Franklin Delano Roosevelt (30 de genier dau 1882, Hyde Park - 12 d'abriu dau 1945, Warm Springs) foguèt lo 32 president dei Estats Units dau 4 de març dau 1933 au 12 d'abriu dau 1945. Eissit de l'eleit de la societat americana, s'interessèt a la politica a partir dau 1910 en s'engatjant dins lo partit democrata. Elegit quatre còps a la presidéncia, cas unic dins l'istòria dei Estats Units, accedèt au poder dins un contèxte marcat per la crisi economica dau 1929 e pilhèt un ensèms de mesuras d'inspiracion keynesiana per luchar còntra lo caumatge e redreiçar la produccion industriala.
Pi, preparèt pauc a pauc lo sieu país a la guèrra e sostenguèt lu país opausats a l'Axe, mas deuguèt limitar la sieua ajuda en causa dau pacifisme e de l'isolacionisme de la populacion americana. L'ataca japonesa còntra la basa de Pearl Harbor li permetèt d'engatjar directament lu Estats Units dins la Segonda Guèrra Mondiala. Gràcias a la poténcia economica dau país, lu Aliats ganhèron largament la batalha de l'esfòrç de guèrra e posquèron pauc a pauc submergir li fòrças germanojaponesi. En parallele, Roosevelt ordonèt la preparacion de la promiera bomba atomica e preparèt l'après-guèrra en definissent lo foncionament de basa dei Nacions Unidi. Totun, morèt avant la fin de la guèrra. Foguèt remplaçat per lo sieu vice-president, Harry Truman.
Biografia
Originas e formacion
Franklin Delano Roosevelt es lo fiu de James Roosevelt (1828-1900), òme d'afaires devengut ric gràcias a d'investiments dins lo sector minier e dins lu transpòrts, e de Sarah Ann Delano (1854-1941), filha d'un armator. La sieua familha faía donc partida de l'eleit de la societat estatsunidencaAndré Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, p. 39.. Per exemple, Theodore Roosevelt, president dei Estats Units dau 1901 au 1909, èra un rèirecosin de FranklinAndré Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, p. 43.. Aquela darrier aguèt ensinda accès a una educacion de tria (Harvard, Columbia...) que li permetèt d'obtenir un diplòma d'avocat en lo 1908. Durant aqueu periòde, non foguèt considerat coma un estudiant brilhant, mas èra popular demièg lu sieus cambaradas.
En lo 1905, si maridèt emb Anna Eleanor (1884-1962), una cosina alunhada. Lo pareu aguèt sieis enfants : Anna Eleanor (1906-1975), James (1907-1991), Franklin Delano Jr. (3 de març dau 1909 - 7 de novembre dau 1909), Elliott (1910-1990), Franklin Delano Jr. (1914-1988) e John Aspinwall (1916-1981). La mema annada, s'engatjèt en politica emb lo partit democrataJeffrey W. Coker, Franklin D. Roosevelt: A Biography, Greenwood Publishing Group, 2005, pp. 15-16.. Abandonèt lu sieus estudis en lo 1907. Totun, foguèt admés au concors d'avocat de l'Estat de New York un an mai tard e comencèt de travalhar dins un prestigiós gabinet d'avocats de la vila.
L'ascension politica de Roosevelt
Lu promiers succès
Roosevelt non èra interessat per lo sieu trabalh avocat. A la promiera ocasion, en lo 1910, acceptèt donc la demanda dau partit democrata de si presentar ai eleccions senatoriali de l'Estat de New York. Candidat dins un districte tradicionalament republican, menèt una campanha dinamica, ben sostengut per lo sieu nom e la sieua fortuna, e foguèt elegit au Senat d'Albany. Li prenguèt rapidament la tèsta d'un grope de parlamentaris reformators e venguèt popular au sen dei democratas. Tornarmai elegit en lo 1912, demissionèt en lo 1913 per venir secretari adjonch a la Marina dins lo govèrn dau president Thomas Woodrow Wilson (1913-1921)Denise Artaud, L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal, París, Armand Colin, 1987, p. 47.André Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, p. 95. En lo 1914, participèt ai eleccions primari per venir senator dau Congrès dei Estats Units, mas foguèt batut per James W. Gerard.
