Умелый язык (тыж „конланґ“, з ) є шпеціално розвита знакова сістема, котрого словна засоба, фонетіка і ґраматіка были замірно створены єднов особов або ґрупов людей, на роздїл од природных языків, котры ся спонтанно вывивали в перебігу стороч.
Умелы языкы ся створюють з розлічных прічін: на злегшіня меджінародной комунікації, на хоснованя в умелецькых дїлах, на лінґвістічны експеріменты або на забезпечіня машынового перекладу.
Класіфікація подля походжіня В залежности од того, як ся формує лексіка і ґраматіка, ся умелы языкы дїлять до трёх основных катеґорій: Апріорны языкы суть языкы, котрых елементы не суть перевзяты з екзістуючіх природных языків, але суть створены од нулы на основі лоґічных або філозофічных концепцій (наприклад ложбан, ро). Апостеріорны языкы суть языкы, котры суть поставены на основі словной засобы і ґраматікы єдного або многых природных языків. Звычайно злегшують і сістематізують екзістуючі правила (наприклад есперанто, інтерлінґва). Змішаны языкы суть сістемы, котры часточно переберають корїнёвы слова з природных языків, але мають умело створену, математічно точну ґраматіку (наприклад волапюк).
Класіфікація подля цїлї створїня Функчны встановлїня є головным крітеріём про тіполоґію умелых языків. Про простїшы порівнаня суть основны тіпы уведжены в табліцї низше.
+ Головны тіпы умелых языків Тіп языка Анґліцькый термін Главна цїль Найзнамішы приклады Меджінародны помічны Auxlangs (Auxiliary languages) Злегшіня ґлобалной комунікації, перемаганя языковых барьєр. есперанто, інтерлінґва, ідо, меджіславяньскый. Умелецькы (выдуманы) Artlangs (Artistic languages) Хоснованя в літературї, кінематоґрафії або відеограх на доданя реалізму выдуманым світам. квеня („Середоземля“), клінґоньскый („Звіздне путованя“), дотрацькый („Гра о троны“). Лоґічны і експеріменталны Englangs (Engineered languages) Овірёваня лінґвістічных гіпотез (наприклад гіпотезы Сапіра-Ворфа), створїня языка з абсолутнов лоґіков без неєднозначности. ложбан, токі пона, іфкуіл.
Історія розвитку Ідея створїня доконалого языка взникла уж в середнёвіку і в періодї ренесанції.
Філозофска етапа (17.–18. стороча): Науковцї як Ґоттфрід Вілгелм Лайбніц і Джон Вілкінс ся снажили створити універзалны філозофскы языкы, в котрых бы кажде слово точно одражало основу речі. Етапа меджінародной комунікації (конець 19. – зачаток 20. стороча): з розвоём ґлобалізації взникла потреба простого языка про меджінародну комунікацію. В роцї 1879 створив Йоганн Мартін Шлеєр язык „волапюк“, котрый сі здобыв обровску популарность, пізнїше єднак уступив „есперанту“, котрый вывинув Лудвік Заменгоф в роцї 1887. Етапа уменя і інтернету (20. – 21. стороча): Джон Роналд Руел Толкін повышыв створїня языків на уровень высокого уменя, кедь вывинув елфскы языкы. З розвоём інтернету ся стало створїня конланґів популарным, што споює тісячі ентузіастів до комуніт.
Інтересны факты Есперанто є єдиный умелый язык, котрый мать родженых бісїдуючіх (дїти в меджінародных родинах есперантістів, про котрых є тот язык материньскым языком). Меджіславяньскый язык є конціпованый так, же каждый, хто овладать славяньскы языкы, розуміє 80–90% тексту без попереднёго штудованя. Праві вдяка той універзалности ся став языком кінематоґрафії — говорять ним поставы філму „Цвітна пташка“ (2019), жебы ся подїї не звязали на жадну конкретну країну. Язык токі пона мать словну засобу, котра ся складать лем з приближно 120 слов, што з нёго робить єден з наймінімалістічнїшых языків на світї. Екзістує ISO 639-3, меджінародна норма, котра придїлює офіціално тройбуквены коды нелем природным, але ай найпопуларнїшым умелым языкам (наприклад epo про есперанто, tlh про клінґоньскый язык).
Поз. тыж Інтерлінґвістіка Плановый язык Умелы языкы у відеограх
Референції
Література і жрїдла
Одказы Многоязычный інформачный центер о есперантї. The Language Construction Kit, знамый онлайн мануал о творїню умелых языків „про зачаточників“.
* Катеґорія:Інтерлінґвістіка