+ Joana D'Arc200px Santa de la Glèisa Catolica RomanaPaís: FrançaData de naissença:vèrs 1412Luòc de naissença:Domrémy, Lorena, FrançaData de decès:30 de mai de 1431Luòc de decès:Roan, Normandia, França
Joana D'Arc (vèrs 1412, Domrémy - 30 de mai de 1431, Roan) es una cap militara francesa de la premiera mitat dau sègle XV e una santa de la Glèisa Catolica Romana. Nascuda dins una familha de païsans de Lorena, capitèt de rescontrar Carles VII puei de dirigir l'armada francesa còntra lei fòrças d'Anglatèrra e de Borgonha pendent la Guèrra de Cent Ans. Entre 1429 e 1430, ganhèt plusors batalhas permetent d'arrestar lei progrès anglés en direccion dau centre de França e de sacrar oficialament lo rèi Carles VII a Reims. Pasmens, après aquelei succès, foguèt capturada e liurada ais Anglés qu'organizèron un procès per mascariá e la condamnèron au lenhier. Foguèt cremada a Rouen en 1431.
Maugrat sa mòrt, son accion permetèt un redreiçament decisiu de la situacion militara francesa durant la Guèrra de Cent Ans que s'acabèt per la victòria finala de Carles VII en 1453. Après lo conflicte, son procès foguèt annulat tre 1456 per lo papa Calixte III en causa d'irregularitats. Un jutjament novèu li donèt l'estatut de martir. Pasmens, sa figura foguèt largament ocultada per lei cronicaires e leis istorians.
Sa figura prenguèt son importància actuala après sa redescubèrta per leis istorians dau sègle XIX. D'efiech, dins un periòde marcat per lo desvolopament e l'estructuracion dau nacionalisme francés, venguèt un personatge major dau « roman nacionau » francés gràcias a son accion en favor dau « sauvament » de França en fàcia d'Anglatèrra. La figura de Joana d'Arc foguèt alora evocada per de movements politics fòrça divèrs (Resisténcia Francesa, femenisme, extrèma drecha, etc.) e sa victòria d'Orleans es encara remembrada per una fèsta oficiala qu'es organizada lo segond dimenge dau mes de mai. En parallèl, lei catolics francés, sostenguts per plusors grops politics, demandèron sa canonizacion a partir de 1869. Après de negociacions lòngas, foguèt obtenguda en 1920.
Biografia
Naissança, jovença e educacion
thumb|right|Pintura d'Eugène Thirion (1876) representant lei visions de Joana d'Arc.
Joana d'Arc es probablament nascuda en 1412 en la bastida familhala de son paire(fr) Pierre Tisset e Yvonne Lanhers (dir.), Procès de condamnation de Jeanne d'Arc, t. I : Texte, París, C. Klincksieck (Société de l'histoire de France), 1960, p. 41.(fr) Olivier Bouzy, Jeanne d'Arc en son siècle, París, Fayard, 2013, p. 93.(fr) Olivier Bouzy, Jeanne d'Arc, l'histoire à l'endroit !, Tors, CLD éditions, 2008, pp. 60-75.. L'endrech èra situat a costat de la glèisa de Domrémy, un vilatge dei marchas de Champanha, de Bar e de LorenaDomremy es generalament considerat coma un vilatge plaçat sota la senhoriá dau rèi de França a l'epòca de la naissença de Joana d'Arc, mai la question es pus complèxa : lo sud dau vilatge, onte Joana es probablament nascuda, fasiá partida dei domenis dau duc de Bar (que deviá rendre omenatge au rèi de França per aquela tèrra), lo nòrd fasiá dirèctament partida dau domeni reiau (e èra dirigit per un governador nomat per lo rèi) e la glèisa a costat de la bastida familhala èra plaçada sota la senhoriá d'un evesque dau Sant Empèri.. Son paire èra dich Jacques d'Arc e sa maire Isabelle Romée. Lo pareu teniá cinc autreis enfants. Durant sa jovença, Joana foguèt descricha coma fòrça piosa. Lei testimònis de sei vesins durant sei procès raportan que Joana realizava de trabalhs coma leis activitats domesticas, lo filatge de la lana e dau canebe, e ajudava per lei meissons e, de còps, per la gàrdia dau bestiau. D'un biais generau, son enfança foguèt pas diferenta d'aquelei deis autrei filhas dau vilatge.