La Promiera Guèrra Mondiala aguèt una incidéncia sus la sieua activitat coma secretari adjonch a la Marina. Participèt ensinda au desvolopament de la marina militara estatsunidenca, pi a l'inspeccion dei fòrças desplegadi en Euròpa après l'intrada en guèrra de Washington. Encoratjèt finda lo desvolopament dei sosmarins e suggerissèt de metre en plaça de minas marini entre Norvègia e Escòcia per blocar lu sosmarins alemands. Pi, en lo 1920, foguèt encargat de susvelhar la desmobilizacion dei tropas americani. Durant aqueu periòde, foguèt finda implicat dins li intervencions antilhesi decididi per Wilson. En particular, organizèt li institucions d'Haití après l'ocupacion de l'isla per la marina americana en lo 1915Frank Freidel, Franklin D. Roosevelt. The Apprenticeschip, Boston, Little, Brown and Company, 1954, pp. 81-82..
En lo 1920, foguèt causit coma candidat a la vice-presidéncia de James Middleton Cox. Totun, foguèron largament batuts per lo republican conservator Warren G. Harding (60,4 % còntra 34,1 %Lo socialista Eugene Victor Debs obtenguèt 3 %.).
La « traversada dau desèrt »
En lo 1921, Roosevelt contractèt la poliomieliti. Perdèt l'usatge dei sieui cambas durant quauqui de malautias e, fins a la sieua mòrt, aguèt de dificultats importanti per si desplaçarAndré Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, pp. 113 e 179.. Totun, non renoncièt a la politica. Au contrari, sota l'influéncia de sa femna, venguèt mai seriós dins lo sieu trabalh politic e legissèt un nombre important de libres. Aquò li permetèt d'incarnar l'optimisme dins un país grevament tocat per la crisi economica dau 1929. De mai, Roosevelt, elegit governador de New York en lo 1928, utilizèt li ressorsas de l'Estat per ajudar un milion de caumaires gràcias a la Temporary Emergency Relief Administration<ref>André Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, p. 168.Denise Artaud, L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal, París, Armand Colin, 1987, p. 48.</ref>. Sosprés per l'amplor de la crisi, comencèt a si maufidar de l'abséncia de regulacions dins lo domeni economic e adoptèt quauqui reformas sociali favorabli ai femnas e ai enfants (reduccion de la durada dau trabalh...) e un programa de melhorament dei infrastructuras collectivi (espitaus, presons...).
L'eleccion a la presidéncia
thumb|right|Resultat dei eleccions presidenciali dau 1932.
En lo 1932, la popularitat de Roosevelt dins l'Estat de New York, lo mai poblat de l'Union, li permetèt de venir un candidat seriós a la presidéncia. Escartèt sensa dificultat Albert Ritchie e William Henry Murray, mens popular, e donèt lo pòst de vice-president a John Nance Garner, candidat de l'ala conservatritz dau partit democrata. Foguèt designat candidat per la convencion dau partit en julhet e obtenguèt lo sostèn financier de William Randolph Hearst, de Joseph P. Kennedy, de William Gibbs McAdoo e d'Henry Morgenthau.
La campanha si debanèt dins l'encastre de la Granda Depression. Ataquèt lo president Hoover, candidat a la sieua reeleccion, sus lu sieus resultats economics calamitósMarc Nouschi, La Démocratie aux États-Unis et en Europe de 1918 à 1989 : Débats et combats contemporains, París, Armand Colin, coll. « U Histoire », 1999, pp. 116-117., viatjèt dins mai d'un Estat per rescontrar d'electorsDenise Artaud, L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal, París, Armand Colin, 1987, p. 55. e utilizèt la sieua eloquéncia per s'adreiçar a toti li victimas de la crisi (lu caumaires, lu trabalhaires, li minoritats etniqui, lu Blancs dau Sud, etc.André Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, p. 216.). En particular, inventèt la formula New Deal per descriure un programa economic imprecís, mas marcat per la volontat de redurre la bureucracia, d'abrogar en partida la Prohibition e d'adoptar una politica economica pragmatica per redreiçar lo paísBernard Vincent (dir.), Histoire des États-Unis, París, Champs Flammarion, 1997, p. 200.Denise Artaud, L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal, París, Armand Colin, 1987, p. 53.Marc Nouschi, La Démocratie aux États-Unis et en Europe de 1918 à 1989 : Débats et combats contemporains, París, Armand Colin, coll. « U Histoire », 1999, p. 132..
