thumb|right|Pintura d'Adolph Menzel representant una scena dins una usina dau sègle XIX durant la Revolucion Industriala.
La Revolucion Industriala es l'ensemble dei fenomèns de transformacions e d'evolucions de la societat e de l'economia que se debanèron en Euròpa Occidentala e dins lo nòrd-èst deis Estats Units au sègle XIX. Entraïnèron lo desvolopament de l'industria e dau capitalisme. Lei causas d'aquela evolucion, relativament lònga car durèt mai d'un sègle, foguèron una tiera d'innovacions tecnicas que favorizèron la mecanizacion e l'integracion dei mejans de produccion dins un endrech unic (l'usina) a l'entorn de maquinas costosas crompadas per de capitaus privats. Veguèt una aumentacion sensa precedents dins l'istòria umana de la productivitat e lei sectors industriaus novèus se multipliquèron rapidament (siderurgia, automobila, quimia...).
Lei consequéncias d'aquela evolucion foguèron fòrça nombrosas. Au nivèu geopolitic, l'Occident venguèt la premiera poissança mondiala e lo capitalisme lo sistèma economic e politic predominant. Au nivèu economic, leis obradors individuaus dispareguèron au profiech de companhiás emplegant de centenaus ò de miliers de salariats organizats segon de principis scientifics coma lo taylorisme ò lo fordisme. Esplechada dins de condicions duras, aquela classa demandèt pauc a cha pauc lo respècte de sei drechs fondamentaus. Aquò entraïnèt l'aparicion d'un modèl opausat au capitalisme, lo comunisme, que comencèt una lucha acarnada còntra son rivau.
La protoindustrializacion
La Revolucion Industriala es la consequéncia de l'existéncia d'un quadre « protoindustriau » aparegut en Euròpa dins lo corrent dau sègle XVIII(fr) Franklin Mendels, « Des industries rurales à la protoindustrialisation : historique d'un changement de perspective », Annales. Économies, Sociétés, Civilisations, n° 5, 1984, pp. 977-1008.(en) Franklin Mendels, « Protoindustrialization, the first phase of the industrialization process », Journal of Economic History, 1972.Formulada per lo premier còp en 1969, la teoria de l'istorian Franklin Mendels (1943-1988) es venguda relativament populara. Foguèt ansin l'objècte de desvolopaments importants dins lo corrent deis ans 1970-1980. A tanben l'interès d'identificar d'autrei regions protoindustrialas coma la China dei Song. La recèrca dei causas aguent empachat de revolucions industrialas dins aquelei regions permet d'estudiar lei particularitats de la transicion industriala europèa dau sègle XIX. Pasmens, la teoria de Mendels es encara criticada car exclutz plusors formas de produccion preindustrialas, especialament lei produccions localas asseguradas per de païsans desirós d'obtenir un complement de revenguts.. Èra caracterizat per doas evolucions importantas que transformèron lentament lo quadre productiu eissit dau sistèma feudauPasmens, fau ben sotalinhar lo caractèr lent e limitat d'aquelei transformacions. D'efiech, a l'excepcion de quauquei regions coma Flandras, lei procès productius e agricòlas èran encara arcaïcas dins la màger part d'Euròpa a la fin dau sègle XVIII.. La premiera foguèt lo declin progressiu dei privilègis que protegissián leis agents economics tradicionaus (companhiás reialas, corporacions...). La segonda, en partida responsabla de la premiera, foguèt l'expansion dau mercat, especialament dins lo domeni textil. Entraïnèron pauc a cha pauc la mesa en plaça d'una desparticion dei pretzfachs entre lei vilas (qu'avián lo mestritge dei capitaus e qu'asseguravan la finicion dei vèstits) e lei zònas ruralas (qu'avián la fòrça de trabalhLo trabalh productiu èra generalament realizat durant la sason ivernenca quand lo trabalh agricòla èra pauc important. I aviá sovent una especializacion dei pretzfachs segon lei sèxes (textils per lei femnas, artesanat mecanic ò activitat miniera per leis òmes). Pasmens, aquò èra pas sistematica e de variacions importantas existián entre lei regions. De mai, aqueu trabalh aviá un ròtle sociau car permetiá d'ocupar lei velhadas.Aquela separacion ben definida es de nuançar. Dins mai d'una region, d'investiments preindustriaus ò protoindustriaus èran realizats per de païsans que volián esplechar una ressorsa ò un saber-faire locau.). Lei marchands ò lei proprietaris circulant regularament entre lei vilas, lei borgs e lei campanhas, en particular lei teisseires, aguèron un ròtle sovent important dins aqueleis evolucions.
