Lei fonges (denominacion scientifica: Fungi o Mycota) son un rèine d'organismes eucariòtas constituït per l'ensemble deis espècias comunament dichas camparòls o bolets. Aqueu grop es fòrça diversificat car inclutz d'organismes microscopics, invisibles a uelh nus, de microbolets unicellulars (levaduras) ò pluricellulars (mosiduras) e lei « bolets superiors », compausats d'un pè e d'un capèu, aisament observables dins lei seuvas e lei jardins a l'autona. Foguèt lòngtemps classat au sen dei vegetaus. Pasmens, ne'n foguèt separat en 1969 car lei fonges realizan pas de reaccions de fotosintèsi.
La micologia es la sciéncia que qu'estúdia e depinta lei diferenteis espècias de fonges. En 2017, aperaquí espècias èran estadas identificadas. Pasmens, aqueu nombre èra fòrça febla en comparason dei 5 a 10 milions d'espècias que son existéncia es sospichada. Ansin, lei fonges son encara fòrça mau coneguts e de recèrcas son en cors per definir una classificacion clara au sen dau rèine.
Etimologia
Existís una importanta dispersion etimologic dins lei tèrmes utilizats per designar lei bolets(fr) Louis-Jean Calvet, Histoires de mots : étymologies européennes, Éditions Payot, 1993, p. 137.. L'occitan deròga pas a aquela règla amb una terminologia micologica fòrça diversificada (veire noms occitans deis micèts). D'efiech, en mai dei mots que designan lei bolets au sens larg (bolet, camparòl, coamèl, coberlon, etc.), i a tanben de tèrmes especifics estacats a una espècia donada. Per exemple, mai d'un desenau de noms diferents existisson per l'orongeLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, consultat lo 11 de mai de 2024, ..
Pertocant lo tèrme occitan « fonge », es eissit directament dau latin fungus, significant "bolet" (latin: boletus), que ja foguèt utilizat per Oraci e Plini. Fungus es derivat eu meteis dau grèc , sfongos (esponja). Lo mot « micologia » (dau grèc /mikes, « bolet », e /logos, « discors ») per designar l'estudi scientific dei bolets sembla de trobar son origina en 1795 de Jean-Jacques Paulet. Lo naturalista Miles Joseph Berkeley dins son obratge intitolat The English Flora of Sir James Edward Smith, paregut en 1836, aguèt un ròtle important dins sa difusion mondiala(en) G. C. Ainsworth, Introduction to the History of Mycology, Cambridge University Press, 1976, p. 2..
Istòria evolutiva
thumb|right|Fossil de bolet datant dau Devonian (419-359 Ma).
Au contrari dei vegetaus e deis animaus, lei fossils de fonges son rars car lor matèria fragila es rapidament descompausada. Leis elements regardant lor evolucion son donc limitats. Per lei bolets superiors, d'espòras fossilizadas de Glomeromycota datant de 420 Ma e un ascocarp d'ascomicèt datant de 400 Ma mòstran l'existéncia d'espècias ben individualizadas tre aqueu periòde(en) Stefanie Pöggeler e Johannes Wöstemeyer, Evolution of Fungi and Fungal-Like Organisms, Springer, 2011, p. 171.(en) T. N. Taylor, H. Hass e H. Kerp, « The oldest fossil ascomycetes », Nature, vol. 399, n° 648, junh de 1999.. Per lei fonges microscopics, un fossil descubèrt en 2020 a permés d'estudiar una espècia datada de 715 a 810 Ma. Seriá apareguda dins una zòna de transicion entre lei mitans aqüatic e terrèstre(en) S. Bonneville, F. Delpomdor, A. Préat, C. Chevalier, T. Araki, M. Kazemian, A. Steele, A. Schreiber, R. Wirth e L. G. Benning, « Molecular identification of fungi microfossils in a Neoproterozoic shale rock », eeScience Advancesee, vol. 6, n° 4, 2020..
