Англосаксонската уметност — уметност која е создадена во англосаксонскиот период од англиската историја, почнувајќи со стилот на периодот на преселба што Англосаксонците го донеле со себе од континентот во 5 век, а завршувајќи во 1066 година со норманското освојување на Англија, чија софистицирана уметност била влијателна во поголемиот дел од Северна Европа. Двата периоди на извонредни достигнувања биле 7 и 8 век, со металните изработки и накитот од Сатон Ху и серијата прекрасни илуминирани ракописи, и последниот период по околу 950 година, кога имало оживување на англиската култура по завршувањето на викиншките инвазии. До времето на освојувањето, преминот кон романскиот стил е речиси завршен. Важните уметнички центри, доколку можат да се воспостават, биле концентрирани во крајните делови на Англија, во Нортамбрија, особено во раниот период, и Весекс и Кент во близина на јужниот брег.
Англосаксонската уметност преживува главно во илуминирани ракописи, англосаксонска архитектура, голем број многу фини резби од слонова коска и некои дела од метал и други материјали. „Opus Anglicanum“ („англиско дело“) веќе бил признат како најфиниот вез во Европа, иако се зачувани единствено неколку дела од англосаксонскиот период - таписеријата од Бајо, прилично поинаков вид вез, во многу поголем обем. Како и во поголемиот дел од Европа во тоа време, металоделството била најценетата форма на уметност од страна на Англосаксонците, но речиси ништо не преживеало - имало огромно ограбување на англосаксонските цркви, манастири и имотот на обесправеното благородништво од страна на новите нормански владетели во нивните први децении, како и Нордијците пред нив и англиската реформација по нив, а повеќето преживеани некогаш биле на континентот. Англосаксонскиот вкус ја фаворизирал светлината и бојата, и честопати е потребен напор на имагинацијата за да се видат ископаните и истрошени остатоци кои преживеале какви што некогаш биле.
Можеби најпознатото дело на англосаксонската уметност е таписеријата од Бајо, која била нарачана од нормански патрон од англиски уметници кои работеле во традиционалниот англосаксонски стил. Англосаксонските уметници работеле и со фреска, камен, слонова коска и китова коска (особено Франковиот ковчег), метални изработки (на пример, брош од Фулер), стакло и емајл, од кои многу примери се пронајдени преку археолошки ископувања, а некои едноставно се зачувани низ вековите, особено во црквите на континентот, бидејќи иконоборството меѓу Викинзите, Норманите и Реформацијата не оставило практично ништо во Англија освен книги и археолошки наоди.
Преглед
Металната изработка е речиси единствената форма во која преживеала најраната англосаксонска уметност, главно во накит во германски стил (вклучувајќи додатоци за облека и оружје) кој, пред христијанизацијата на англосаксонска Англија, најчесто се поставувал во погребите. По преобраќањето, кое траело во поголемиот дел од 7 век, спојувањето на германските англосаксонски, келтски и доцноантички техники и мотиви, заедно со потребата од книги, го создало хиберносаксонскиот стил, или островска уметност, кој се среќава и во илуминирани ракописи и во некои резбани камења и слонова коска, веројатно главно црпејќи од украсни мотиви од метал, а со понатамошни влијанија од британските Келти на запад и Франките.
Кралството Нортамбрија на далечниот север на Англија било место на почетокот на островскиот стил во Британија, во центри како Линдисфарн, основан во 635 како огранок на ирскиот манастир на Јона и опатија Монквеармут-Јароу (674) што гледал кон континентот. Речиси во исто време кога се правеле евангелијата на островот Линдисфарн во почетокот на 8 век, Веспазијанскиот псалтир од Кентербери на далечниот југ, кој мисионерите од Рим го направиле своето седиште, покажува една сосема поинаква, класично заснована уметност. Овие два стила се измешале и се развиле заедно и до следниот век, добиениот англосаксонски стил достигнал зрелост.
