Budka Suflera – polski zespół rockowy założony w Lublinie w 1974 przez Romualda Lipkę, Krzysztofa Cugowskiego i Andrzeja Ziółkowskiego. Znany z przebojów: „Sen o dolinie”, „Cień wielkiej góry”, „Memu miastu na do widzenia”, „Jest taki samotny dom”, „Za ostatni grosz”, „Nie wierz nigdy kobiecie”, „Jolka, Jolka pamiętasz”, „Takie tango” czy „Bal wszystkich świętych”.
Skład zespołu wielokrotnie się zmieniał, a przez grupę przewinęło się ponad 25 muzykówPatrz oddzielny artykuł – Lista członków zespołu Budka Suflera.. Osobą łączącą wszystkie składy od 1975 jest perkusista Tomasz Zeliszewski, pełniący także rolę menedżera i lidera zespołu po śmierci Romualda Lipki (zm. 2020), jest jedynym członkiem Budki Suflera, który nagrał z zespołem wszystkie albumy.
Zespół na przełomie lat 70. i 80. XX w. współpracował m.in. z Anną Jantar, Izabelą Trojanowską i Urszulą. Ponadto utwory zespołu były wykorzystywane w filmach Przepraszam czy tu biją? (1976), Alabama (1984) czy Pay Off (1987). W 2014 grupa odbyła pożegnalną trasę koncertową, a następnie oficjalnie zakończyła działalność. Reaktywowała się w 2019 bez udziału Krzysztofa Cugowskiego.
Historia Początki (1969–1973) mały|Romuald Lipko – wieloletni lider zespołu, główny kompozytor, klawiszowiec, początkowo gitarzysta basowy (2017)|239x239px Początki zespołu sięgają 1969 roku. W pierwotnym składzie znaleźli się: wokalista Krzysztof Cugowski, gitarzysta Krzysztof Brozi, basista Janusz Pędzisz i perkusista Jacek Grün. Pierwsze próby muzyczne grupy odbywały się w domu Cugowskiego. Zespół przyjął nazwę „Prompter’s Box”, którą zaczerpnął ze słownika angielsko-polskiego, a przed swoim pierwszym oficjalnym koncertem w 1970 spolszczył ją. Piątym członkiem grupy został klawiszowiec Witold Odorowicz.
W styczniu 1970 zespół nawiązał współpracę z lubelskim klubem studenckim „Arcus”, co położyło kres dotychczasowym kłopotom ze znalezieniem stałego miejsca prób zespołu. Próby odbywał także w lubelskim klubie „Azory”. W marcu 1970 zrealizował pierwsze nagrania w studiu kameralnym Polskiego Radia Lublin, zorganizowane przez Jerzego Janiszewskiego. Nagrał wówczas pięć utworów, w tym trzy instrumentalne, a do dwóch pozostałych teksty napisali Kazimierz Łojan i Aleksander Migo. Z pierwszych nagrań zarejestrowanych w tym składzie zachował się jeden utwór – „Blues George’a Maxwella”, wydany w 1993 na albumie kompilacyjnym pt. Underground.
Latem 1970 zespół opuścił Witold Odorowicz, a pozostali muzycy zespołu wyjechali na obóz studencki do Giżycka, gdzie zajęli się przygotowywaniem własnych kompozycji, by odejść od grania coverów piosenek zagranicznych zespołów. Po okresie wakacyjnym skład rozpadł się. Jako pierwszy z zespołu odszedł Krzysztof Brozi, a tuż po nim Janusz Pędzisz i Jacek Grün.
Jesienią 1970 Krzysztof Cugowski dołączył do zespołu Romualda Lipki – Stowarzyszenie Cnót Wszelakich, który współtworzyli: gitarzysta Andrzej Ziółkowski i perkusista Ryszard Siwiec. Po dołączeniu Cugowskiego skład zmienił nazwę na Budka Suflera. Muzycy odbywali próby w Domu Kultury Zakładów Przetwórstwa Owocowego w Milejowie. Na koncertach grali wówczas utwory m.in. z repertuaru Johna Mayalla i Joe Cockera oraz zespołów: Led Zeppelin, Free, Black Sabbath i Deep Purple.