Aqueleis indicis pauc nombrós permèton pas d'establir d'ipotèsis ben establidas sus l'origina e l'istòria evolutiva dei fonges. Laissan pensar que la diferenciacion dei fonges micelics se debanèt fa 0,76 a 1,06 miliard d'ans(en) R. Lucking, S. Huhndorf, D. Pfister, E. R. Plata, H. Lumbsch, « Fungi evolved right on track », Mycologia, vol. 101, n° 6, 2009, pp. 810-822.. Lei tres scenaris principaus son(en) Miguel A. Naranjo‐Ortiz Toni Gabaldón, « Fungal evolution: major ecological adaptations and evolutionary transitions », Biological Letters, vol. 94, n° 4, 2019, pp. 1443-1476. : lo « scenari verd » que supausa una coevolucion entre lei fonges e lei plantas per evoluïr dei mitans aqüatics vèrs lei mitans terrèstres. lo « scenari brun » que supausa que lei fonges zoosporics (caracterizats per d'espòras flageladas) colonizèron lei sediments e lei tèrras umidas en se noirissent dei rèstas de bacterias e d'algas acumulats a aqueleis endrechs. Aurián pauc a cha pauc perdut sei flagèus e desvolopat de mòdes de creissença ifaus similars ai fonges actuaus. lo « scenari blanc » que supausa que lei fonges zoosporics s'adaptèron premier a d'environaments fòrça fregs que foguèron lo luòc de la transicion entre lei mitans aqüatics e terrèstres. La question dei liquèns, organismes constituïts per l'associacion d'un fonge e d'una alga, sembla d'aver una importància centrala per l'evolucion dei fonges. D'efiech, an probablament fa partida dei premiereis organismes aguent colonizat lei mitans terrèstres durant lo Cambrian (538-485 Ma).
Istòria de la comprenença dei fonges
De la Preïstòria a l'Edat Mejana
Quauquei traças mòstran l'utilizacion anciana de bolets per lei societats preïstoricas e protoistoricas. Per exemple, de pinturas rupèstras representant de bolets, datant de 7000 avC, son estadas descubèrtas en Sahara. Aquò es la representacion pus anciana qu'es coneguda a l'ora d'ara. Pus tard, l'existéncia d'una divinitat representada sota l'aspècte d'una mojòla fòla es atestada dins la vau d'Indus vèrs 4000 avC. Èra probablament implicat dins de rites chamanics. Ötzi, l'òme momificat conservat dins un glacier austrian, transportava d'esca (probablament utilizat coma alucafuòc) e de polipòr de beç (probablament consumat per sei proprietats antibioticas)(de) Konrad Spindler, Der Mann im Eis, Springer, 1995, p. 75.(fr) Jean-Christophe Guéguen e David Garon, Biodiversité et évolution du monde fongique, EDP Sciences, 2015, p. 23..
Durant lei periòdes antic e medievau, lei tèxtes sus lei bolets son rars. De mai, leis autors avián una conoissença rudimentària e esparsa dau subjècte. En Euròpa, lei pus importants foguèron escrichs per Plini lo Vièlh (23-79)Libre XIX cap. 11-13, libre XXII cap. 28, 35 e 56-57. e Dioscorides (vèrs 40-90)Libre I cap. 93, libre IV cap. 78 e libre VI cap. 24.. Aquelei trabalhs leguèron a la sciéncia modèrna de tèrmes coma amanita, boletus, manitaria, myco ò tuber. En Asia, lo tèxte pus ancian es japonés. Data de 199 e regarda lo shiitake.
Pasmens, la cultura dei bolets es anteriora an aqueleis escrichs. Existissiá, au sègle II avC, en Grècia onte de foliòtas èran cultivadas sus una mescla d'aiga de fems de cavau, de cendre e de figuiera. Dins aquò, aquela produccion demorèt limitada e lei premierei culturas vertadieras de bolets apareguèron ai sègles XI-XII en China e en Japon. D'autra part, dins mai d'una region, certanei bolets integrèron lei farmacopèas tradicionalas.
La formacion de la micologia
L'estudi scientific dei bolets comencèt probablament au sègle XVI en Euròpa. Certanei botanistas comencèron de tornar legir e de criticar lei tèxtes de Plini lo Vièlh e de Dioscorides que parlavan de bolets. En parallèl, d'autrei sabents comencèron de descriure d'espècias novèlas coma Phallus impudicus que foguèt depintada per lo mètge umanista olandès Hadrianus Junius (1511-1575). Aquelei trabalhs donèron pauc a pauc naissença a d'òbras de sintèsi prepausant lei premierei classificacions vertadieras. Ansin, lo flamand Carolus Clusius (1526-1609) publiquèt un catalòg de 105 espècias devesidas en 47 genres(fr) Ernest Roze, « Étude de l’œuvre mycologique de Clusius », Bull. Soc. mycol. France, 1899, vol. XV, pp. 165-171 e 280-304 e 1900, vol. XVI, pp. 26-53.. Puei, en 1592, l'Italian Giambattista della Porta (1535-1615) emetèt l'ipotèsi que lei bolets poguèsson se reprodurre gràcias a de semenças. Dins aquò, en despiech d'aqueleis avançadas, lei progrès foguèron lents e lei cresenças tradicionalas largament perpetuadas.
