Царство Бугарија () — царство во Југоисточна Европа од 1908 до 1947. Престолнината на царството била во Софија.
Историја
Прогласување независност
Во јули 1908 во Османлиската држава избила Младотурската револуција, чија главна цел пред се било зачувувањето на територијалниот интегритет на државата, а не давање на поголема автономија на незадоволните народи. Првично сите етнички и религиозни заедници ја поздравиле револуцијата, надевајќи се на позитивни промени, но многу брзо до израз дошла намерата на Младотурците да создадат единствена отоманска нација. Тоа, очевидно, предизвикало реакции кои неповратно воделе кон целосен распад на државата. лево|мини|255x255пкс|Манифест за независноста на Бугарија Бугарија користејќи ги настаните во Османлиската држава тргнала по патот на независноста, за која веќе од поодамна се подготвувала. На бугарската желба за прогласување на независноста, без никакво сомнение, и одговарало однесувањето на новата влада во Цариград. Сепак пред да биде објавена независноста Бугарите, надевајќи се на поддршка на некои од големите сили за нивната цел, успеале да постигнат договор со Австро-Унгарија, независноста на земјата да биде прогласена пред објавата на анексијата на Босна и Херцеговина, прифаќајќи ја одговорноста за нарушувањето на Берлинскиот договор, според кој Бугарија била „автономно трибутарно кнежевство“. Тоа било договорено при посетата на бугарскиот кнез Фердинанд на Австро-Унгарија. На состанокот на бугарскиот суверен со Ерентал, одржан во Будимпешта на 23 септември 1908 г., последниов му рекол на својот гостин дека Бугарија не треба да се двоуми да ги оствари своите легитимни желби. Кога е во прашање нарушувањето на статус-квото во регионот од страна на Бугарија не било нешто ново, ако се има предвид ситуацијата со Источна Румелија во 1885 г. По постигнувањето на овој договор бил преземен чекорот за формално прогласување на независноста. Симболично чинот на прогласувањето на независноста и крунисувањето на Фердинанд за бугарски Цар било направено во средновековната бугарска престолнина Трново. Потегот на Бугарија предизвикал остри реакции во Цариград. Тоа всушност и не било неочекувано ако се има предвид и една од главните причини за Јулскиот преврат во Цариград. Сепак, реално гледано новите власти на Босфорот не биле во состојба да ги диктираат условите за прашањето на признавањето на бугарската независност. Многу брзо се согласиле со руските предлози за решавање на финансиското побарување на отоманската влада од Бугарија за признавање на нејзината независност. Веќе на 9 јануари 1909 г. Цариград официјално ја признал независноста на бугарската држава.
Балкански војни
лево|мини|300x300пкс|15. чета на 21. пешадиски Средногорски полк во Чепеларе, 1912 година. На 13 март 1912 година Бугарија склучи таен одбранбено-офанзивен договор со Кралството Србија, а подоцна и со Грција (мај 1912) и Црна Гора (септември 1912), со што се формира Балканскиот сојуз. Главната цел на сојузот беше заедничко војување против Османското Царство и поделба на неговите европски поседи. Бугарија влезе во војната со најголемата и најдобро обучена армија на Балканот, околу 600.000 мобилизирани (од нив 350.000–370.000 на фронтот), 9 пешадиски дивизии + 1 гардиска бригада, релативно модерна артилерија и германска воена обука. Бугарската војска се концентрираше на источниот (тракиски) фронт, сметајќи го за најважен поради стратешката цел – Цариград и Источна Тракија. Најважните битки и операции на бугарската војска беа Битка кај Бунар Хисар – Луле Бургас (28 октомври – 2 ноември 1912) – најголемата битка во Европа по француско-пруската војна; одлучувачка бугарска победа, Битка кај Чаталџа (17–19 ноември 1912) – прв неуспех пред самите бедеми на Цариград, Опсада и освојување на Одрин (декември 1912 – 26 март 1913) – најголемиот успех на бугарската војска во војната; градот паѓа по 5-месечна опсада, Битка кај Булаир (26 јануари 1913) – одбранбена победа против османскиот десант на Галиполскиот Полуостров. Според Лондонскиот мировен договор (30 мај / 12 јуни 1913) Бугарија добива целата Источна Тракија до линијата Енос – Мидија, вклучително Одрин и егејското пристаниште Дедеагач (денес Александруполи), во Македонија Бугарија добива само дел од Струмичко и дел од Пиринска Македонија, најголемиот дел од географска Македонија останува под српска и грчка окупација. мини|Територијалните промени на Бугарија со Букурешкиот договор (1913) Територија припоена кон Бугарија од Османлиската Империја Територија отстапена од Бугарија на Романија
Незадоволството од поделбата на Македонија предизвика остар конфликт меѓу поранешните сојузници. Бугарија сметаше дека според тајниот договор со Србија од 1912 треба да добие поголем дел од Вардарска Македонија, додека Србија и Грција веќе потпишаа нов таен договор (1 јуни 1913) за поделба на териториите против Бугарија. На 29 јуни 1913, по наредба на цар Фердинанд и без формална воена декларација, бугарските трупи нападнаа врз српските и грчките позиции во Македонија. Војната траеше само 6 недели и заврши со катастрофален пораз за Бугарија поради напад на два фронта истовремено, влез на Романија во војната (10 јули 1913) – без борба го зазеде цел север на Бугарија, контранапад на Османското Царство – повторно заземање на целата Источна Тракија вклучително Одрин (21/22 јули 1913). Клучни битки беа Брегалничка операција (2–9 јули) – тежок пораз од Србите, Килкис–Лаханас (2–4 јули) – уништувачки пораз од Грците, Кресненска клисура (крај на јули) – последна бугарска одбранбена победа. Според Букурешкиот мировен договор (10 август 1913) Бугарија ја губи целата Источна Тракија (вкл. Одрин), го задржува само Пиринскиот дел на Македонија и Струмичко, ги губи Јужна Добруџа во корист на Романија. Цариградскиот договор (29 септември 1913) официјално ја потврдува загубата на Источна Тракија на Османлиите.
