„Потопа“ () є філм дебутуючого словацького режісера Мартіна Ґонды з року 2025. Цїловечерный філм, накрученый в словацько-чесько-польско-белґіцькій копродукції, мав премєру в кінах 4. децембра 2025. року. „Потопа“ оповідать історію з русиньского села Руське на восточній Словакії, котре мать быти выстїговане про будованя водной гати Старина. Головна геройка — пятнадцятьрочне дївча Маря, котре хоче опустити село, але отець їй не доволить. Філм здобыв шість премій „Slnko v sieti“.
Є то першый граный цїловечерный філм в русиньскім языку.
Сюжет Подїї ся одбывають в соціалістічній Чехословакії в 1980. роцї. Жытелї Руського слїдують выстїгованя сусїднїх сел, выкликане будованём водного резервоару на рїцї Ціроха. Коли село дістане статус храненой теріторії, Рущане ся траплять, же тыж будуть выселены.
Пятнадцятьрочна Маря ся рихтує скінчіти основну школу і тужить ся стати пілотков. Єй нянько Саша одходить з роботы на фабрицї про здравотны проблемы і хоче, жебы Маря штудовала в близкім містї Снинї і дале зіставала на ґаздівстві. Саша не доволить дївцї приголосити ся на пілотну школу до Кошіць, але Маря сфалшує няньків підпис і піде на вступны екзамены. Коли Маря дістане позітівну одповідь, отець дале стоїть на своїм і заказує їй ся записати до школы.
Меджітым Рущанів зберають, жебы їх поінформовати о зачатку выстїгованя села. Саша протестує, але Маря ся поставить проти вітцёви з тым, же не хоче промарнити жывот за обраблянём землї. Про нервову сітуацію Саша скінчіть на шпыталю. Коли ся дістане з комы і верне домів, потребує регабілітацію. Маря стримує выстїгованя до послїднёго моменту, жебы не травматізовати нянька. Наконець ся але мусять выселити, а їх родинна хыжа ся збурять. Нянько вєдно з далшыма Рущанами помалы звыкать на новый жывот в містьскім квартелю, а Маря іде штудовати на пілотну школу.
В ролях Сара Хрипакова — Марія (Маря) Ганякова Осиф Пантликаш — Александер (Саша) Ганяк Катарина Бабеёва — Катя (камаратка) Владиміра Штефанікова — Ярміла (учітелька) Міхал Шолтес — Владо (муж учітелькы) Володимір Чема — Сельскый піп Станїслав Пітоняк — Гудак (окресный урядник) Євґеній Либезнюк — Лемпель (председа ) Іґор Латта — Карол (попів отець)
В філмі попри скушеных акторів грають ай непрофесіоналы, а то дебутанткы Сара Хрипакова (в головній роли) і Катарина Бабеёва (в другорядній роли). Вызначне заступлїня мають теперїшнї і бывшы акторы пряшівского Театру Александра Духновіча (єдиного професіоналного русиньского театру) в ролях жытелїв Руського — О. Пантликаш, В. Штефанікова, В. Чема, Є. Либезнюк, І. Латта (в епізодічных ролях тыж З. Кваскова, М. Марко, Л. Міндош, В. Рогач, В. Русиняк, І. Стропковскый, О. Ткач, Я. Трущіньска-Сива, С. Шковранова). Продукція Режісер і сценаріста „Потопы“ Мартін Ґонда ся стрїтив з історіёв выселїнь при будованю Стариньского резервоару щі за дїтинства, коли навщівлёвав свою бабу в близкім Ковбасові. Ідея створити філм о Старинї взникла почас роботы над Ґондовым штудентьскым куртым філмом „Пура Віда“ (Pura Vida, 2018), котрый ся крутив в околіцї Улічской долины. Подобно як пізнїше і „Потопа“, „Пура Віда“ комбіновала професіоналных і непрофесіоналных акторів до драматічной історії на русиньскім фонї. Як приправу про будучій граный філм ся спершу плановало вытворити документ за помочі фінанцованя од словацького . Мартін Ґонда з камераманом Олівером Заглавом зачали крутити матеріал і глядати конзултантів. Успіх „Пура Віды“, выбраной на промітаня до 72. Меджінародного філмового фестівалу в Каннах (2019), дав можность нараз зреалізовати векшый драматічный проєкт. Часть продукчного тіму „Пура Віды“ ся тыж подїлила на приправі „Потопы“ (продуцент Томаш Ґіч, сценарісты Домініка Удворкова, Мартін Шустер і др.). Фінанчну підпору філм дістав меджі іншыма од Авдіовізуалного фонду, чеського , , проґраму Европской унії Creative Europe, Міністерства културы Словацькой републікы, Кошіцького самосправного краю і словацького Фонду на підпору културы народностных меншын (KULT MINOR). Бюджет філма ся приближнї оцїнює на 1 342 322 евр.
