miniatura|René Descartes, un dij fondator dël rassionalism modern
Ël rassionalism a l'é na corent filosòfica ch'a fortiss che la rason a l'é la sorgiss prinsipal dla conossensa e ch'a l'ha la capacità 'd rivé a le vrità fondamentaj sensa l'agiut dij sens o dl'esperiensa. A dà priorità a la rason pura e a le vrità a priori.
Definission Ël rassionalism a peul esse definì 'me: Na posission filosòfica ch'a fortiss la superiorità dla rason La chërdensa che le vrità fondamentaj a peulo esse conossùe për via a priori N'aprossimassion ch'a dà priorità al pensé dedutiv La posission che la rason a l'é pì fidàbil che ij sens
Stòria
Antichità Platon (427-347 a.C.): teorìa dle Ideje e anamnesi Pitàgora (570-495 a.C.): la realtà com nùmer e proporsion Eleàtich: Parmènide e la via dla vrità
Età moderna René Descartes (1596-1650): fondator dël rassionalism modern Baruch Spinoza (1632-1677): rassionalism sistemàtich Gottfried Leibniz (1646-1716): rassionalism e mònad
Svilup Immanuel Kant (1724-1804): sìntesi con l'empirism Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel (1770-1831): rassionalism assolù Rassionalism contemporani an matemàtica e lògica
Prinsipi fondamentaj
Vrità a priori Conossensa indipendenta da l'esperiensa Vrità necessarie e universaj Fondament an sla rason pura
Métod dedutiv Rasonament da prinsipi general a conclusion particolar Usagi dël métod geométrich Dimostrassion lògica
La rason com autorità Superiorità dla rason rispet ai sens Capacità dla rason ëd conòsse la realtà essensial Fiducia ant le capacità dl'intelet
Autor amportant
René Descartes Discors sël métod (1637) Meditassion metafìsiche (1641) Dùbit metodològich e "cogito ergo sum"
Baruch Spinoza Ética (1677) Métod geométrich an filosofìa Determinism e panteism
Gottfried Leibniz Monadologìa (1714) Vrità ëd rason e vrità ëd fàit Optimism metafìsich
Tesi sentraj
L'ideje inate Idèje present ant la ment da la nàssita Conossensa nen derivà da l'esperiensa Base për la conossensa certa
L'unità dla siensa Tute le siense a l'han un métod comun La matemàtica com model Serca d'un sistema unificà
La realtà inteligìbil La realtà a l'é comprensìbil për la rason Strutura lògica dël mond Corispondensa antra ment e realtà
Métod rassionalista
Dùbit metodològich Dùbit sistemàtich për trové na certëssa Arfud dle chërdense nen fondà Serca d'un fondament assolù
Anàlisi Disgreghé ij problema compless Identifiché j'element sempi Ricostrussion sistemàtica
Sìntesi Costrussion d'un sistema coerent Dedussion da prinsipi fondamentaj Creassion d'un quàder complet
Aplicassion
An matemàtica Fondament rassional ëd la matemàtica Vrità matemàtiche com vrità a priori Métod assiomàtich
An ética Ética basà an sla rason Norme moraj dedovùe da prinsipi rassionaj Universalism moraj
An metafìsica Serca dle struture fondamentaj dla realtà Sistem metafìsich coerent Spiegassion rassional dël mond
Confront con l'empirism
Sorgiss dla conossensa Rassionalism: rason e ideje inà Empirism: esperiensa e sens Debat epistemològich fondamental
Métod Rassionalism: dedussion e anàlisi Empirism: indussion e osservassion Diferense metodològiche
Certëssa Rassionalism: certëssa a priori Empirism: probabilità e verificassion Natura dla conossensa fidàbil
Crìtiche
Ecess d'astrassion Distansa da la realtà concreta Mancansa d'atension a l'esperiensa Arzigh d'idealim
Problema dj'ideje inà Dificoltà 'd dimostré soa esistensa Controversia an sj'orìgin dla conossensa Crìtiche empiriste
Lìmit dla rason Capacità limità dl'intelet uman Arzigh ëd dogmatism Buté an discussion 'l romanticism
Rassionalism contemporani
An matemàtica e lògica Programa ëd David Hilbert Kurt Gödel e ij teorema d'incompletëssa Fondament rassional dle siense formaj
An filosofìa dla siensa Karl Popper: rassionalism crìtich Serca 'd fondament rassionaj për la siensa Diàlogh con l'empirism
An ética John Rawls: rassionalism an filosofìa polìtica Teorìe contratualiste Fondament rassional për la giustissia
Anfluensa
An siensa Métod dedutiv an matemàtica e fìsica Serca d'unità e coerensa Aspirassion për ij sistem teòrich
An educassion Valorissassion dla rason e dël pensé lògich Ansegnament dle dissiplin-e formaj Svilup dël pensé crìtich
Ant la coltura Anfluensa an sj'ideje dël progress Promossion dla libertà 'd pensé Eredità dl'Iluminism
Eredità Ël rassionalism a l'ha lassà: Na tradission ëd rigor inteletual Métod për la costrussion ëd sistema coerent Aspirassion për l'arserca dla vrità Contribù fondamentaj a l'epistemologìa
Vëdde 'dcò Empirism Iluminism Epistemologìa Idealism Metafìsica
Arferiment
Bibliografìa Descartes, R., Discors sël métod, 1637 Spinoza, B., Ética, 1677 Leibniz, G.W., Sagi an teodicea, 1710
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Stòria dla filosofìa Categorìa:Epistemologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI