Спомен-комплекс во Идвор

десно|мини|250x250пкс| Црква „Благовештение на Пресвета Богородица“, црквата во која Пупин бил крстен и во чиј двор го изградил Народниот дом Спомен-комплекс во Идвор — спомен-комплекс основан во Идвор, во спомен на делото и заслугите на српскиот научник, пронаоѓач, професор на Универзитетот Колумбија и добротвор Михајло Пупин (1854–1935). Претставува недвижно културно добро од исклучително значење во категоријата знаменити места. Бил прогласен за културен имот во 1957 година, а за добро од исклучително значење во 1990 година.

Михајло Пупин

Михајло Пупин е роден во Идвор, Банат, во близина на Панчево, на 9 октомври 1854 година, а починал на 12 март 1935 година во Соединетите Американски Држави. На 19-годишна возраст заминал во Америка, каде што студирал на колеџот Колумбија во Њујорк. Своето стручно образование го стекнал на универзитетите во Кембриџ и Берлин. По завршувањето на студиите, станал професор по теориска физика и електромеханика на Универзитетот Колумбија. Тој бил еден од најпознатите физичари и електронски инженери во светот, со вкупно 24 патентирани пронајдоци. Меѓу неговите најзначајни откритија се секундарните рендгенски зраци и Пупиновите калеми, кои овозможуваат пренос на телефонски разговори на долги растојанија. Во 1920 година бил одликуван со Едисоновата награда за неговиот придонес во развојот на науката. Својот живот го опишал во автобиографското дело „From Immigrant to Inventor“ (објавено во Југославија под наслов „Од пасиште до научник“), за кое во 1924 година ја добил Пулицеровата награда. Денес, светски познатите лаборатории за физика на Универзитетот Колумбија го носат неговото име. Додека живеел во Америка, активно учествувал во животот на тамошната српска заедница, а со своето општествено влијание ѝ помогнал на Србија во нејзините дипломатски активности поврзани со обединувањето и одредувањето на државните граници по Првата светска војна.

Содржини на комплексот Комплексот во Идвор, место во општина Ковачица, се состои од родната куќа на Михајло Пупин, основното училиште и задужбината — Народниот дом „Михајло Пупин“. Во објектите на комплексот се сместени разни музејски поставки, а во паркот пред задужбината се наоѓа споменик на Михајло Пупин, дело на вајарот Александар Зарин.

Родната куќа и основното училиште биле обновени во 1979 година, кога до Народниот дом бил изграден и Дом на културата. Реновирањето и адаптацијата на родната куќа биле извршени во периодот од 2002 до 2004 година, а реконструкцијата на Народниот дом и училиштето се одвивала во текот на 2005 и 2006 година.

Родната куќа на Михајло Пупин десно|мини|250x250пкс| Родната куќа на Михајло Пупин Родната куќа на Михајло Пупин е дел од комплексот и ја претставува српската банатска куќа од средината на XIX век. Се наоѓа недалеку од центарот на селото и служела како станбена зграда сè до 1979 година, кога била пуштена во јавна употреба како музеј.

Куќата е сместена на една од правоаголните парцели, веднаш до главната улица, што е типично за плански уредените банатски села од периодот на австроунгарското владеење. Карактеристично за овој тип куќи во Банат е што тие се протегаат по должината на имотот, со специфично обликувана улична фасада. Објектот има правоаголна основа, изграден е на самата регулациона линија на улицата и е поставен со својата потесна страна свртена кон неа. Од уличната страна на куќата има една поголема соба со два прозорци и една помала соба со еден прозорец. Кујната, која е средишна просторија во куќата, е поврзана со поголемата соба, зад која, кон дворот, се наоѓа уште една просторија. Во двете поголеми соби има ѕидани печки кои се ложеле од кујната, а во самата кујна има отворено огниште. Зад малата улична соба се наоѓа влезна веранда со столбови од тули. Куќата е изградена од тули, малтерисана е и варосана, покриена со двоводен покрив со бибер-ќерамиди и има карактеристичен триаголен калкан свртен кон улицата, обликуван во типичен војводински стил. Внатрешноста го отсликува секојдневниот живот од времето кога Михајло Пупин живеел таму. Мебелот не им припаѓал на родителите на Пупин, но е автентичен за раздобјето што научникот го поминал во своето родно место. Малата соба со поглед кон улицата е опремена како работна соба и во неа се изложени неколку фотографии од животот на Пупин.