Totun, Roosevelt foguèt mai que mai ajudat per l'incapacitat d'Hoover a trobar una solucion a la crisi. Lo 8 de novembre dau 1932, obtenguèt donc 57 % dei votz e ganhèt l'escrutin dins 42 EstatsAndré Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, pp. 10 e 220.Anne Deysine, Aurélie Godet, Jacques Portes, Alexandre Rios-Bordes e Christian Vinel, L'Empire de l'exécutif américain (1933-2006), Neuilly-sur-Seine, Atlande, 2008, p. 433.. Intrèt en foncion lo 4 de març dau 1933 e venguèt lo president d'un país en dificultat (12 milions de caumaires, 2 milions de sensa domicili...Denise Artaud, L'Amérique en crise : Roosevelt et le New Deal, París, Armand Colin, 1987, p. 27.Lester V. Chandler, America’s Greatest Depression 1929-1941, New York, Harper and Row, 1970, p. 24.).
La presidéncia Roosevelt
La còla de Roosevelt e l'estile dau president
thumb|right|Discors de Roosevelt a la ràdio, un mèdia fòrça utilizat per lo president per parlar a la populacion americana.
Roosevelt es considerat coma lo fondator de la presidéncia americana modèrna. D'efècte, venguèt lo centre de gravitat de l'ensèms de la vida politica e sociala dau país en conduent l'opinion publica, en l'informant e en l'estimulant. En particular, establissèt de rendètz-vos radiofonics regulars (conversacions au canton dau fuècWilliam E. Leuchtenberg, Franklin D. Roosevelt and the New Deal, 1932–1940, New York, Harper Perennial, 1963, capítols 1 e 2.) e organizèt frequentament de conferéncias de premsa. Se lo succès non foguèt totjorn au rendètz-vos car la premsa li demorèt lòngtemps ostilaAndré Kaspi, Franklin Roosevelt, Fayard, 1988, p. 294., aquò renforcèt la popularitat de Roosevelt au sen de l'opinion publica.
Roosevelt reünissèt finda una còla que dirigissèt lu pòstes importants de l'administracion fins au 1945 : lo senator de Tennessee Cordell Hull au Secretariat d'Estat (afaires estrangiers), Henry Morgenthau au Tesaur, Henry Wallace a l'agricultura e Harold L. Ickes a l'Interior, Frances Perkins au Trabalh e Harry Hopkins per gerir li questions comercialiDerek Leebaert, Unlikely Heroes: Franklin Roosevelt, His Four Lieutenants, and the World They Made, St. Martin's Press, 2023.. De mai, maugrat l'ostilitat entre lu republicans e lu democratas a prepaus dau New Deal, l'administracion Roosevelt posquèt trabalhar amb d'elegits republicans coma George William Norris (1861-1944) sobre de projèctes importants (creacion de la Tennessee Valley Authority...).
Enfin, lo periòde Roosevelt foguèt marcat per una extension progressiva dei competéncias dau president. Aquò pilhèt d'aspèctes diferents. De'n promier, ajudèt sovent de candidats democratas durant li eleccions. Pi, intervenguèt frequentament dins lo trabalh parlamentari en prepauant un nombre de projèctes de lèi sensa precedent per un president, en anant au Congrès per sostenir lu sieus tèxtes ò lu sieus partisans e en utilizant frequentament lo sieu drech de veto. Totun, non cau sobrestimar aquela influéncia. La Cort Suprèma s'opausèt a mai d'una reforma e lu democratas conservators s'associèron de còps per limitar li ambicions presidenciali. En particular, lu democratas dei Estats dau Sud èran ostiles a tot cambiament dei lèis segregacionisti en vigor dins la regionAnne Deysine, Aurélie Godet, Jacques Portes, Alexandre Rios-Bordes e Christian Vinel, L'Empire de l'exécutif américain (1933-2006), Neuilly-sur-Seine, Atlande, 2008, p. 66..
La lucha còntra la crisi
thumb|right|Sopa populària ofèrta per Al Capone a Chicago en lo 1931.