Dinosaure

right|thumb|Fossil de tiranosaure

Lei dinosaures son una familha de reptils, probablament de sang caud, que dominèron lei megafaunas continentalas durant l'Èra Segondària, entre lo començament dau Triassic e la fin dau Cretacèu. La màger part deis espècias dispareguèron durant la crisi biologica de la fin dau Cretacèu fa 65 milions d'ans, mai una branca subrevisquèt e evolucionèt per formar leis aucèus actuaus. Fòrça divèrs, foguèron descubèrts a partir dau sègle XIX e suscitèron rapidament l'interès dau grand public en causa de sa talha, de l'aspècte esglasiant d'espècias coma lo Tyrannosaurus Rex e dei circonstàncias de lor disparicion. L'estudi dei dinosaures es ansin una branca importanta de la paleontologia, çò qu'a permés d'identificar un gròs nombre de dinosaures diferents e d'establir d'elements sus son anatomia, sa fisiologia e son comprotament.

Etimologia

Lo mot dinosaure es empruntat a l'anglés dinosaur que foguèt inventat per lo paleontològ britanic Richard Owen (1804-1892) a partir de dos mots latins : δεινός (deinos) que significa « espaventablament grand » e σαύρα (sauros) que significa « reptil » ò « lausèrt ».

Istòria evolutiva e taxonomia

L'aparicion e l'evolucion dei dinosaures

L'aparicion dei dinosaures

Segon lei conoissenças actualas, lei dinosaures pus ancians son apareguts fa 245 a 250 milions d'annadas, a partir d'arcosaurians. D'efiech, un ensemble de piadas datadas de 248 Ma mòstra, tre aquela epòca, l'existéncia d'un reptil diferent dei crocodils e dei lausèrts(en) Stephen L. Brusatte, Grzegorz Niedźwiedzki e Richard J. Butler, « Footprints pull origin and diversification of dinosaur stem lineage deep into Early Triassic », Proceedings of the Royal Society B, 2011, vol. 278, n° 1708.. Lo pus vièlh dinosaure conegut per de fossils es lo Nyasasaurus que viviá fa 242 a 247 milions d'annadas en Tanzania(en) Sterling J. Nesbitt, Paul M. Barrett, Sarah Werning, Christian A. Sidor e Alan J. Charig, « The oldest dinosaur? A Middle Triassic dinosauriform from Tanzania », Biology Letters, Royal Society, vol. 9, n° 1, 23 de febrier de 2013, p. 20120949.. Pasmens, aquelei dinosaures primitius semblan gaire nombrós fins a 230 Ma.

L'expansion dei dinosaures

L'expansion dei dinosaures comencèt vèrs 232 Ma amb una diversificacion e una especializacion rapida tre lo Triassic Superior. D'efiech, vèrs aqueu periòde, lei dinosaures erbivòrs suplantèron lei Rhynchosauria, un òrdre de diapsidas, e lei dinosaures carnivòrs eliminèron leis arcosaurians basaus(en) Michael J. Benton, Massimo Bernardi e Cormac Kinsella, « The Carnian Pluvial Episode and the origin of dinosaurs », Journal of the Geological Society, vol. 175, n° 6,‎ 1 de novembre de 2018, pp. 1019–1026.. Plusors rasons son estadas prepausadas per explicar aquela explosion radiativa. Segon una premiera ipotèsi, lei dinosaures èran simplament pus competitius que leis espècias concurrentas gràcias a sa postura drecha, una abiletat predatritz superiora e un metabolisme omeotèrme. Segon un autre modèl, lei dinosaures aurián beneficiat d'una transformacion de la flòra causada per lo remplaçament dei feuses dau genre Dicroidium per de conifèrs, çò qu'auriá entraïnat la disparicion deis erbivòrs predominants après l'extincion Permian-Triassic. Enfin, una tresena explicacion avança l'ipotèsi d'una consequéncia d'un cambiament climatic associat a l'episòdi pluviau dau Carnian, un periòde de transformacions climaticas intensas e rapidas situat vèrs 232 Ma.

L'extincion dei dinosaures e la subrevida deis aucèus

Tre lo Cretacèu, plusors familhas de dinosaures mostravan de signes de declin probablament liats a la multiplicacion dei plantas de flors. Pasmens, lei dinosaures contunièron de dominar la megafauna e d'espècias coma lo Tyrannosaurus ò lo Triceratops semblavan d'èsser comunas durant lei periòdes finaus dau Cretacèu. La disparicion dei dinosaures aguèt luòc fa 66 milions d'ans durant la crisi de l'extincion dau Cretacèu-Paleogèn, mai foguèt pas totala car subrevisquèron leis espècias a l'origina deis aucèus.