Жебы ся лїпше спознати з історічным контекстом будучого філму, сценарісты „Потопы“ выглядовали документарны матеріалы о будованю резервоару і стрїчали ся з членами выселеных родин. З бесїд з выселенцями і їх потомками стало ясне, же ключовым про драматічный сюжет буде конфлікт меджі поколїнями — выстїгованя як траґедія про старшых і новы можности про молодых. Кастінґ непрофесіоналных русиньскоязычных акторок ся зачав в 2020. роцї; про пандемію коронавіруса перше коло проходило онлайн. На кастінґу до своїх ролей были выбраны Сара Хрипакова і Катарина Бабеёва. В юлію 2021. року быв накрученый матеріал про тізер. Головна етапа накручаня проходила в септембрі–октобрі 2023. року. Головна локація накручаня была в русиньскім селї Чертїжнім, де была поміщена ай родинна хыжа Ганяковых. Крутило ся тыж в Меджілабірцях, Нехваль Полянках, Светліцях, Гуменнім (културный дім), Кошіцях, Снинї і Каменіцї над Цірохов (аероклуб). „Потопа“ была створена на прінціпах тзв. „зеленого накручаня“ (): способ хоснованя транспорту, їджіня і далшых ресурсів быв заміряный на знижіня угликового слїду філмованя. Філм быв докінченый в рамках бюджету.
В своїй роботї з непрофесіоналныма акторками ся режісер Мартін Ґонда снажыв вытворити найлїпшы условія про автентічну і спонтанну гру. Сара Хрипакова і Катарина Бабеёва прото не дістали сценарь філму і мусили імпровізовати почас накручаня. Зачатку накручаня передходила тримісячна акторьска приправа, в рамках котрой ся акторкы спознали з історіёв Стариньского резервоару, практиковали імпровізованы сценкы і звыкали на камеру. Односины меджі акторами ся тыж рядили режісеровыма планами. Наприклад, Осиф Пантликаш (в роли строгого вітця головной геройкы) быв замірно холодный ку Сарї Хрипаковій, жебы у нёй выкликати автентічный решпект перед камеров. Автентічность філму ся проявила тыж в добовых декораціях і облечіню (часто пожыченых од жытелїв міст накручаня). Містны жытелї были тыж репрезентованы в компарзї. В дакотрых іншых аспектах творцї філму выхосновали умелецьку ліценцію. Драматічный епізод ексгумації гробів не одбыв ся в Руськім, але быв перевзятый з історії далшого водного резервоару, Великой Домашы. Саме выселїня не было цалком нечекане і тырвало довшый час. Од заміру накрутити філм в автентічнім діалектї стариньской области ся поступом часу одступило на хосен спонтанности акторьской гры, головно в припадї Сары Хрипаковой (родом з Воліцї) і Катарины Бабеёвой (з Крайнёй Быстрой).
Шпеціалны ефекты про філм забезпечіла штудія PFX. Векшына сцен в філмі не хоснує фонову музику. При кінцёвых тітулках ся указують архівны матеріалы з документарного філму Мірослава Смоляка „Під горов Ґаздорань“ (Pod horou Gazdoraň). Текст тітулной піснї „Осирїла земля“ перевзятый зо стиха Марії Ґіровой, русиньской писателькы, народженой в Руськім.Стих „Родне село“, выданый в зборнику М. Ґіровой „Родне гнїздо“ (2008). Музику зложыв белґіцькый композітор Теофіл Муссуні (Théophile Moussouni), співали акторкы „Потопы“ Сара Хрипакова і Катарина Бабеёва.
Премєра Про пропаґацію філму на соціалных сїтях были створены сторінкы на платформах Facebook і Instagram. Тізер філму быв опублікованый 22. октобра 2025, трейлер выйшов о три тыжднї пізнїше, 19. новембра 2025. Світова премєра філму ся одбыла на арґентиньскім Меджінароднім філмовім фестівалї в Мар дел Плата 7. новембра 2025. 23. новембра 2025 ся одбыла азійска премєра філму на Індіцькім меджінароднім філмовім фестівалї в Ґоа (IFFI Goa). Кінцём новембра 2025. року ся одбыли передпремєры на выходї Словакії за участи акторів і творцїв „Потопы“: в Кошіцях, Снинї, Гуменнім, Нехваль Полянках, Свиднику і Пряшові. Словацька кінопремєра ся одбыла 4. децембра 2025, чеська кінопремєра — 5. фебруара 2026. Подля продуцента Томаша Ґіча, філм мав веце як 25 тісяч позерачів на Словакії, причім векшына їх была на выходї країны. Од 15. юла 2026 року філм є доступный на стрімінґовій платформі Netflix на Словакії і в Чехії. Скорше быв доступный на платформі DAFilms.