Куќата за првпат била реконструирана во 1979 година, кога станала дел од музејскиот комплекс, а во 2004 година била извршена нова темелна реконструкција во чест на 150-годишнината од раѓањето на големиот научник.

Родната куќа на еден од најуспешните Срби во дијаспората денес претставува место за своеврсно поклонение. Таа е уредена како постојана музејска поставка и етно-куќа.

Стара школа десно|мини|250x250пкс| Задужбина - Народен дом на Михајло И. Пупин Во зградата на Старото училиште, изградена во 1843 година, сместен е музеј посветен на ликот и делото на Михајло Пупин. Во ова училиште се школувал и самиот научник. Станува збор за типски објект, наменски изграден за образовни цели, кој се наоѓа на работ од селскиот парк, во непосредна близина на Народниот дом. Музејската поставка ја изработил Музејот на Војводина во 1979 година и оттогаш таа не е променета. Изложбата го прикажува животниот пат на големиот научник — од детството во домот на неговите родители, па сè до светското признание и славата за неговите научни достигнувања во Америка и во татковината. Иако поставката е релативно скромна, таа е доволно информативна за секој што сака да дознае повеќе за Пупин и неговото творештво.

Зградата има правоаголна основа, при што нејзината подолга страна (каде што е сместен главниот влез) е свртена кон паркот, додека пократката страна гледа кон улицата „Иво Лола Рибар“. Оваа приземна градба е подигната од тули, со дрвена меѓукатна и кровна конструкција, покриена со бибер-црепови. Објектот е симетричен во својата основа, со средиштен ходник, две училници, помошни простории и два трема од дворната страна. Во училницата каде што е сместен музејот има зачувано ѕидана тулена печка. Сите простории имаат дрвен под (патос), освен влезната сала чиј под е изведен од шестоаголни тули.

Уличната фасада е едноставна, во согласност со архитектонските трендови во тогашната австриска покраина. На неа се забележуваат влијанија од поедноставениот неокласицизам — рамни надпрозорски греди со имитација на сводни камења, едноставен корниз и парапетни полиња. На предната (северна) фасада се издвојуваат еден средиштен, малку испакнат ризалит и два странични дела. Фасадата е вертикално расчленена со пиластри помеѓу прозорците, при што оние на средишниот дел се дополнително украсени со плитка рустикација. Двокрилната врата на главниот влез е декорирана со геометриски мотиви. Задната фасада е сосем едноставна и без украси, со средишно поставен влез и два трема кои се надвиснати со по три сегментни лакови. Во 1979 година, во училницата десно од влезот била поставена изложбата за Пупин, додека во другата училница, во 2012 година, месниот учител во соработка со месниот Дом на културата организирал етно-изложба на стари предмети кои некогаш се користеле во селото. Останатите делови од зградата денес не се користат.

Народен дом на Михаил И. Пупин лево|мини|200x200пкс| Биста на Михајло Пупин на фасадата над влезот во Народниот дом, дело на Иван Мештровиќ десно|мини|250x250пкс| Задужбина - Народен дом на Михајло И. Пупин десно|мини|250x250пкс| Свечена сала со 150 седишта десно|мини|250x250пкс| Изложба посветена на Пупин во новата зграда на Домот на културата Народниот дом „Михајло Пупин“ претставува задужбина што големиот научник му ја оставил на својот роден Идвор и на неговите жители. Намерата на основачот била објектот да функционира како народен универзитет, поточно како овоштарско-градинарско училиште, што до денес не е целосно реализирано. Домот е изграден во непосредна близина на селската црква „Благовештение на Пресвета Богородица“, која исто така е заштитена како недвижно културно добро од категоријата споменици на културата.