Aqueleis ensembles protoindustriaus èran presents dins mai d'una region dau continent. Pasmens, èran localizats dins d'endrechs precís e trabalhavan per de mercats determinats e relativament fixs. Per exemple, en Occitània, lei productors de lana de Lengadòc exportavan unicament sei produchs dins lo bacin mediterranèu. Una autra particularitat d'aquelei rets èra son implantacion fòrta dins lo teissut sociau car, dins mai d'una region, resistiguèron a l'industrializacion fins a la fin dau sègle XIXL'exemple pus conegut son lei sedariás de Lion que subrevisquèron, après divèrseis adaptacions, fins a la crisi economica de 1929 (Bernadette Angleraud e Catherine Pellissier, Les dynasties lyonnaises : Des Morin-Pons aux Mérieux du XIXe siècle à nos jours, París, Perrin, 2003)..
La Premiera Revolucion Industriala
Lei factors determinants
L'industrializacion foguèt la consequéncia de l'interaccion entre mai d'un factor : la creissença demografica europèa dau sègle XVIII que permetèt de formar de mercats intèrnes relativament importants e de provesir la man d'òbra necessària ais activitats. lei progrès agricòlas que favorizèron una aumentacion de la produccion de norridura, capabla de sostenir la creissença demografica(fr) Gunter Mahlerwein, « Le rôle du travail dans la révolution agricole. L'exemple de la Hesse-Rhénanie aux xviiie et xixe siècles », Histoire & Sociétés Rurales, 2002, vol. 18, n° 2, pp. 41-63.. lo melhorament dei vias de comunicacion (rotas, canaus, pòrts...) que favorizèt lei cambis de marchandisas. l'aparicion dei premierei maquinas. la formacion d'un quadre legau permetent a la borgesiá d'investir dins leis estructuras economicas novèlas (circulacion pus liura dei capitaus, desvolopament dei bancas...)L'abolicion dei privilègis aguèt un ròtle important dins aquela liberalizacion de la circulacion dei capitaus, dei bens e dei personas..
Aquelei transformacions foguèron iniciadas au Reiaume Unit gràcias a una evolucion dau ròtle de l'Estat que menèt a l'adopcion de politicas pus liberalas. Pasmens, d'autrei poissanças l'imitèron coma França qu'engatjèt de mejans importants per mantenir son reng de poissança majora.
Lo desvolopament dau textil e de la metallurgia
thumb|right|Telier mecanic de tipe mule-jenny de 1825.
L'industria textila foguèt lo premier sector tocat per l'industrializacion au Reiaume Unit. D'efiech, a partir deis ans 1730, divèrseis invencions favorizèron la mecanizacion de la filatura e de la teissedura dau coton. La premiera innovacion importanta foguèt la naveta volanta concebuda vèrs 1730 per John Kay (1704-1780). Fòrça utilizada a partir deis ans 1750-1760, permetèt d'aumentar fòrça la productivitat dei filaturas. Puei, apareguèron de maquinas de teissedura coma la spinning-jenny, lo water-frame e la mule-jenny. Aquela darriera, imaginada per Samuel Crompton en 1779, permetèt d'obtenir un fieu fin, resistent e de qualitat amb una productivitat ben superiora a aquela dei torns tradicionaus(en) Harold Catling, The Spinning Mule, Preston, The Lancashire Library, 1986..
La generalizacion d'aquelei maquinas a la fin dau sègle XVIII entraïnèt la racionalizacion dei metòdes de produccion textils en Anglatèrra. Maugrat de resisténcias importantas, lo procès s'impausèt durant la premiera mitat dau sègle XIX amb una transicion vèrs lo modèl de « l'usina » mecanizada. Aqueu fenomèn foguèt acompanhat per de transformacions socialas coma la demenicion dei salaris dei teisseires, l'aparicion d'una classa obriera e la femenizacion deis emplecs. Au nivèu tecnic, a partir de 1785, la maquina de vapor se generalizèt per produrre l'energia necessària au foncionament dei teliers mecanics.