La micologia modèrna foguèt fondada en 1729 per lo botanista pisan Pier Antonio Micheli (1679-1737)(it) Eleonora Francini Corti, « Pier Antonio Micheli, padre della Micologia », dins Informatore Botanico Italiano, vol. 12, Pisa, Società Botanica Italiana, 1980, pp. 88-92.. Son òbra majora Nova plantarum genera donava la descripcion de 900 bolets e liquèns e depintèt per lo premier còp l'existéncia deis espòras(it) Elena Maugini, « In ricordo di Pier Antonio Micheli nel 250º anno della sua morte », dins Informatore Botanico Italiano, vol. 19, Pisa, Società Botanica Italiana, 1987, pp. 5-10.. Se sei conclusions se turtèron au scepticisme de sei contemporanèus, entraïnèron lo començament d'un important trabalh de classificacion. Lo tèrme « micologia » eu meteis apareguèt en 1795. Prepausat per Jean-Jacques Paulet (1740-1826), s'impausèt pauc a cha pauc durant la premiera mitat dau sègle XIX.
Amb leis avançadas scientificas regardant lei bolets, de progrès foguèron tanben realizats dins la cultura de certaneis espècias. En particular, en 1707(fr) Philippe Silar e Fabienne Malagnac, Les champignons redécouverts, Belin, 2013, p. 160., foguèt depintat lo premier procès de cultura d'Agaricus bisporus que venguèt lo bolet pus consumat en Occident.
Vèrs la creacion d'un rèine especific dau vivent
Au sègle XVIII, l'aparicion dau microscòpi marquèt lo començament d'un esfòrç de classificacion que contunha totjorn a l'ora d'ara. D'efiech, permetèt de descubrir mai de detalhs au nivèu dei teissuts e, mai que mai, deis espòras que venguèron un critèri major d'identificacion deis espècias. Premier, lei recèrcas se concentrèron sus lei bolets superiors (observacion deis espòras, multiplicacion dei descripcions...). Lo Francés Pierre Bulliard (1752-1793), lo Olandés Christiaan Hendrik Persoon (1761-1836) e lo Suedés Elias Magnus Fries (1798-1878) foguèron lei figuras principalas d'aqueu movement. En particular, l'òbra de Fries, que conteniá la descripcion de espècias suscitèt de vocacions e lei « descubèrtas » de bolets novèus se multipliquèron a partir deis ans 1820.
Sei trabalhs foguèron perseguits per una generacion de micològs coma Lucien Quélet (1832-1899), Petter Adolf Karsten (1834-1917) ò René Maire (1878-1949) que desvolopèron lei recèrcas de seis ainats e donèron d'estructuras pus establas a la disciplina. Per exemple, fondèron de societats scientificas especializadas que provesiguèron una basa establa de discussions, entretenguèron de rets de cambis e creèron de publicacions. Ansin, au sègle XX, la micologia èra venguda un camp scientific vertadier.
Aqueleis observacions permetèron pauc a cha pauc d'establir de diferéncias claras amb lei vegetaus. La pus importanta èra l'abséncia de clorofilla e donc de fotosintèsi. Aquò foguèt lòngtemps considerat coma una especificitat dei bolets au sen dei plantas. Pasmens, en 1969, la multiplicacion dei diferéncias observadas menèt l'Estatsunidenc Robert Harding Whittaker (1920-1980) a la creacion d'un rèine especific per lei bolets(en) R. H. Whittaker, « New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms », Science, vol. 163, n° 3863, genier de 1969, pp. 150-160.D'elements de recèrca mòstran que Whittaker èra a trabalhar sus la separacion dei vegetaus e dei fonges dempuei 1959. Avans eu, d'autrei cercaires aviá imaginat una tala separacion. Pasmens, placèron lei fonges dins una autra categoria en plaça de creacion un grop distint. Per exemple, foguèt lo cas d'Ernst Haeckel (1834-1919). Tre 1904, aguèt l'idèa de separacion fonges e vegetaus, mai posicionèt lei fonges au sen dei protistas.. Dichs Mycota ò Fungi, gropa dempuei aquela data l'ensemble deis espècias de bolets superiors, de mosiduras, de levaduras e d'organismes fongics microscopics(en) Emily Case, « Teaching Taxonomy: How Many Kingdoms? », American Biology Teacher, vol. 70, n° 8, 2008, pp. 472-477..
Leis enjòcs actuaus de la micologia