока и Rhus во потесна смисла (s.s.). Една класификација користи два подрода: Rhus (околу 10 видови) и Lobadium (околу 25 видови), додека истовремено Cotinus, Duckera, Malosma, Metopium, Searsia и Toxicodendron биле одвоени во Rhus s.s.. Други одвоени родови се Actinocheita и Baronia. Според дефиницијата, Rhus s.s. е монифилетичен според истражување на молекулската филогенетика. Меѓутоа, подродовите не се монофилетични. Поголемиот подрод Lobadium е понатаму поделен на одделите Lobadium, Terebinthifolia и Styphonia (два пододдела).
Прифатени видови по континент Според податок од ноември 2024 г. базата Plants of the World Online прифаќа 54 видови.
Азија, Северна Африка и Јужна Европа Rhus amherstensis Rhus chinensis Mill. – кинески руј Rhus coriaria – класичен гроздест руј (наречен само гроздест руј) Rhus dhuna Rhus potaninii – Потаниново или кинеско лаково дрво Rhus punjabensis Rhus taishanensis Rhus teniana Rhus wilsonii
Австралија, Тихоокеанија Rhus caudata Rhus lamprocarpa Rhus lenticellosa Rhus linguata Rhus sandwicensis A.Gray – ненелеау или хавајски руј (Хаваи) Rhus taitensis Guill. (североисточна Австралија, Малезија, Микронезија, Француска Полинезија)
Северна Америка
Rhus allophyloides Rhus andrieuxii Rhus aromatica – мирислив руј Rhus arsenei Rhus × ashei (R. glabra × R. michauxii) Rhus bahamensis Rhus barclayi Rhus chondroloma Rhus choriophylla Rhus ciliolata Rhus copallinum – крилест или светликав руј Rhus duckerae Rhus galeottii Rhus glabra – мазен руј Rhus integrifolia – лимонаден руј Rhus jaliscana Rhus kearneyi – керниски руј Rhus lanceolata – прериски руј Rhus lentii Rhus michauxii – Мишоов руј Rhus microphylla – ситнолистен руј, пустински руј Rhus muelleri Rhus nelsonii Rhus oaxacana Rhus ovata – шеќерен руј Rhus pachyrrhachis Rhus palmeri Rhus × pulvinata (R. glabra × R. typhina) Rhus rubifolia Rhus schiedeana Rhus schmidelioides Rhus standleyi Rhus tamaulipana Rhus tepetate Rhus terebinthifolia Rhus trilobata Nutt. – трилисен руј Rhus typhina – кисел руј Rhus vestita Rhus virens Lindh. ex A.Gray– вечнозелен гроздест руј †Rhus boothillensis Flynn, DeVore, & Pigg — ипрес, Вашингтон †Rhus garwellii Flynn, DeVore, & Pigg — ипрес, Вашингтон †Rhus malloryi Wolfe & Wehr — ипрес, Вашингтон †Rhus republicensis Flynn, DeVore, & Pigg — ипрес, Вашингтон †Rhus rooseae Manchester — среден еоцен, Орегон
Поранешни членови Searsia mysorensis (како Rhus mysorensis ) – мајсурски руј
Одгледување и употреба
Species including the мирисливиот руј (R. aromatica), ситнолисниот руј (R. microphylla), мазниот руј (R. glabra) и киселиот руј (R. typhina) се одгледуваат како украсни растенија, било диви или како сорти.
Во исхраната Сушените плодови на некои видови се мелат и се добива кисел, темноцрвен зачин популарен во многу земји, кој се нарекува сумак.Од сушените листови се прави и билен чај.Sumac - Ingredients - Taste.com.au Од плодовите се прави розова лимонада со нивно потопување во вода и цедење на влакненцата. Киселиот вкус доаѓа од големото количество на јаболкова киселина.