Реакція „Потопа“ нашла переважнї позітівный одзыв меджі чеськыма і словацькыма крітіками, котры оцїнили єй стриманость, автентічность і одмітаня надмірной політізації. Менша часть крітіків указала на нерівномірне темпо і окремы драматічны аспекты, котрым ся тяжше дало вірити. Рецензенты часто видїли „Потопу“ знаком ожывлїня словацькой кінематоґрафії в контекстї філму Терезы Нвотовой „Отець“ (2025) і далшых недавных дебутів.
Веце крітіків зазначіли, же ся філм варує чорнобілого політічного віджіня. Мартін Свобода, котрый оцїнив „Потопу“ на 4,3/5 про Totalfilm, пише о нїй як о „єднім із філмів, інтереснїшых вшыткым тым, чім не суть“. Подля Свободы ся „Потопа“ не піддає очівісному покушіню зобразити вымушене выселїня як алеґорію тоталітарного режіму. Припоминать, же головный урядник „не є карікатуров зла“, і же страта жытелїв є тым траґічнїша, же їх „нихто нїґда не назве жертвами“. Подобно ся высловив ай Томаш Стейскал про Seznam Zprávy, подля котрого режісер Мартін Ґонда не понукать антікомуністічне выголошіня, але універзалный образ, котрый може резоновати ай в сучасній словацькій політічній сітуації. Стейскал порівнує філм зо „Светлоноцов“ (2022) Нвотовой як делікатнїше спрацованя словацького села і закінчує тым, же хоць „Потопа“ жадать терпезливость, „тота терпезливость ся але выплатить“.
В рецензіях ся повторяла тема автентічности філму, передушыткым русиньскый діалоґ, участь непрофесіоналных акторок, а тыж акторів пряшівского Театру Александра Духновіча. В рецензії про денник SME Даніел Бернат зазначів скоро цїлкову абсенцію музикы і двоякый конфлікт — родинный меджі Марёв а єй вітцём і комунітный меджі жытелями села і урядниками — і окреме оцїнив непрофесійну акторку Сару Хрипакову в головній роли. Ай на Novinky.cz о Хрипаковій написали, же є „великым обявом“, а рецензентка оцїнила філм як далшый доказ того, же словацькый кінематоґраф іде догоры. Павел Кнапко зо словацького вебу Kinema придїлив „Потопі“ 8,5/10, причім Ґондову роботу над темпом прирівнує скорше ку ветеранови, як ку дебутантови, а філм описує як лекцію з напівзабытой капітолы історії країны.
Не вшыткы одзывы были без крітікы. Рецензент вебу Чеськой телевізії ČT art „Потопу“ похвалив, але высловив ай конкретны познамкы. Подля нёго, ручна камера і остры зостригы передають непокій протаґоністкы, але за цїну даякой понаглености, а прудкы зміны в справованю — передушыткым Марьина нагла покора по вітцёвім колапсї — „ослаблюють правдоподобность“ філму. Тота сама рецензія зазначує, же Маря як Русинка і тінеджерка протистоїть двоякому вылучіню — не є почута ани дома, ани в сполочности. Далшы рецензенты зазначіли, же замірна стриманость філму ся містами мінять на здеревянїлость, же ёго темпо може быти надміру помале, причім часть ёго сімболікы — головно повторяючій ся мотів лїтаня і слободы — пособила першопланово.
Оцїнїня По світовій премєрї в Меджінароднім конкурзї на Меджінароднім філмовім фестівалї в Мар дел Плата 7. новембра 2025 „Потопа“ дістала нагороду SIGNIS, присуджовану независлым жюрі Світовой католицькой асоціації про комунікацію (SIGNIS). Дале мала азійску премєру в Меджінароднім конкурзї на Індіцькім меджінароднім філмовім фестівалї в Ґоа (IFFI Goa). В роцї 2026 ся „Потопа“ дістала до конкурзной секції цїловечерных філмів на Zlín Film Festival і была представлена ай на фестівалї „Кіно на граніцї“, замірянім на середнёевропску кінематоґрафію. В тім самім роцї „Потопа“ дістала веце номінацій на народны філмовы премії „Slnko v sieti“, з котрых была оцїнена за найлїпшый філмовый сценарь, філмовый звук, сценоґрафію, найлїпшый женьскый акторьскый выкон в головній роли і найлїпшый мужскый акторьскый выкон в другорядній роли. Філм дістав ай позерательску премію, присуджовану на основі публічного голосованя.