vinheta|Gat gardant d'aucas. Egipte, vèrs -1120 Una faula es un cort raconte en vers o en pròsa dont l'objèctiu es de far agradiva una leiçon de vida. Se caracteriza sovent per un raconte fictiu de composicion naïva e allegorica que protagonizada per animals que parlan, d'umans o d’autras entitats d'aspècte animal mas personificadas. Una morala es exprimida a la fin o la començament de la faula. Aquesta es sovent implicita, lo lector l'a de trobar d'esperel. vinheta|Bust de l'epòca ellenistica supausat representar Esòp, lo creator del gènre. vinheta|La faula Lo Còrb e lo Rainard ja contada per Esòp e Fèdae. (Ill. de Grandville, 1838) vinheta|Lo Lop e l'Anhèl es tanben una faula fòrça anciana. (Ill. de H. Weir, 1867) Per Fedra, lo fabulista latin, « Lo meriti de la faula es doble: provòca lo rire e dona una leiçon de prudéncia. » Aquesta portada didactica de las faulas pòt explicar que las faulas circulèron e foguèron utilizadas d'una cultura cap a una autra. Segon G. K. Chesterton, « la faula es una mena d'alfabet de l'umanitat pem mejan del qual se poguèt escriure las primièras certituds filosoficas; e per aquesta rason las figuras devián foncionar coma d'abstraccions algebricas o de pèças d'un jòc d'escacs.»
Etimologia Al sens primièr, lo mot « faula » (fabula,ae : la legenda) designa l'istòria o encadenament d'accions qu'es a la basa d'un raconte imaginari, quin que siá. Es dins aqueste sens que, dins la Poetica, Aristòtel designa la « faula » coma un dels sièis elements que constituisson una tragèdia, ensems amb las mòrs, lo lengatge, la pensada, l'aparelh scenic e la melopèa.
Lo mot faula ven du latin fabula (« prepaus, paraula »), que designa lo fach de parlar en inventant. En grèc, tanpauc i aviá pas de mot especial per nomenar lo genre de la faula, qu'èra designada pel mot significant raconte: μύθος (que donèt lo mot « mite »). Per far referéncia al genre, l'usatge lèu s'espandís per designar las faulas coma d'aesopica (literalament : « prepaus d'Esòp »), çò que se traduirà a l'Edat Mejana per isopets.
Gènre literari La faula es una forma particulara d’apològ, que designa tot racontede portada moralizanta. Se destria de la parabòla, que met en scèna d'umans e daissa lo sens obèrt a la discussion. Tanben se destria de lexemplum, qu'es un raconte presentat coma veridic. Enfin se destria del faulèl, qu'es un conte satiric o moral, sovent calhòl.
Istoric La faula sortís sas raices de la nuèch dels temps e de totas las culturas. Fa partit de la tradicion orala plan sovent abans l'invencion de l'escritura. Es sempre activa dins los païses ont la cultura orala demora viva e pròche de la natura, coma es lo cas en Africa o dins las societats ruralas.
La Mesopotamia sembla aver estat lo bèrç del genre, a causa de la descobèrta que s'i faguèt de fòrça faulas venent de dos mila ans abans nòtre èra. De tauletas venant de bibliotècas escolaras de l’epòca sumeriana contan en brèu d'istòrias de rainard flataire, de can maladreit (« Lo can del fabre, avent pas podut capvirar l’enclutge, versèt la dorna») o de moissal se'n cresent (« Un moissal se pausant sus l'esquina d’un elefant li demanda se son pes li es suportable o se puslèu deuria s’envolar »). Fòrça d'aquestes tèxtes mòstran una granda afinitat amb los provèrbis e an una construccion antitetica (« Çò qu'encontrèt, ne'n parlas pas; mas çò que perdèt, ne'n parlas. ») Pasmens, possedisson pas de morala explicita. Lo Talmud conten diferents ensenhaments illustrats de faulas de Rainard, faulas que son passadas dins la literatura occidentala per las compilacions crestianas d'"exemples" servissent a la composicion dels sermons.
Antiquitat grecoromana Al començament, la faula existissiá pas coma genre autonòm, mas solament jos forma d'extrach inserit coma d'illustracion dins un tèxte en vers o en pròsa. Atal, la primièra faula coneguda es d'Esiòde dins Los Trabalhs e los jorns, escrich al sègle VIIIe AbC. Es l'istòria Lo Rossinhòl e lo Segairòl, que conte cossí un rossinhòl pres dins las arpas d’un segairòl se fa dona la leiçon.
