Біблія

Бі́блія (гр. койне „книгы“), Сято́є Писа́ня, пораз Кни́га книг є комплет реліґійных текстув, на котрых ся базує християнство тай юдаїзм, тай котрі ся честувут у другых реліґіях, наприклад у ісламі. Біблія тото антолоґія (зберька текстув ушылиякых форм), ориґінално написана івритом, арамайськым языком тай грецькым койне. Она обсягує настановы, оповіді, поезію, пророцтва тай другі жанры. Комплет текстув, узнаваных ги часть Біблії у окреме взятуй реліґійнуй традиції вадь комуніті ся кличе біблійным каноном. Прибучникы реліґії типово держат Біблію за продукт божественого вдухновліня, айбо сут разні верзії за інтерпретацію єї текста тай його значіня.

Разні общины збирали реліґійні тексты у вшылиякі офіційні зберькы. Майрання зберька обсяговала перші пять книг Біблії и называла ся по гебрейськы Тора („Учіня“, ), а по старогрецькы Пятикнижа, Пентатевхос (, букв. „пять книг“). Друга за старостьов секція была колекційов оповідий тай пророцтв и называла ся Невіʼім („Пророкы“; ); третя секція, Кетувім („Писаня“; ), обсягує псалмы, пословиці тай оповіді. Танах () тото алтернативна назывка юдаїштської Біблії, котра ся чинит из першых букв трьох єї компонентув: Тора, Невіʼім тай Кетувім. Масоретськый текст тото середньовічна верзія Танаха — написана по гебрейськы тай арамайськы — котра ся рахує авторитативным текстом юдаїштської Біблії у сучаснум рабіністичнум юдаїзмі. Септуаґінта тото товмачіня Танаха на грецькоє койне, вчиненоє у третюм и другум сторочу до н. е.; она ся читаво пересікає из юдаїштськов Біблійов.

Християнство ся зачало ги удросток юдаїзма Другого храма и мало Септуаґінту за основу Старого Завіта. Рання християнська церьков продовжила жыдувську традицію записованя того, што ся виділо божествено вдуховленым, тай інкорпорації такых текстув у авторитативні реліґійні книгы. Єванґелія, т. є. оповіді за жывут и учіня Христа, уєдно из посланями Павла и другыма текстами скоро стали основов Нового Завіта. Майстарі часті Біблії, віроятно, датувут ся дас 1200. роками до н. е., а Новый Завіт головно ся сформовав до настаня 4. стороча н. е.

Приблизноє число проданых копій Біблії досігат пяти міліардув, што чинит ї майпродаванов публікаційов за вшыток час. Біблія мала читавый влив як на западні културу тай історію, так и на другі културы по світови. Єї штудованя через біблійный крітіцізм тоже непрямо повливало на културу и історію. Біблія є щий майтовмаченов книгов у світі.

Штудованьом біблійної літературы ся занимат конар наукы пуд назвов біблеїстика.

Етимолоґія Слово „Біблія“ походит из грецького койне, де (у єдн. числі ) значит „книжкы“.Bandstra (2009), pp. 7; Gravett et al. (2008), p. xv. Само слово зачатково мало буквалноє значіня „звиток“Beekes (2009), pp. 246–247. и є димінутивом уд „еґіпетськый папірус“, котроє возможно пушло уд назвы фінікійського порта Біблос (знамого ай ги Ґебал), удкідь еґіпетськый папірус ся експортовав у Грецію.Brake (2008), p. 29.

Грецькоє было „выразом, котрый хосновали геленістичні жыдове на означіня свойих сакралных книг“. Штудувучый Біблію ученый Фредерік Файві Брус удзначовав, ож Иван Златоустый первый ухосновав фразу , описувучи Старый и Новый Завіт уєдно у свойих „Бесідах на Єванґеліє уд Матея“.Bruce (1988), p. 214.

Уд „сяті книгы“ ся появила латинська калка . У середньовічнуй латині тото ся покуртало до тай поступово перечинило ся у назывник єдн. числа, жунського рода (, ґен. ); так тото слово ся позычало у языкы европськых народув.

Розвуй тай історія Біблія не є єднов книжков; тото зберька книг, сложный розвуй котрых не є до кунця порозумілый. Знає ся, ож Біблія ся писала тай складовала многыма людьми — подля многых ученых авторы булшинов незнамі и сут представителями разных култур и походжінь.Swenson (2021), p. 12; Rogerson (2005), p. 21; Riches (2000), ch. 2. Майстарі єї книгы ся зачинали ги пісні, котрі ся передавали усно з поколіня у поколіня.

Британськый изглядовач Біблії Джон К. Річез писав:Riches (2000), p. 9.