Плодовите (костелките) на гроздестиот руј (R. coriaria]]) се мелат во црвеникаво-виолетов прав и се користат како зачин во многу различни кујни за да се добие кисел лимонест вкус во салати и месо. Во арапската кујна се користи како прилог во мезе како хумус и таши; често се става и во фалафел. Правот е еден од главните состојки на куба сумакија во Алеп, Сирија, се става во салати во Левантот, и игра голема улога во палестинското јадење мусахан. Во авганистанската, ерменската, ирачката и мизрашката кујна се става во ориз и печено месо. Во ерменската, азербејџанската, средноазиската, сириската, ирачката, јорданската, палестинската, либанската, турската и курдската кујна се става во салати и во лахмаџун. Сумакот од гроздестиот руј е состојка на левантската зачинска смеса заатар.Christine Manfield, Charlie Trotter, Ashley Barber -Spice 2008Aliza Green Field Guide to Herbs & Spices: How to Identify, Select, and Use ... 2006 - Page 257
Во средновековна Европа од XIII до XIV век сумакот често се јавувал во готварските книги за богатите. Меѓу нив било варивото од сумак наречено „сумакија“.
Во Северна Америка мазниот руј (R. glabra), трилисниот руј (R. trilobata) и киселиот руј (R. typhina) понекогаш се користат за правење на напитокот „сумакада“, наречен и индиска лимонада. Овој пијалак се приготвува со киснење на костелките во студена вода, кои потоа се тријат, течноста се цеди и се додава засладувач. Американските староседелци ги мешале листовите и костелките со тутун како смеса за пушење.
Вапсување и штавење Листовите и кората на гроздестите руеви соджат многу танин и затоа се користеле во кожарството во многу земји низ светот. Оттука доаѓа и латинскиот назив R. coriaria. Листовите на извесни видови даваат танин (претежно пирогалолски) кој служи за растително штавење. Од нив најзастапен е гроздестиот руј (R. coriaria), шиклата од кинескиот руј (R. chinensis) и дрвото и корењата од петолисниот руј (R. pentaphylla). Кожата штавена со руј е совитлива, лесна и светла по боја. Еден вид кожа обработена со сумаков танин е сафијанот (наречен и мароканска кожа).
Ибн Бадис дава формула за подготовка на црвено мастило од излужен руј смешан со смола.
Руевото вапсило (黄櫨染) се користело исклучиво за јапонскиот цар, и било една од забранетите брои.
Традиционална медицина Рујот се користел за лекување на неколку различни болести во средновековната медицина, претежно во Западна, Средна и Јужна Азија. Кај Родос е ископан бродолом од XI век чиј товар имал големи количества на костелки од руј, кој може да бил наменет а продажба како лек, зачин или вапсило. Клиничките испитувања покажале дека прехранбениот сумак го намалува високиот крвен притисок.
Други намени Некои пчелари горат сушени топчиња од гроздест руј во димилките.Avitabile, Alphonse. Sammataro, Diana. The Beekeeper's Handbook. Publisher: Comstock 1998.
Стеблата на гроздестите руеви имаат мека сцревина, која американските староседелци на северните САД ја ваделе и од нив правеле лулиња.Lewis, Thomas H. The Medicine Men: Oglala Sioux Ceremony and Healing. Publisher: University of Nebraska Press. 1992.
Сушеното руево дрво е флуоресцентно ако се стави под долгобраново ултравиолетово зрачење.
Контрола Косењето на гроздестиот руј не е препорачливо бидејќи стеблата се витливи и оставаат остри парчиња кога ќе се пресечат. Потоа растението набргу се оправува и повторно расте. Наместо тоа се препорачува пуштање на кози, кои ја јадат кората и така го спречуваат излегувањето на нови фиданки. Растението се размножува од ризом. Можат да се забележат мали изданоци близу постаро дрво благодарение на плиткото корениште што се протега доста далеку од главното дрво. Затоа корењата можат да се кастрат како начин на контрола без притоа да се сотрат растенијата.
Поврзано Сумак (ткаење)
Наводи
Надворешни врски
Сумак - зачин и природен лек, портал „Земјоделие“
Категорија:Флора на Македонија Категорија:Зачини Категорија:Средоземна кујна Категорија:Блискоисточна кујна