Se fau notar que la preséncia de la particula dins son nom indica ren a prepaus d'una origina nobla car una particula pòu èstre utilizada tant per de roturièrs o de nobles. De mai, dins lei documents contemporanèus, lo nom de la familha es escrich de plusors biais diferents coma Day, Tare o encara Tarc(fr) Régine Pernoud e Marie-Véronique Clin, Jeanne d'Arc, París, Fayard, 1986, p. 314.(fr) Philippe Contamine, Olivier Bouzy e Xavier Hélary, Jeanne d'Arc. Histoire et dictionnaire, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2012, pp. 62-63, 511 e 518..
Contèxte politic
thumb|right|Partiment de França en 1429 avans lo sètge d'Orleans.
A la naissança de Joana d'Arc, França èra fòrça afeblida per la foliá dau rèi Carles VI e per la guèrra civila entre leis Armanhacs e leis Borgonhés, doas faccions en lucha per lo contraròtle dau reiaume(fr) Philippe Contamine, Olivier Bouzy e Xavier Hélary, Jeanne d'Arc. Histoire et dictionnaire, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2012, pp. 524-525.. Aquela situacion permetèt a Enric V d'atacar lo nòrd de França. Lo 25 d'octòbre de 1415, sei fòrças destruguèron l'armada reiala francesa a Azincourt. Aquela batalha decimèt la noblesa francesa e permetèt ais Anglés de començar la conquista sistematica de Normandia e de prendre París(fr) Philippe Contamine, Olivier Bouzy e Xavier Hélary, Jeanne d'Arc. Histoire et dictionnaire, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2012, p. 42.(fr) Philippe Contamine, Olivier Bouzy e Xavier Hélary, Jeanne d'Arc. Histoire et dictionnaire, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2012, pp. 881-882.. En parallèl, Enric V s'alièt amb lei Borgonhés, çò que li permetèt de prendre lo contraròtle de Carles VI. En 1420, li impausèt la signatura dau tractat de Tròias que lo designava coma l'eiretier legitim de la corona de França.
Raliat au daufin Carles, lo futur Carles VII, lo partit armanhac se refugièt au sud de Léger. En 1422, la mòrt quasi simultanèa de Carles VI e d'Enric V. Lo rèi anglés laissava un enfant de quauquei mes coma eiretier. Aquò fragilizèt lo projècte d'union dei monarquias francoanglesas e permetèt au daufin de tornar constituïr de fòrças. Ansin, en despiech de plusors desfachas coma aquelei de Cravant (1422) e de Verneuil (1424), poguèt contuniar lo combat en creant regularament d'armadas novèlas.
Aquela resisténcia francesa foguèt largament permesa per la maufisança entre Anglés e Borgonhés. D'efiech, lo duc Felip III de Borgonha, promotor dau tractat de Tròias, èra pauc desirós de facilitar lei conquistas anglesas sus lo continent. En plaça, preferissiá estendre sei domenis vèrs lo nòrd, en direccion de Flandra. Economizèt donc sei soudats e, dins lei fachs, participèt pauc ais operacions anglesas. Se l'ostilitat perdurèt entre lo daufin Carles e lo duc, lei dos òmes èra en realitat pus implicats dins de combats dirèctes e lei Francés podián donc se concentrar còntra leis Anglés(fr) Philippe Contamine, Des pouvoirs en France, 1300-1500, París, Presses de l'École normale supérieure, 1992, p. 103.. Pasmens, aquò empachèt pas leis Anglés de concentrar pauc a cha pauc de fòrças per menar lo sètge d'Orleans, darriera vila fidèla au daufin au nòrd de Léger e important ponch de passatge sus lo fluvi.
Carriera militara
La carriera militara de Joana d'Arc foguèt relativament brèva que durèt solament 13 mes entre abriu de 1429 e mai de 1430. Pasmens, maugrat sa revirada finala e sa captura, ocupèt una plaça importanta dins lo redreiçament francés dau periòde finau de la Guèrra de Cent Ans gràcias au succès decisiu de sa campanha per liberar Orleans, arrestar la còntra-ofensiva anglesa dins la vau de Léger e permetre lo sacre de Carles VII a Rems.