Меѓувоен период Меѓувоениот период во Бугарија, кој опфаќа времето од крајот на Првата светска војна во 1918 година до влезот во Втората светска војна, претставува епоха на тешка национална катастрофа, политичка нестабилност, економски тешкотии, радикализација и постепен премин кон авторитарно управување под цар Борис III. По поразот во Првата светска војна, во која Бугарија се бореше на страната на Централните сили, земјата го потпиша Солунското примирје на 29 септември 1918 година. Цар Фердинанд I абдицираше на 3 октомври 1918 година во корист на својот син Борис III. Мировниот договор од Неј, потпишан на 27 ноември 1919 година и познат во бугарската историографија како „Втора национална катастрофа“, наметна тешки услови: загуба на Јужна Добруџа во корист на Романија, на Западните покраини кон Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна Југославија), како и на Западна Тракија кон Грција, со што се губеше излез на Егејското Море. Армијата беше ограничена на 20.000 војници, беше забрането современо вооружување, а беа наложени и тешки репарации, првично околу 2,25 милијарди златни франкови, подоцна намалени. Земјата беше погодена и од бран бегалци, околу 250.000–280.000 лица, главно од Македонија и Тракија. мини|Црквата „Света Недела“ во Софија непосредно по атентатот од 16 април 1925 година, извршен од членови на Воената организација на БКП со цел да се ликвидира воената и политичката елита на земјата Повоената криза донесе силен подем на левицата и земјоделското движење. Бугарскиот земјоделски народен сојуз под раководство на Александар Стамболијски победи на изборите и формираше влада во периодот 1920–1923 година. Режимот спроведуваше радикални реформи во корист на селаните, вклучувајќи земјишна реформа, ограничување на големото земјовладение и едукативни и социјални мерки, но беше обвинуван за авторитарни методи, меѓу кои и дејствувањето на т.н. „портокалова гарда“, како и за попуштање кон Југославија. Стамболијски го потпиша Нишкиот договор во 1923 година, со кој се обврза да ги сузбива дејствијата на ВМРО од бугарска територија – чекор што предизвика силно незадоволство кај националистите и самата организација. На 9 јуни 1923 година воен удар, организиран од Воениот сојуз, старите партии и со поддршка на ВМРО, го собори земјоделскиот режим. Стамболијски беше брутално убиен. Новата влада на Александар Цанков воведе репресија, позната како „бел терор“. Комунистите организираа неуспешно Септемвриско востание истата година, по што следеше уште поостра репресија. Во периодот 1926–1931 година владееше поумерена коалиција, Демократскиот сојуз, под Андреј Љапчев, која постигна извесна стабилизација и ги подобри односите со странство, вклучително и преку заеми под контрола на Друштвото на народите.
Големата економска криза од 1929–1933 година силно ја погоди аграрната бугарска економија, особено преку падот на цените на земјоделските производи како тутунот. Во 1931 година на власт дојде Народниот блок. Политичката фрагментација и насилството продолжија. На 19 мај 1934 година Воениот сојуз и кружокот „Звено“, предводени од Кимон Георгиев и Дамјан Велчев, извршија бескрвен удар. Новиот режим ги укина политичките партии, ја суспендираше во практика Трновската уставна традиција, го сузби ВМРО и воведе корпоративистички елементи. Режимот беше краткотраен: во 1935 година цар Борис III, искористувајќи ги противречностите, го презеде фактичката контрола и воспостави личен режим, познат како „царска диктатура“. Политичките партии останаа забранети или маргинализирани, а парламентот беше обновен во ограничена форма, преку безпартиски избори. Овој систем траеше до Втората светска војна.
Бугарија остана претежно аграрна земја, со околу 80 проценти од населението во селството. Репарациите и долговите беа тешко бреме; плаќањата беа делумно намалени и практично прекинати во раните 1930-ти години. Големата депресија предизвика пад на извозот и на доходите, но индустријата беше помалку погодена. Во втората половина на 1930-тите се забележува економско закрепнување и зголемување на трговските врски со Германија, која станува главен економски партнер. Населението растеше – од околу 4,8 милиони во 1920 година на над 6 милиони во 1934 година – делумно поради бегалците. Општеството беше релативно егалитарно според земјишната сопственост, но беше погодено од политичко насилство и екстремизам, вклучувајќи ги комунистите, фашистичките и националистичките групи, како и ВМРО.
Во надворешната политика Бугарија водеше ревизионистичка линија, барајќи ревизија на Нејскиот договор. Односите со соседите беа напнати, особено поради македонското прашање и дејноста на ВМРО. Во 1930-тите години земјата се обидуваше да избегне изолација преку подобрување на односите со Југославија и Грција, како и преку приближување кон Германија и Италија. Бугарија остана надвор од Балканскиот пакт. До почетокот на Втората светска војна ја прогласи неутралноста, но економските и политичките врски со силите на Оската се зајакнуваа.
Во целина, меѓувоениот период во Бугарија беше обележан со последиците од поразот, хронична политичка нестабилност – вклучувајќи три државни удари во 1923, 1934 и контраударот од 1935 година – социјални тензии и постепена консолидација на авторитарна монархиска власт. Овие процеси ја подготвија земјата за нејзината улога во Втората светска војна.
Втора светска војна