Книгы Біблії ориґінално ся писали тай переписовали вручну на папірусові звиткы.Lim (2017) pp. 7, 47. Ориґіналы не дожыли до нашых днув — зато датованя ориґіналного складаня текстув ото тяжкоє діло и предмет горячых дебатув. Хоснувучи комбінованый лінґвістичный тай історіоґрафічный пудход, Роналд Гендел и Ян Йоостен датовали майстарі юдаїштської біблії (пісню Деборы у Судьох 5 тай історію Самсона у Судьох 16 и 1 Самуелови) передмонаршым ранньым желізным віком (дас 1200 до н. е.).Hendel, Joosten (2018), pp. ix, 98–99, 101, 104, 106. Звиткы Мертвого моря, найдені у пещерах Кумрана у 1947. році тото майстарі екзистувучі копії книг юдаїштської Біблії хотьякої довготы, котрі при тум не сут фраґментами, они ся датувут межи 250 до н. е. и 100 н. е.Lim (2017), pp. 38, 47; Ulrich (2013), pp. 103–104; Brown (2010) VanderKam, Flint (2013), ch. 5, ch. 3(A); Harris, Platzner (2008), p. 22.

Припущат ся, ож майдавні рукописы ся писали палеогебрейськым письмом, фильом клинописа, похожым на другі піктоґрамы того періода.Wegner (2006), p. 59. Угнатя у Бабілон майскорі спричинило переход на квадратноє арамайськоє письмо межи 5. тай 3. сторочами до н. е.Wegner (2006), p. 60. Уд часу Звиткув Мертвого моря юдаїштська Біблія ся писала из пропусками межи словами про май легкоє читаня.Wegner (2006), p. 61. До 8. стороча н. е., масореты додали значкы гласных звукув у текст.VanderKam, Flint (2013), pp. 88–90. Левіты вадь писарі сокотили тексты, а поєдны тексты ся все держали ги май авторитативні уд другых.Wegner (2006), pp. 62–63. Писарі сокотили тай міняли тексты, мінявучи письмо, обновлювучи архаїчні формы, вносячи поправкы. Тоты гебрейські тексты ся копіровали дуже акуратно.Wegner (2006), pp. 64–65.

Сакралні, авторитативні реліґійні тексты ся складовали ушылиякыма реліґійныма комунітами у разні біблійні каноны (офіційні зберькы книг).Hayes (2012), p. 9. Майстаров таков зберьков, котра обсягує перві пять книг Біблії, є Тора („Учіня“, ) — знама ай ги Пятикнижа, Пентатевхос (, букв. „пять книг“) — котра была прията ги юдаїштськый канон до 5. стороча до н. е. Друга зберька оповідий и пророцтв пуд назвов Невіʼім („Пророкы“; ) была канонізована у третюм сторочу до н. е. Третя зберька тото Кетувім („Писаня“; ), обсягувуча псалмы, пословиці тай оповіді, была канонізована межи 2. сторочом до н. е. тай 2. сторочом н. е.Hayes (2012), pp. 9–10. Тоты три комплеты книг были написані головно біблійськым івритом, из частями, написаными у арамайськум языкови, котрі вєдно формувут юдаїштську Біблію — Танах (; абревіатура из першых букв „Тора“, „Невіʼім“, „Кетувім“).Lim (2017), p. 40.

Юдаїштська Біблія Сут три важні історичні верзії юдаїштської Біблії: Септуаґінта, Масоретськый текст тай Самаритянськоє Пятикнижа (котроє обсягує лиш перві пять книг). Они взайимноскапчані, айбо мавут неєднаку історію розвою. Септуаґінта (LXX) тото товмаченя гебрейськых писань и поєдных дотычных текстув на грецькоє койне, котроє подля оцінок ся чинило дас 70–72 писарями тай старшинами спомежи геленістичных жыдув;The Old Testament in Greek – Greek manuscripts. British Library. Retrieved 20 May 2023. робота над нив ся зачала у Александрії у кунци 3. ст. до н. е. тай завершила ся у 132. рокови до н. е.Segal (2010), p. 363.Dorival, Harl, Munnich (1988), p. 111.„[…] die griechische Bibelübersetzung, die einem innerjüdischen Bedürfnis entsprang [...] [von den] Rabbinen zuerst gerühmt (.) Später jedoch, als manche ungenaue Übertragung des hebräischen Textes in der Septuaginta und Übersetzungsfehler die Grundlage für hellenistische Irrlehren abgaben, lehte man die Septuaginta ab.“ Homolka, Jacob, Chorin (1999), pp. 43ff, Bd.3 Припущат ся, ож Септуаґінту забештеловав быв Птолемей II. Філаделфус, царь Еґіпта, обы задоволнити потребу головно грецькоязычных жыдовув греко-римської діаспоры.Lavidas (2021), p. 30. Екзістувучі повні копії Септуаґінты ся датувут уд 3. по 5. ст. н. е., а фраґменты — 2. ст. до н. е.Lim (2017), pp. 45–46, 58; Hayes (2012), ch. 1; Brown (2010), Intro.; Carr (2010), p. 250; Bandstra (2009), pp. 8, 480; Gravett et al. (2008), p. 47; Harris, Platzner (2008), p. 27; Riches (2000), ch. 3. Майстарі правкы єї текста ся датувут 1. ст. до н. е. Фраґменты Септуаґінты ся найшли межи Звитками Мертвого моря; удрізкы єї текста ся найшли ай на папірусі из Еґіпта, датованому 2. тай 1. сторочами до н. е. и 1. сторочом нашої еры.