Михајло Пупин за првпат ја објавил својата намера да изгради Народен дом во Идвор на сопствен трошок во списанието „Привредник“ (ноември-декември 1933 година), во статијата со наслов „Градинарска индустрија“. Според неговите зборови, овој дом *„не само што ќе биде читална, туку и училиште каде што младите, како и постарите жители на Идвор, ќе учат како да одгледуваат овошје и зеленчук и да се занимаваат со други земјоделски активности“*. Локацијата покрај црквата и училиштето му се чинела најсоодветна, па затоа склучил договор со црковната општина која отстапила дел од црковниот двор (порта) за изградба на објектот.

Под покровителство на белградското здружение „Привредник“, тој ја основал Задужбината „Михајло Пупин“ за унапредување на земјоделските науки, каде што ги депонирал и сопствените парични средства во Српско-американската банка, наменети за изградба и одржување на Домот. За време на градежните работи, Пупин лично се грижел за сите архитектонски, технички и финансиски подробности — од копањето на артескиот бунар, па сè до секоја измена во проектот и трошоците за работниците. Сепак, тој не доживеал да го види завршено своето последно големо дело, бидејќи починал во текот на неговата изградба.

Кога бил отворен во 1936 година, неполна година по смртта на Пупин, Домот важел за најубавата и најмодерна зграда во пошироката област. Бидејќи самиот научник не бил присутен за лично да ги насочува образовните активности во облаството на овоштарството, објектот со децении функционирал главно како културен центар и општитествен дом за мештаните. Вакавата состојба се променила во 1979 година, кога по повод одбележувањето на 125-годишнината од раѓањето на Пупин, била основана посебна установа под името „Задужбина на Михајло Пупин“, со цел ревитализација на неговиот замислен концепт.

Задужбината е изградена според идејата на американскиот архитект Хенри Хорнбостел. Зградата е изведена во академски стил со силно влијание на неокласицизмот, а нејзиниот изглед потсетува на античките храмови во намален размер. Со својот специфичен стил и монументалност, објектот целосно се издвојува од типичниот банатски рурален контекст. Главната фасада е поделена по должина со четири пиластри, а во нејзиниот средиштен дел се истакнува портал со правоаголна декоративна рамка и фронтон на горниот дел од зградата. Порталот е опкружен со довратници и надвратник изработени од печена керамика, кои биле додадени подоцна, во 1970-тите години, како дело на керамичарката Далија Првачки. Во пределот на архитравот се наоѓа натписот: „НАРОДЕН ДОМ НА МИХАЈЛО И. ПУПИН“, а во нишата под него е поставена биста на Михајло Пупин, дело на познатиот вајар Иван Мештровиќ. Фасадата завршува со класичен грчки тимпанон.

Зградата е изградена од тули и е покриена со бибер-цреп. Има пространа основа во која е сместена голема свечена сала со 150 седишта, галерија и сцена. Салата се одликува со исклучителна акустичност. Во задниот дел од објектот се наоѓаат простории наменети за сместување на ученици и наставници, како и училници и канцеларии. Покрај ова, зградата првично располагала со сопствена библиотека, електричен генератор, радио и систем за јавен разглас низ целиот Идвор. Домот имал изградено и сопствен канализациски систем кој функционира и денес. Денес, просториите во задниот дел на Домот ги користат библиотеката и канцелариите на Домот на културата „Михајло Пупин“.

До 1979 година, Народниот дом функционирал како локален дом на културата, иако извесен период по Втората светска војна служел и како магацин за откуп на жито. Во 1979 година, по повод одбележувањето на 125-годишнината од раѓањето на неговиот основач, до Народниот дом бил дограден нов објект на Културниот центар „Михајло Пупин“. Оваа армирано-бетонска зграда е проектирана од познатиот архитект Богдан Богдановиќ и во неа се сместени голема сала со 300 седишта и дополнителни придружни простории.

Туризам