Fòrça ipotèsis foguèron formuladas per explicar aquela crisi e lo debat es pas encara totalament copat entre lei scientifics : la casuda d'un asteroïde ò d'una cometa d'un desenau de quilomètres dins la region de Yucatan es sostenguda per l'existéncia dau cratèr de Chicxulub, un important cratèr d'impacte que data de 66 milions dins la region de Yucatan. La poussa engendrada auriá poscut causar un ivèrn d'impacte duradís, a l'origina d'una crisi climatica globala. Pasmens, son contestats la durada vertadiera d'aquelei fenomèns climatics e leis efiechs de l'impacte sus lei regions pus alunchadas dau cratèr. l'activitat dau supervolcan dei Trapps de Deccan, una importanta província magmatica formada entre 68 a 60 Ma per un ensemble quasi continü d'erupcions qu'aurián emés de quantitats fòrça importantas de gas dins l'atmosfèra. Aquò auriá engendrat una crisi climatica fòrça lònga a l'origina de l'extincion. dei regressions marinas fòrça importantas aurián prefondament modificat l'estenduda e la conformacion dei mitans litoraus e bentics. Aquò auriá alora entraïnat un important cambiament climatic. Aquela ipotèsi es egalament sostenguda per d'elements geologics. De scenarios existisson per conciliar aqueleis ipotèsis entre elei. En particular, un scenario frequentament prepausat es aqueu d'una aumentacion importanta de l'activitat de Deccan en causa de l'impacte de Chicxulub. Pasmens, a l'ora d'ara, lei debats regardant l'encadenament e l'influéncia de cada causa son pas acabats.

Quauquei descubèrtas de fossils dins de jaç de sediments posteriors au Cretacèu, especialament dins la formacion de Hell Creek, permèton de suggerir la subrevida de quauqueis espècias de dinosaures non avians au començament dau Paleogèn. Pasmens, la màger dei paleontològs pensan que la preséncia d'aquelei fossils dins aquelei jaç es puslèu la consequéncia d'un remanejament dei sediments. En revènge, la subrevida de dinosaures avians es atestada per l'existéncia deis aucèus.

La classificacion dei dinosaures

En 2006, 527 genres de dinosaures èran estats descrichs d'un biais precís e aperaquí genres suplementaris èran encara a classar(en) Steve C. Wang e Peter Dodson, « Estimating the diversity of dinosaurs », PNAS, vol. 103, n° 37, 2006, pp. 13601-13605.. Aquò es pas totjorn simple car lei fossils, sovent incomplèts, presentan una diversitat importanta. Se fau tanben nòtar que la chausida dau nom d'una espècia novèla es generalament laissada a son descubreire. Ansin, dins la màger part dei cas, lei dinosaures pòrtan de noms de luòcs, de descubreires ò de mecènas. Per exemple, lo teropòde dau genre Arcovenator, descubèrt en 2013 dins la vau de Lar per una còla dau Museum d'Istòria Naturala d'Ais de Provença, pòrta un nom que significa literalament « caçaire de Lar ». Pus precisament, l'unica espècia dau genre es dicha Arcovenator escotae car la companhiá ESCOTA paguèt una part importanta dei recèrcas(en) T. Tortosa et al., « A new abelisaurid dinosaur from the Late Cretaceous of southern France : Palaeobio-geographical implications », Annales de Paléontologie, 2013..

La classificacion modèrna dei dinosaures destria dos grands clades principaus. Lo premier es aqueu dei Saurischia que conoguèt una diversificacion extrèma car compren dos clades fòrça diferents. Lei Theropoda que son un ensemble de dinosaures carnivòrs bipèdes. La màger part dei dinosaures carnivòrs fasián partida d'aqueu grop qu'es tanben a l'origina deis aucèus actuaus. Lei Sauropodomorpha èran, au contrari, de dinosaures erbivòrs generalament qüadrupèdes coma lei Diplodocus, lei Brachiosaurus e leis Apatosaurus. Lo segond grand clade es aqueu deis Ornithischia que gropa la màger part dei dinosaures erbivòrs que son pas de sauropòds. Lei Stegosaurus, leis Ankylosaurus, lei Pachycephalosaurus, lei Triceratops e leis Iguanodon fan partida d'aquel ensemble.

En revènge, leis autrei reptils contemporanèus dei dinosaures, coma lei plesiosaures, leis ictiosaures e lei pterosaures, fan pas partida dei dinosaures. La confusion es frequenta car aqueleis espècias dispareguèron tanben durant la crisi dau Cretacèu-Paleogèn.

Istòria de la comprenença dei dinosaures

Leis observacions prescientificas

D'observacions de fossils son atestadas dempuei l'Antiquitat dins leis escrichs de plusors filosòfs ò intellectuaus. Per exemple, dins lei Cronicas de Huayang, l'istorian chinés Chang Qu (291–361) menciona la descubèrta d'òs de drac dins la província de Sichuan(en) Zhiming Dong, Dinosaurian Faunas of China, China Ocean Press e Springer-Verlag, 1992.. En Euròpa, lei fossils èran puslèu considerats coma de rèstas de creaturas legendàrias ò creaturas tuadas durant lo Diluvi(en) Michael J. Benton, « A Brief History of Dinosaur Paleontology », dins Gregory S. Paul, The Scientific American Book of Dinosaurs, Nòva York, St. Martin's Press, 2000, pp. 10-44.. Per exemple, en 1677, lo naturalista Robert Plot (1640-1696) estudièt un femur de Megalosaurus e lo presentèt coma un òs de titan ò de gigant(en) Robert Plot, The Natural History of Oxford-shire: Being an Essay toward the Natural History of England, 1677.. Pasmens, lo premier estudi scientific d'un fossil de dinosaure, una dent de sauropòd, foguèt publicada per Edward Lhuyd (1660-1709) en 1699(en) Justin B. Delair e William A. S. Sarjeant, « The earliest discoveries of dinosaurs: the records re-examined », Proceedings of the Geologists' Association, vol. 113, n° 3, 2002, pp. 185-197..

Lei premierei descubèrtas

Dinosaure

Źródło i licencja