Словом култýра (, з — „плекати“, значіть, „што є плекане“) ся спочатку означовало плеканя рослин. Як метафору то повжыв Ціцеро про переклад Платонового понятя „старослтивость о душу“ а од 16. стороча ся повжывать на означіня зволеных людьскых актівіт, передовшыткым умелецькых (тзв. „высока култура“). До нёй належыть література, уменя, музика, припадно і наука і філозофія. В тім змыслї маме днесь културну рубріку в новинках або міністерство културы. Проти той выбраной, елітной высокой културї, потребуючой освіту, пак стояла „низка“ ці народна култура, пізнїше попкултура. Залежно од того ся пак люде і цїлы нації могли дїлити на веце ці менше култівованы, припадно варварскы. Дослїджованём културы ся занимать културолоґія.
Култура в шыршім змыслї
Напроти тому узкому значіню понятя културы уж пішов Йоганн Волфґанґ фон Ґете. В ёго понятю културы же не сміє хыбити „ани облечіня і звыкы стравованя, історія ани філозофія, уменя ани наука, дїтачі бавкы ани пословіцї, господарство ани література, політіка ани пріват, но ани картка на шкоды, выникаючі одлїснїнём гор. Акурат у тім шырокім значіню днесь понятя културы вжывать антрополоґія і соціолоґія.
Значіть, култура загорнює вшытко тото, з чім ся чоловік не родить, але што ся мусить навчіти, жебы ся став платным членом своёй громады; што сам векшынов не створює, але переберать од старшых; што є скорше колектівным і часто анонімным, накопеным дїлом много ґенерацій; што ся утримує так, же ся о то люде старають; што даяку громаду споює і разом лучіть од другых.
В тім шырокім значіню є култура повинным предположінём людьского жывота в громадї тай не годен єй брати лем як „надбудову“ матеріаловой „базы“, як то чінили марксісты. Матеріалова і културна ці духовна сторона чоловіка ся певно взаємно овплывнюють; розповіданя о тзв. „вовчіх дїтях“, выроснутых мімо людьску громаду але вказують, же без приналежной енкултурації, т. є. освоїня даякой културы не є чоловік способный навязати ани сексуалне одношіня. Културу годен найти наприклад і у пріматів, птахів ці рыб. Молоды макакы ся од матерї вчіють омывати бандуркы перед їджінём, молоды птахы наподобнюють спів дорослых.Srv. D. Lestel: Les origines animales de la culture, Paris 2003
Антрополоґ Кліффорд Ґіртз характерізує културу як „мережу значінь“, в котрій і з єй помочов чоловік жыє, котру приїмать од своёй громады і котры передавать своїм дїтям. Ґерт Гофстеде твердить, же то „колектівный софтвер“ громады. З іншого аспекту є то способ, як люде жыють в згодї із своїм вірованём, языком, історіов но і способом облїканя. Сполочны значіня, сімболы, способ справованя і ґеста створюють сполочный рамик людьского дїяня, выкликує взаємну довіру і помагать добрій комунікації.
Репродукція културы Култура ся вызначує даяков немінностёв в часї, разом є спружна і приспособлива (адаптівна) на новы условія. Єй продовжованя ці репродукція ся забеспечує єднак спонтанно, наподобнёванём в родинї і пізнїше в околіцї верстаків, єднако сістематічно в школах. На ґенерачній передачі културы, т. є. передовшыткым языка, розповіданя, звыків, облїканя, моралкы або віры традічно брали участь дві ґенерації, особливо матїрь і баба (тзв. grandmother hypothesis). Днесь енкултурацію дїтей стале веце робить телевізія, што громаду міцно гомоґенізує: вшыткы слухають тых самых говорцїв і тоты самы розповіданя, перед очами мають тоты самы приклады справованя ітд.
Култура і цівілізація
Затоже ся култура выражать і передавать передовшыткым бісїдов, часто ся розуміть як вязана на даяке языкове середовище (русиньска, французька, нїмецька култура). Про іщі векшы і менше гомоґенны наднародны цїлкы ся хоснує понятя цівілізація, одказуюча к містьскому середовищу () значіть к даякому козмополітізму. Наопак про меншы громады, наприклад локалны, професны або віковы ґрупы ся хоснує понятя субкултура (наприклад субкултура шоферів каміонів або тінеджерів). В подобнім змыслї ся повідать о фіремній културї, т. є. заведженым способом комунікації меджі працовниками, рїшіня конфліктів і под.
В сучаснім рушным і ґлобалізованім світї ся вшеліякы културы, скорше веце ці менше оддїлены, часто стрїчають а зато же собі добрї не розумлять, выникають важны соціалны конфлікты.
Одказы Поз. тыж Цівілізація Културна і соціална антрополоґія Културна ґеоґрафія Субкултура Културна еволуція
Література J. Assmann: Kultura a paměť. Praha 2001 Susan Blackmoreová: Teorie memů. Kultura a její evoluce. Praha 2001 R. van Dülmen: Kultura a každodenní život v raném novověku I./III. Praha 2006 Clifford Geertz: Interpretace kultur. Praha 2000 Ernest Gellner: Rozum a kultura. CDK, Brno 1999 G. Hofstede: Kultury a organizace. Praha 1999 J. Petráň: Dějiny hmotné kultury I./II. Praha 1995 Z. Salzmann: Jazyk, kultura a společnost. Úvod do lingvistické antropologie. Praha 1997 G. Schwarz: Kulturexperimente im Altertum, Berlin 2010
Референції
Екстерны одказы
Detailed article on defining culture Dictionary of the History of Ideas "culture" and "civilization" in modern times Global Culture Essays on global issues and their impact on culture What is Culture? - Washington State University
Катеґорія:Антрополоґія *