« L'Apèu »
Vèrs 1425, dins lo contèxte de la patz de Tròias, Joana comencèt d'ausir segon ela de votz d'àngels e de sants li donant l'òrdre d'anar en França per expulsar leis Anglés e sacrar lo daufin Carles a Rems. Espaurida e persuadida que son sèxe e son temps rendián aquela mission impossibla, assaièt de resistir a aquel apèu(fr) Philippe Contamine, Olivier Bouzy e Xavier Hélary, Jeanne d'Arc. Histoire et dictionnaire, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2012, p. 73.. Pasmens, lei votz venguèron mai importantas après lo començament dau sètge d'Orleans e Joana finiguèt per fisar son secrèt a son cosin que la manèt a Robert de Baudricourt, capitani de Vaucouleurs. Après un premier refús, acceptèt de li donar una espasa e una escòrta per anar a la fortalesa reiala de Chinon onte se trobava lo daufin.
Presentacion au rèi Carles VII
Abilhada de vèstits d'òme sus lo conseu de sei votz, Joana e son escòrta agantèron Chinon lo 23 de febrier de 1429. Lo rèi acceptèt de la recebre en causa d'una profecia annonciant la pèrda dau reiaume en causa de l'accion d'una frema, probablament Elisabeta de Bavièra, e son sauvament per una verge. Segon la legenda, escondut entre lei membres de sa Cort, Carles VII foguèt pasmens reconegut per Joana que capitèt de lo convéncer de sa legitimitat après una entretenança secrèta.
En realitat, Joana foguèt recebut dins leis apartaments privats dau rèi e deguèt faciar una comission de teologians pendent tres setmanas. Confiermèron l'autencitat de sa fe e un grop de matronas verifiquèt sa virginitat per demostrar son abséncia de relacions amb un demòni. D'efiech, a l'epòca, lo fach d'entendre de votz èra una causa acceptada per la societat. Per lei contemporanèus de Joana, la question vertadiera èra de determinar se lei votz èran d'origina divina ò demoniaca. Après aqueleis examens, foguèt donc autorizada d'anar a Tors. I recebiguèt una espasa e una armadura e Carles VII la mandèt vèrs Orleans amb un convòi d'avitalhament(fr) Philippe Contamine, Olivier Bouzy e Xavier Hélary, Jeanne d'Arc. Histoire et dictionnaire, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2012, p. 120..
La liberacion d'Orleans e la campanha sus Léger
thumb|right|Pintura de Lenepveu (fin dau sègle XIX) representant Joana d'Arc au sètge d'Orleans.
Sota la direccion de Joana d'Arc, lei tropas reialas formant lo convòi d'avitalhament arribèron dins la region d'Orleans en abriu de 1429. Lo 29, capitèron d'intrar dins la ciutat onte foguèron aculhidas per Jan d'Orleans, futur còmte de Dunois, e una fòga estrambordada. Joana ganhèt pauc a pauc la fisança dei capitanis comandant la garnison e motivèt lei soudats francés constrenhent leis Anglés a la retirada après una tièra d'assauts repossats lei 7 e 8 de mai(fr) Régine Pernoud, La libération d'Orléans : 8 mai 1429, París, Gallimard, coll. « Trente journées qui ont fait la France » (n° 9), 1969.. Après aqueu succès defensiu, foguèt cargada de la presa dei plaças tengudas per leis Anglés a l'entorn d'Orleans amb una armada dirigida per lo duc d'Alençon.
Dins lo corrent dau mes de junh, lei Francés capitèron de conquistar Jargeau lo 12 onte foguèt capturat lo duc de Suffolk, lo pònt de Meung lo 15 e Beaugency lo 17. Puei, lo 18, l'armada de secors anglesa de John Fastolf ( combatents) foguèt anientada per solament òmes a Patay. Aquela campanha sus Léger marquèt ansin lo començament dau redreiçament francés. Leis Anglés i perdiguèron de milièrs de soudats, especialament au sen de son còrs d'elèit d'arquiers, e sa reputacion d'invencibilitat(fr) Philippe Contamine, Olivier Bouzy e Xavier Hélary, Jeanne d'Arc. Histoire et dictionnaire, París, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2012, pp. 909-911.(en) Hugh Collins, « Sir John Fastolf, John Lord Talbot and the dispute over Patay : Ambitions and chivalry in the Fifteenth Century », dins Diana Dunn (dir.), War and Society in Medieval and Early Modern Britain, Liverpool, Liverpool University Press, 2000, pp. 114-140.. Enfin, foguèron pas capables de mandar de renfòrç per empachar l'avançada de Carles VII vèrs Rems.
La campanha vèrs Rems e lo sacre dau rèi