Cugowski wiosną 1971 rozpoczął służbę wojskową, a następnie kontynuował studia. Reszta zespołu na czas oczekiwania na powrót wokalisty pracowała w lubelskim Teatrze im. Osterwy, gdzie wykonywała muzykę autorstwa Seweryna Krajewskiego w spektaklu Gwałtu, co się dzieje! według komedii Aleksandra Fredry. Do Budki Suflera w składzie: Waldemar Ziółkowski (perkusja), Andrzej Ziółkowski (gitara), Romuald Lipko (gitara basowa) na ten czas dołączył gitarzysta Leszek Wijakowski. Formacja zagrala ponad 200 przedstawień, a sztuka nie schodziła z afisza przez wiele miesięcy. Sukces spektaklu pozwolił muzykom trwać bez frontmana. W tym okresie doszło do kilku zmian na stanowisku perkusisty – w zespole krótko grali m.in. Waldemar Ziółkowski i Kazimierz Grymuza, a stałym perkusistą zespołu ostatecznie został Zbigniew Zieliński. Cugowski jesienią 1972 wrócił do składu i z resztą muzyków przeniósł się z próbami do Lubelskiego Domu Kultury.
Pierwsze sukcesy (1974–1975) mały|216x216px|Tomasz Zeliszewski – perkusista, menedżer, autor tekstów, lider zespołu po śmierci Romualda Lipki (2014) Punktem zwrotnym w karierze zespołu (w składzie: Krzysztof Cugowski – wokal, Romuald Lipko – bas, Zbigniew Zieliński – perkusja, Andrzej Ziółkowski – gitara) było nagranie polskiej wersji utworu „Ain’t No Sunshine” z repertuaru Billa Withersa, na prośbę Jerzego Janiszewskiego. Mimo sceptycznego nastawienia zespołu, muzycy dokonali nagrania w lutym 1974 w Radiu Lublin przy wsparciu chórku i sekcji instrumentów smyczkowych. Rezultatem sesji było ponad 20 wersji „Snu o dolinie”, spośród których wybrano tę, w której pod koniec na skutek pomyłki perkusisty wszystkie instrumenty przestają grać, a Cugowski śpiewa a cappella. Utwór został odrzucony przez redakcję radiowej Jedynki i Trójki, ale zdobył przychylność Janusza Kosińskiego, który regularnie emitował utwór w Rozgłośni Harcerskiej, czym zapewnił grupie ogólnokrajową rozpoznawalność. Muzycy po sukcesie piosenki dostali propozycję nagrania płyty od Polskich Nagrań i zagrania licznych koncertów po kraju. Drugim nagranym przez nich utworem było „Zdarzenie”.
Jesienią 1974 nagrali jeden ze swych największych przebojów – „Cień wielkiej góry”, zainspirowany tragiczną śmiercią himalaistów Zbigniewa Stepka i Andrzeja Grzązka w sierpniu 1973. W listopadzie tego samego roku zarejestrowali utwór „Lubię ten stary obraz”, a na początku 1975 – „Memu miastu na do widzenia”. Był to ostatni utwór z udziałem Zbigniewa Zielińskiego, który odszedł z zespołu, a jego miejsce w marcu 1975 zajął Tomasz Zeliszewski. „Cień wielkiej góry” dał również tytuł debiutanckiemu albumowi zespołu, do którego nagrania muzycy zaprosili Czesława Niemena i żeński zespół Alibabki. Niemen wykonał dwie partie instrumentalne do suity „Szalony koń”, wnosząc do brzmienia albumu dźwięk Mooga, na którym pozostałe partie dograł Marek Stefankiewicz, gdyż Niemen został przez realizatora wyproszony ze studia przed zakończeniem sesji. Na albumie nie pojawił się utwór „Sen o dolinie”, gdyż nie zgodziła się na to wytwórnia płytowa (która musiałaby płacić za niego tantiemy, jako że kompozycja była dziełem zagranicznego artysty). Na albumie zabrakło również „Memu miastu na do widzenia”, ponieważ utwór ten został napisany w całości przez Lipkę, a muzycy umówili się wcześniej, że na debiutanckiej płycie umieszczą wyłącznie kompozycje duetu Lipko-Cugowski. W ostatniej chwili na płytę dograno utwór „Jest taki samotny dom”. Zespół przedstawił kilka projektów okładki albumu, ale wszystkie zostały odrzucone przez głównego plastyka Polskich Nagrań. Okładka ostatecznie była całkowicie biała i zawierała jedynie szary kwadrat na środku z nazwą zespołu i tytułem. Na rewersie umieszczono zdjęcia muzyków w wykonaniu lubelskiego fotografa, Leo Sarneckiego. Muzycy przedpremierowo sprzedawali Cień wielkiej góry po koncercie Gala Polska w Sopocie. Album został wydany w sierpniu 1975, a jego nakład został wyprzedany w kilka dni. Utwór „Cień wielkiej góry” zajął pierwsze miejsce na liście przebojów, a Budka Suflera zdobyła tytuł „polskiego zespołu roku” na liście przebojów Rozgłośni Harcerskiej.