Сепак, англосаксонското општество било во голема мера нарушено во текот на 9 век, особено во втората половина, од инвазиите на Викинзите, а бројот на значајни преживеани предмети значително се намалил, а нивното датирање станало уште понејасно од оние од еден век претходно. Поголемиот дел од манастирите на север биле затворени со децении, ако не и засекогаш, а по Кентербериската Библија од пред 850 година, можеби и многу порано, „ниту еден поголем илуминиран ракопис не е познат сè до 10 век“. Кралот Алфред Велики (владеел 871–899) ги држел Викинзите назад до линија што се протегала дијагонално низ средината на Англија, над која се населиле во Данело, и постепено биле интегрирани во она што денес било обединето англосаксонско кралство.
Последната фаза на англосаксонската уметност е позната како Винчестерска школа или стил, иако била создадена во многу центри на југот на Англија, а можеби и во Мидлендс. Елементи од ова започнале да се забележуваат од околу 900 година, но првите поголеми ракописи се појавиле дури околу 930-тите. Стилот комбинирал влијанија од континенталната уметност на Светото Римско Царство со елементи од постарата англиска уметност, како и некои посебни елементи, вклучувајќи повознемирен стил на драперија, понекогаш усогласен со фигури, особено во линиските цртежи, кои се единствените слики во многу ракописи, и останале особено истакнати во средновековната англиска уметност.
Илустрирани ракописи
Раната англосаксонска илуминација на ракописи е дел од островската уметност, комбинација од влијанија од средоземноморски, келтски и германски стилови кои се појавиле кога Англосаксонците се сретнале со ирска мисионерска активност во Нортамбрија, особено во Линдисфарн и Јона. Во исто време, грегоријанската мисија од Рим и нејзините наследници увезувале континентални ракописи како што се италијанските евангелија на Свети Августин, и подолг период двата стила се појавуваат измешани во различни пропорции во англосаксонските ракописи.
Во Евангелијата од Линдисфарн, од околу 700–715 година, има страници и островски иницијали со невидена сложеност и софистицираност, но Евангелисктичките портрети, јасно следејќи ги италијанските модели, во голема мера ги поедноставуваат, погрешно ги разбираат некои детали од околината и им даваат рамка со испреплетени агли. Портретот на Свети Матеј е основан на истиот италијански модел, или еден исклучително сличен, употребен за фигурата на Езра, што е една од двете големи минијатури во Кодексот Амијатинус (пред 716 година), но стилот таму е многу различен; многу поилузионистички третман и „обид за воведување чист средоземноморски стил во англосаксонска Англија“, кој не успеал, како „можеби премногу напреден“, оставајќи ги овие слики очигледно како единствен доказ.
Различна мешавина се гледа на почетокот од Стокхолмскиот златен кодекс (средината на 8 век, горе лево) каде што евангелисктичкиот портрет лево е во доследно приспособување на италијански стил, веројатно тесно следејќи некој изгубен модел, иако додава преплетување на рамката на столот, додека страницата со текст десно е главно во островски стил, особено во првиот ред, со неговите енергични келтски спирали и преплетување. Следните редови се враќаат на потивок стил, потипичен за франкските ракописи од тој период. Сепак, истиот уметник речиси сигурно ги создал двете страници и е многу уверен во двата стила; евангелистичкиот портрет на Јован вклучува кружни елементи со келтско спирално украсување веројатно извлечено од емајлираните штитници на висечките чинии.
Ова е еден од т.н. „Тиберијска група“ ракописи, кој се насочува кон италијанскиот стил и се смета дека е поврзан со Кент, или можеби со кралството Мерсија во најславниот период на мерсиската надмоќ . Според вообичаената хронологија, тоа е последниот англиски ракопис во кој се наоѓаат „развиени спирални модели на труба“.