Esòp en Grècia vinheta|Las faulas d'Esòp foguèron de contunh traduchas e illustradas dins los ans passats e mai. Çai dessús Lo Leon e lo Rat, dins una edicion de Steinhowel de 1521. vinheta|Illustracion de Grandville per Lo Rainard e lo Boc. La faula se constituís coma genre literari amb Esòp, ma grand fabulista de l'Antiquitat, que visquèt entre los sègles VII e VI AbC, e que seriá originari de Tràcia, près de la mar Negra. Considerat coma lo paire de la faula, li donèt son nom. Los Ancians destriavan entre la faula esopica, que met en scèna d'animals o d'objèctes inanimats, e la fabla libiana, ont d'òmes intergisson amb d'animals.
Esòp èra ja fòrça popular a l’epòca classica, coma lo mòstra lo fach que lo quita Socrates auriá consacrat sos darrièrs moments de preson abans sa mòrt a metre en vers de faulas d'aqueste autor. Auriá explicat a son discípol: « Un poèta deu prene per matèria de mites [...] Atal ai causit de mites jos la man, aquestas faulas d’Esòp que coneissiái per còr, a l'azars de las encontras. » Diogènes Laèrci atribuís una faula a Socrates, que començava atal: « Un jorn, Esòp dich als abitants de Corint que se deu pas sometre la vertut al jutjament del popular. » E, s'agís aquí d'un precèpte ara tipicament associat al filosòf puslèu qu'al fabulista. Socrates utilizava de segur lo nom d'Esòp per far passar sos precèptes al mejan d'apològs.
Al sègle IV AbC., Demetrios de Falèra publica lo primièr recuèlh de faulas istoricament atestat. Lo recuèlh, perdut, donèt fòrça versions. Una d'aquesta es servada jos la forma d’un ensems de manuscrits datant benlèu del sègle I, colleccion nomenada Augustana. Es a aquesta que se referís çò que se dich ara las « faulas d'Esòp ». Conten mai faulas, totas en pròsa, que las mai popularas, son Lo Còrb e lo Rainard, La lèbre e la Tartuga, Lo Boscassièr e la Mòrt, Lo Vent e lo Soleilh, etc.. Benlèu lo nom d'Esòp foguèt utilizat per recampar tota mena de racontes que circulavan antan de biais oral e que presentavan de caracteristicas comunas.
Fedra a Roma De la Grècia, la faula passa a Roma. Oraci prepausa una remarcabla adaptacion de Lo Rat de vila e lo Rat del camp (Satiras, II, 6). Es seguit per Fedra que, coma Esòp, nasquèt en Tràcia e èra esclau abans d'èsser afranquit per August. Escriguèt sièis libres de faulas, que lo primièr comença amb Lo Lop e l'Anhèl. Amb aqueste recuèlh entèrament en vers, Fèdra fa de la faula un genre poetic d'esperse. En mai d'adaptar Esòp en latin, fa pròva d'originalitat: sus las 126 faulas del recuèlh, mens de la mitat son de manlèus d'Esòp. Quitament se sas faulas faguèron pas sa glòria de son vivent, Fèdra serviguèt de modèl.
Periòde ellenistic Lo poèta Babri, un Roman ellenizat contemporanèu de Fedra, torna al grèc las faulas esopicas e las versifica. Se conéis d'el dos recuèlhs, que totalizan 123 faulas.
Lo vam de la faula grandís dins lo mond grecoroman. I a diferentas referéncias a de faulas de l'autor grèc Lucian de Samosata, coma los monins dançaires, que jòga sus l'oposicion entre l'inat e l'aquerit, tèma comun de fòrça faulas. Al sègle IV, lo poèta roman Flavi Avian ne daissa 42, gaireben totas d'adaptacions de Fedra, mas que mai d'unas, son atestadas endacòm mai, son fòrça plan bastidas. Son contemporanèu, Aftoni daissèt un recuèlh de 40 faulas en pròsa. Dins la dralha latina, las faulas d'Esòp passèron a l'Edat Mejana e inspirèron d'innombrables successors.