Jesienią 1975 zespół wyruszył w trasę koncertową po Polsce. W 1976 wyjechał do NRD, gdzie zagrał koncert w „Kant Kino” w Berlinie, Niemieckie teksty do kilku przebojów Budki Suflera napisali: Benrd Maywald, Kurt Demmpler i Kirsten Steickert. Piosenki, które nagrali w studiu Berliner Rundfunk, zyskały uznanie słuchaczy Radia NRD. Wytwórnia Amiga zaproponowała zespołowi nagranie płyty, ale projekt nie doszedł do skutku. Krzysztof Cugowski nie zjawił się w umówionym terminie na sesji nagraniowej, a gdy wytwórnia zaproponowała drugie podejście, wokalista nie był w stanie wziąć udziału w nagraniach z powodu powrotu z intensywnej trasy koncertowej. Ten epizod wpłynął na późniejsze odejście Cugowskiego z zespołu.
Odejście Krzysztofa Cugowskiego (1976–1978) Na początku 1976 zespół wydał album pt. Przechodniem byłem między wami, którego stylistyka została osadzona w rocku symfonicznym. Choć planował umieszczenie na nim utworów, które już zadebiutowały w radiu, to ostatecznie zdecydował się umieścić na nim wyłącznie premierowy materiał. Album osiągnął status złotej płyty. W tym okresie zespół dostał propozycję stworzenia ścieżki dźwiękowej do filmu Przepraszam, czy tu biją? (reż. Marek Piwowarski). Romuald Lipko samodzielnie skomponował kilka utworów do filmu, jednak ostatecznie wykorzystano w nim jedynie fragment utworu „Podarowany dzień”.
W 1977 nieporozumienia między Krzysztofem Cugowskim a pozostałymi muzykami przybrały na sile ze względu na odmienne koncepcje artystyczne. Romuald Lipko przejmujący rolę lidera zespołu dążył do rezygnacji z rozbudowanych form muzycznych, czemu sprzeciwiał się wokalista. Cugowski zażądał wyłączenia swojego nazwiska przed nazwę zespołu. W czerwcu 1977 jako „Krzysztof Cugowski & Budka Suflera” zespół wystąpił z utworem „Komentarz do pewnej legendy” na 15. KFPP w Opolu. Lipko z końcem 1977 wyrzucił Cugowskiego ze składu.
Od 1 stycznia 1978 zespół nie miał wokalisty, a ponadto zmianom uległ skład instrumentalistów. Romuald Lipko został klawiszowcem grupy, Andrzej Ziółkowski – basistą, a nowym gitarzystą – Jan Borysewicz. Następnie, do zespołu dołączył wokalista Stanisław Wenglorz. Zespół w nowym składzie nagrał cztery utwory: „Rozmowa”, „Kula nocnego światła”, „Ślady na piasku” i „Życiowy numer”. Grupa jeszcze w tym samym roku zrezygnowała ze współpracy z Wenglorzem, twierdząc, że nie radzi sobie jako wokalista rockowy. Wenglorz wdał się także w konflikt z Borysewiczem.
Okres z Romualdem Czystawem (1978–1982) Po odejściu Stanisława Wenglorza z zespołu, wokalistą grupy został Romuald Czystaw. Pierwszymi utworami nagranymi przez Budkę Suflera z Czystawem były covery zagranicznych utworów, m.in.: „Baker Street” z repertuaru Gerry’ego Rafferty’ego, „Give a Little Bit” grupy Supertramp, „The Way It Is” Chicken Shack i „I Want You (She’s So Heavy)” The Beatles. Zespół przystąpił do realizacji pomysłu Stanisława Cejrowskiego – albumowego tryptyku poświęconego Igrzyskom Olimpijskim w Moskwie; pozostałe dwa albumy nagrali Skaldowie (Droga ludzi) i Breakout (Żagiel Ziemi). Materiał miał być również prezentowany na żywo, ale przedsięwzięcie ostatecznie skończyło się na nagraniu płyt. Album Budki Suflera, Na brzegu światła, był pierwszym przypadkiem w zawodowej karierze Lipki, kiedy komponował muzykę do wcześniej napisanych słów. Zespół nie zaliczył tej płyty do swojej oficjalnej dyskografii, jako że została ona nagrana na specjalną okazję.