Масореты зачали розробляти тото, што пак стало авторитативным гебрейськым и арамайськым текстом 24 книг юдаїштської Біблії у рабіністичнум юдаїзмі пуд конець талмудського періода (дас 300 – дас 500 н. е.), айбо точный датум удефіновати тяжко.Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp. 30–31.Wegner (1999), p. 172.Swenson (2021), p. 29. У 6. и 7. сторочу, три жыдувські комуніты розробили системы про точный запис текста вєдно з вокалізаційов (нікуд) и акцентуаційов (кантилаційов), котрі дустали назывку Масора (). Тоты ранні масоретські учені бывали головно у ґалілейськых варошах Тіберіаді тай Єрусалимі, тай у Бабілонії (на території сучасного Ірака). Бывателі жыдувської комуніты Тіберіады у давнюй Ґалілеї (дас 750–950) учинили переписы юдаїштськых біблійных текстув без стандартизованого текста, на удлику уд бабілонської традиції. Канонічный уговор юдаїштської Біблії (пуд назывков тіберськый іврит), котрый они розробили, тай многі зазначкы, котрі вни написали, зато ся удличали уд бабілонськых.Phillips (2016), pp. 288–291. Тота розлука ся рішила стандартизованым Масоретськым текстом у 9. ст.Lavidas (2021), p. 75. Майстара повна його копія, котра дожыла доднесь тото Лєнінґрадськый кодекс, датованый дас 1000. роком н. е.VanderKam, Flint (2013), p. 87.

Самаритянськоє Пятикнижа тото верзія Торы, котру самаритянська община сокотила уд античности, и котру европські учені найшли у 17. сторочу; майстара єї ужывша копія датує ся дас роком 1100 н. е.Lim (2017), pp. 46–49; Ulrich (2013), pp. 95–104; VanderKam, Flint (2013), ch. 5; Carr (2010), p. 8; Bandstra (2009), p. 482; Gravett et al. (2008), pp. 47–49; Harris, Platzner (2008), pp. 23–28. Самаритяне включили у тот свуй канон лиш Пятикнижа, т. є. Тору.VanderKam, Flint (2013), p. 91. Они не признавали божественоє авторство вадь іншпірацію у другых книгах юдаїштського Танаха.Хоть позад мізерного числа дожывшых до нашого часу жерел не мож уповісти набізувно, ож ранні самаритяне удмітовали ай другі книгы Танаха, отець церькви 3. столітя Оріґен пудтвержує, ож самаритяне його часу „принима[ли] лиш Мойсейові книгы.“ Самаритянська Книга Єгошуа Нуна (Исуса Навина), почасти закладена на Танаховуй Книзі Єгошуа Нуна екзістує, айбо Самаритянами ся держит ги неканонічна світська історична кроніка.Gaster (1908), p. 166.

Перва кодексова форма юдаїштської Біблії была уроблена у 7. ст. Кодекс тото предок сучасної книгы. Кодексы ся чинили зогнутьом єдного листа папіруса навпул, што формовало „бокы“; дакулько такых зогнутых листув ся скапчовали у єдну „книгу“, котра была май доступнов и переноснов ги звиткы. Такый формат популаризовали ранні християне. У 1488. рокови была вчинена перва повна печатна верзія юдаїштської Біблії.Hauser, Watson, Kaufman (2003), pp. 31–32.

Новый Завіт

Из ростом популарности християнства у 1. сторочу нашої еры ся появили нові писаня грецькым койне. Християне пак зачали тоты нові писаня кликати Новым Завітом, а Септуаґінту — Старым Завітом. Новый Завіт ся усокотив у май великум числі рукописув ги хотьякый другый стародавньый вытвор. Майранні християнські переписовачі не были вышколеныма писарями. Многі переписы Єванґеліюв и Павловых послань ся чинили простыма християнами за удносно куртый період часу, дуже скоро по написаню ориґіналув. У синоптичных Єванґеліях, у писаньох ранньых Отцюв церькви, уд Маркіона и у Дідасі сут доказы, ож християнські документы были у циркулації перед зачатком першого стороча. Павлові посланя были в колобігови щи при його жывоті, а його смерть ся, припущат, настала до 68. року при царьованю Нерона. Ранні християне носили йсі писаня по Римськуй імперії тай товмачили їх на старосірійськый, коптськый, етіопськый, латинськый и другі языкы.