La font indiana e persana vinheta|Una pagina del Kalîla wa Dimna, version persana del sègle XV (Musèu del palais de Topkapı, Istanbul) vinheta|Kalîla wa Dimna, edicion siriana de 1534. La lèbre engana l'elefant li mostrant lo rebat de la luna. La faula coneguèt un succès remarcable en Índia. Ja se'n trapa dins la granda epopèa del Mahabharata, fondatritz de l'indoïsme, coma dins los racontes del Jataka e lo Kathasaritsagara, mas la colleccion mai importanta se trapa dins lo Panhatantra. Originalament redigit en sanscrit entre -300 e 570 per un braman del nom de Pilpaí dins la region del Cashmir, aqueste recuèlh de faulas aviá per objectiu d'ensenhar la saviesa als princes e lo succès dins la vida. Foguèt retocat sovent amb tanben de versions derivadas, qu'una se titula Hitopadesha o L'Instruccion utila, datant del sègle XII. I a dins lo Panchatantra lo bestiari abitual de las faulas (ase, leon, monin, sèrp, etc.), amb la diferéncia que dos chacals, Carataca e Damanaca, an lo ròtle del rainard europèu, tot en se comportant a vegada nèciament. Aqueste recuèlh compta 70 faulas, subretot en pròsa.
Aqueste obratge arriba en Occident al tèrme d'un caminament fòrça complèxe, mostrant que l'interès que la faula podè provocar dins diferentas culturas. Lo Libre de Pilpaí es introduchs en Pèrsa pel rei sassanida Cosrau Ier (531-579) que, avent apres l'existéncia en Índia d'un obratge contenent la font de tota formacion intellectuala, aviá missionat son mètge del l'obténer. L'obratge es alara traduch en persan mejan jol títol Kalîleh va Demneh, qu'es version mai anciana de Panchatantra que se pòsca referir, l'original indian essent perdut. Après la conquista de la Pèrsa pels Arabs al sègle VII, es traduch en arabi jol títol Kalîla wa Dimna (o Kelileh va Demneh) per Abdullah Ibn al-Muqaffa (vèrs 750), que transpausa los racontes originals dins un contèxte arab. Las faulas i son inseridas dins un raconte continú que los dos chacals — Calila (Karataka) e Dimna (Damanaka) — son los protagonistas.
Pas cap d'obratge originari d'Índia foguèt tant espandit. Amb mai de 200 versions dins mai de sesenta lengas, coma lo turc, lo siriac, lo malés e l'etiopian, influencièt las literaturas d'Asia, d'Africa del nòrd e d'Euròpa. Foguèt traduch en grèc par Simeon Set a la demanda de l'emperaire bizantin Alexis Ier Comnèna (sègle XI) e en ebrieu per Jacob ben Eleazar de Tolèda al començament del sègle XIII. L'obratge es alara remarcat pel rei de Castelha Anfós X, que lo faguèt traduire de l'arabi en espanhòl jol títol Calila y Dimna en (1251). En 1263, Joan de Capoa traduch en latin la version ebraïca pel cardinal Orsini li donant lo títol de Directorium humanae vitae (litt. « La conducha de la vida umana »). En 1313, a la demanda de la reina Joana de Navarra, Ramon de Besièrs ne publica una autra edicion, qu'utiliza aquesta de Joan de Capoa tot en i integrant de donadas de la version espanhòla.
A una epòca anciana, abans l'aparicion del Kalîla wa Dimna, la faula sembla aver èsser ligada dins lo mond arab al nom de Locman lo Savi. Aqueste auriá viscut a la mèsma epòca qu'Esòp e tanben auriá estat esclau. L'Alcoran lo menciona coma essent un savi. En 1615, Thomas van Erpe publica una traduccion latina d'un recuèlh contenent 34 faulas, atribuidas a Locman per un autor anonim, mas que fòrça apartenon en fach al còrs esopic tradicional. E coma per Esòp, lo nom de Locman sembla aver foncionat dins lo mond arab coma un « aimant generic », aglutinant los racontes del mèsme genre que circulavan dins la tradicion orala. Lo nom de Locman lo Savi serà alara a vegada ligat a la faula coma un dels fondators mitics del genre.
Lo grand poèta persan Rumi (1207-1273), qu'èstudièt las faulas d'Esòp quand èra jove, ne faguèt una adaptacion originala dins son libre Masnavî-ye-Masnavî. Filh d'un teologian sofi e d'esperel considerat coma un sant, dona a las fablas una morala sovent mistica, plan diferenta de la morala classica. La leiçon de'n tirar es pas tant de se mesfisar dels autres que de se mèsme e de la partida animala de son alma.
Faula chinesa vinheta|Sòmni del parpalhòl (Del Ziling, 1988)