Од 9 век, а особено од неговата втора половина, се зачувани многу малку значајни дела изработени во Англија; сепак, тоа бил период кога влијанието на островскиот и англосаксонскиот стил врз каролиншките ракописи го достигнало својот врв. Ова влијание потекнувало од скрипториуми како оние во Ехтернаховата опатија (основана од англосаксонската мисија, иако значајното Евангелие од Ехтернах било создадено во Нортумбрија) и во големиот манастир во Тур, каде што по Алкуин од Јорк на чело дошол уште еден англосаксонски игумен, при што тие двајцата го покриле периодот од 796 до 834 година. Иако библиотеката во Тур била уништена од Норманите, сепак се зачувани повеќе од 60 илуминирани ракописи од 9 век изработени во тамошниот скрипториум; нивниот стил покажува бројни елементи преземени од англиски модели, особено на почетните страници, каде што островското влијание останало видливо во северна Франција сè до 12 век. Англосаксонската обработка на метал, изработувана во областа околу Салцбург во денешна Австрија, има свој пандан во ракописот „Евангелието на Кутберхт“ што се чува во Виена.Wilson, 131–133; Henderson, 63–71
До 10 век, островските елементи биле сведени на декоративни украси во Англија, како што се развивала првата фаза од „винчестерскиот стил“. Првиот растителен украс, со лисја и грозје, веќе бил виден во иницијал во санктпетерсбуршката беда, кој веројатно може да се датира од 746 година. Другиот голем иницијал во ракописот е првиот историски иницијал (кој содржи портрет или сцена, Христос или светец) во цела Европа. Класично изведениот свиток со лоза или растение во голема мера го истиснал преплетувањето како доминантен пополнувач на украсните простори во англосаксонската уметност, исто како што тоа се случило во поголемиот дел од Европа почнувајќи од каролиншката уметност, иако во Англија животните во свитоците останале многу почести отколку во странство. Долго време свитоците, особено од метал, коска или слонова коска, имале склонетост да имаат животинска глава на едниот крај и растителен елемент на другиот.
Сите овие промени не биле ограничени единствено на ракописи и можеби не биле предизвикани од стилот на ракописот, но денес има поголем број на зачувани ракописи отколку дела во други медиуми, дури и доколку во повеќето случаи илуминациите се ограничени на иницијали и можеби неколку минијатури. Неколку амбициозни проекти на илуминација се недовршени, како што е староанглиското шестокнижие, кој има околу 550 сцени во различни фази на завршување, давајќи увид во методите на работа. Илустрациите им даваат на сцените од Стариот завет целосно современа атмосфера и се вредни слики од англосаксонскиот живот.
Ракописите од Винчестерската школа или стил се зачувани единствено од околу 930-тите години па наваму; ова се совпаднало со бенедиктискиот бран на преродба и реформи во рамките на англиското монаштво, охрабрен од кралот Етелстан (владеел 924/5-939) и неговите наследници. Тој го унапредил Данстан (909–988), практикувачки илуминатор, на крајот во надбискуп на Кентербери, а исто така и Етелволд и Нордиецот обучен во Франција Освалд. Осветлувањето во нов стил се појавува во ракопис на биографиите на Беда од Свети Катберт, кои Етелстан ги дал на манастирот во Честер околу 937 година. Постои посветен портрет на кралот како му ја подарува својата книга на светецот, двајцата стојат пред голема црква. Ова е првиот вистински портрет на англиски крал, и е силно под влијание на каролиншкиот стил, со елегантен населен раб од акант. Сепак, иницијалите во текстот ги комбинираат каролиншките елементи со животинските форми на инвентивен начин. Минијатурите додадени во Англија на континенталниот Псалтир од Етелстан почнуваат да покажуваат англосаксонска живост во цртањето фигури во композициите изведени од каролиншките и византиските модели, а во текот на следните децении се развива препознатливиот стил на Винчестер со разбранети драперии и сложени рабови од акант.