La metallurgia foguèt l'autre sector economic que conoguèt un desvolopament major durant la premiera fasa de la Revolucion Industriala. Coma per lo textil, divèrsei descubèrtas realizadas durant lo sègle XVIII favorizèron aquela expansion gràcias a de cambiaments progressius dins lei procès de fabricacion. Per exemple, vèrs 1710-1720, l'usatge dau còc se desvolopèt. Puei, venguèron l'aparicion dau laminador, de la maquina a alisar e dau puddlage(en) Richard Hayman, The shropshire wrought-iron industry c1600-1900 : A study of technological change, University of Birmingham, 2003, pp. 88-89.. Aquela darriera tecnica foguèt fòrça importanta car permetèt de convertir la fonda en acier per descarburacion. A partir deis ans 1780, l'acier industriau trobèt donc rapidament d'aplicacions dins la construccion d'infrastructuras ò de naviris e l'extraccion de minerau de fèrre aumentèt (2,5 Mt a la fin dau sègle XVIII, 10 Mt en 1800 e 50 Mt en 1850).
La generalizacion de l'usatge de la vapor
thumb|right|Usina de filatge mecanic de coton vèrs 1820 amb lei chaminèias dei maquinas de vapor.
Lei transformacions dau teissut economic permesas per la mecanizacion foguèron possiblas gràcias a l'invencion e a la generalizacion de la maquina de vapor. D'efiech, capabla de transformar de carbon en energia, aquela maquina permetèt d'alimentar lei maquinas de produccion e d'accelerar lei transpòrts amb lo desvolopament dau camin de fèrre e dei naviris de vapor.
De mai, la construccion dei rets ferroviàrias, iniciats dins leis ans 1830 en Euròpa OccidentalaEn Anglatèrra, l'interès deis investisseires per lo camin de fèrre suscitèt un episòdi d'investiments importants, la Railway mania, que comencèt en 1825 (Fernand Braudel, Civilisation matérielle, économie et capitalisme – XVe – XVIIIe siècles, Armand Colin, 1979). França imitèt lo Reiaume Unit un decenni pus tard (Patrick Verley, La Révolution industrielle, Folio-Histoire, 2008, p. 188)., favorizèt la difusion dei tecnologias e deis idèas novèlas. Entraïnèt tanben la formacion dei premierei regions industrialas modèrnas en Anglatèrra, dins lo nòrd-èst de França ò en Belgica. En America dau Nòrd, accelerèt la conquista dau Far West per leis Estatsunidencs. D'un biais pus generau, favorizèt l'expansion de la siderurgia e dei construccions metallicas e lei companhiás ferroviàrias foguèron a l'origina de la creacion de sistèmas de manejament novèus (division dau trabalh entre servicis, ierarquizacion, especializacion...) que prefigurèron aquelei dau sègle XX.
Lei premierei regions industrialas
La premiera Revolucion Industriala regardèt un nombre limitat de país e de regions. Son centre principau foguèt Anglatèrra onte lo fenomèn comencèt tre la fin dau sègle XVIII. Gràcias a aquela precocitat, l'industria anglesa predominèt aisament fins a la fin dau sègle XIX. Escòcia foguèt tanben tocada per lo movement. Sus lo continent, l'industrializacion comencèt a partir deis ans 1820-1830. Belgica i aguèt un ròtle decisiu car l'organizacion protoindustriala de Flandra capitèt una conversion rapida gràcias a la descubèrta de ressorsas minieras importantasEn 1820, Belgica agantèt ansin lo segond reng mondiau per la produccion industriala.. Lo nòrd-èst de França, la vau de Ren e Soïssa conoguèron de movements similars. Enfin, un darrier pòl industriau se formèt dins lo nòrd-èst deis Estats Units gràcias a la difusion dei sabers tecnics britanics e ai besonhs dau mercat interior estatsunidenc(fr) André Kaspi, Les Américains. Naissance et essor des États-Unis 1607-1945, Éditions du Seuil, 1986, pp. 134-141..
L'aparicion dau proletariat
thumb|right|Illustracion representant una insureccion dei canuts lionés en 1831.