Antonio Vivaldi, pełne imię i nazwisko Antonio Lucio Vivaldi (ur. 4 marca 1678 w Wenecji, zm. 28 lipca 1741 w Wiedniu) – włoski kompozytor, skrzypek i duchowny katolicki, jeden z głównych przedstawicieli późnego baroku. Odegrał istotną rolę w rozwoju koncertu solowego, upowszechniając jego trzyczęściowy układ oraz formę ritornelową. Jego najbardziej znanym dziełem jest cykl czterech koncertów skrzypcowych Cztery pory roku.

Przez znaczną część życia był związany z weneckim Ospedale della Pietà, gdzie pracował jako nauczyciel gry na skrzypcach i kompozytor, a następnie kierował zespołem instrumentalnym. Jego dorobek obejmuje ponad 500 koncertów, około 90 sonat, a także opery, kantaty, serenaty i . Pisał na różnorodne , łącząc wyrazistą melodykę i rytmikę z kontrastowym kształtowaniem formy, barwy i dynamiki.

Model koncertu wypracowany przez Vivaldiego oddziaływał na wielu kompozytorów europejskich, w tym Johanna Sebastiana Bacha, który opracował część jego utworów na instrumenty klawiszowe. Po śmierci kompozytora jego twórczość popadła niemal w zapomnienie. Zainteresowanie nią zaczęło się odradzać w XIX wieku wraz z badaniami nad Bachem, a nabrało rozmachu w XX wieku po odnalezieniu obszernego zbioru rękopisów Vivaldiego.

Życiorys Pochodzenie, edukacja i święcenia kapłańskie thumb|Chrzcielnica w kościele San Giovanni in Bragora, przy której 6 maja 1678 dopełniono pozostałych obrzędów chrzcielnych Vivaldiego Antonio Lucio Vivaldi urodził się 4 marca 1678 w Wenecji jako syn Giovanniego Battisty Vivaldiego i Camilli Calicchio. Ze względu na zagrożenie życia został jeszcze tego samego dnia ochrzczony w domu przez akuszerkę; 6 maja w kościele dopełniono pozostałych obrzędów chrzcielnych. Jego ojciec, pochodzący z Brescii, wyuczył się zawodu golibrody oraz gry na skrzypcach; od 1685 należał do kapeli bazyliki św. Marka. Matka kompozytora była córką weneckiego krawca.

Niewiele wiadomo o edukacji muzycznej Vivaldiego. Przyjmuje się, że jego pierwszym nauczycielem gry na skrzypcach był ojciec; nie potwierdzono natomiast przypuszczenia, że kompozycji uczył go Giovanni Legrenzi. W 1696 wystąpił jako dodatkowy skrzypek podczas nabożeństw bożonarodzeniowych w bazylice św. Marka; był to jego najwcześniejszy znany publiczny występ muzyczny.

Równolegle przygotowywał się do kapłaństwa. 18 września 1693 przyjął tonsurę, a 23 marca 1703 – święcenia kapłańskie. Ze względu na rude włosy zyskał przydomek „Il Prete Rosso” („Rudy Ksiądz”). Według własnej relacji od urodzenia cierpiał na dolegliwość, którą określał jako strettezza di petto („ucisk w piersi”), utożsamianą zwykle z astmą oskrzelową. Nie wiadomo dokładnie, kiedy zaprzestał odprawiania mszy; nastąpiło to prawdopodobnie pod koniec 1706. W liście z 1737 jako przyczynę podawał stan zdrowia. Do końca życia pozostał jednak duchownym.

Działalność w Ospedale della Pietà thumb|lewo|Ospedale della Pietà w Wenecji We wrześniu 1703 Vivaldi został zatrudniony w Pio Ospedale della Pietà jako maestro di violino („nauczyciel gry na skrzypcach”). Na podstawie odrębnego porozumienia uczył również gry na instrumentach określanych jako viole all’inglese („viole angielskie”); odpowiadał ponadto za zakup i utrzymanie instrumentów smyczkowych. Pietà była jedną z czterech weneckich instytucji dobroczynnych opiekujących się podrzutkami, sierotami oraz dziećmi z ubogich rodzin. Uzdolnione wychowanki otrzymywały w niej specjalistyczne wykształcenie muzyczne. W publicznie występujących zespołach Piety grały i śpiewały zarówno dziewczęta, jak i dorosłe kobiety; część najbieglejszych wychowanek pozostawała w instytucji jako , śpiewaczki i nauczycielki.

W 1709 podczas corocznego głosowania Vivaldi nie uzyskał większości wymaganej do przedłużenia zatrudnienia i utracił stanowisko. Motywy głosujących nie są znane. We wrześniu 1711 został ponownie zatrudniony w Piecie.

thumb| g-moll, RV 610 – początkowy chór utworu skomponowanego w pierwszej wersji dla Ospedale della Pietà Po wyjeździe Francesca Gaspariniego w 1713 Vivaldi zaczął intensywniej komponować dla instytucji . W czerwcu 1715 zarząd Piety przyznał mu specjalne wynagrodzenie za utwory napisane od czasu wyjazdu Gaspariniego: mszę, nieszpory, oratorium, ponad 30 motetów i inne dzieła. W marcu 1716 ponownie nie uzyskał wymaganej większości w głosowaniu nad przedłużeniem zatrudnienia, lecz w maju powierzono mu nominalnie wyższe stanowisko maestro de’ concerti („kierownika muzyki instrumentalnej”). W 1716 napisał dla Piety oratorium Juditha triumphans, będące alegorią trwającej wojny Republiki Weneckiej z Imperium Osmańskim. Jest ono jedynym zachowanym spośród czterech znanych oratoriów Vivaldiego.

thumb|Koncert C-dur RV 558 – część pierwsza, Allegro molto, ukazująca różnorodność obsady wykorzystywanej przez Vivaldiego w Piecie W 1723 odnowił współpracę z Pietą bez obejmowania stanowiska: zobowiązał się dostarczać instytucji dwa koncerty miesięcznie oraz prowadzić po trzy lub cztery próby każdego utworu podczas swoich pobytów w Wenecji. Zachowane rachunki dokumentują zapłatę za ponad 140 koncertów w latach 1723–1729. W sierpniu 1735 ponownie objął stanowisko maestro de’ concerti. Utracił je w marcu 1738, gdy nie uzyskał wymaganej większości głosów. Nadal jednak realizował dla Piety doraźne zamówienia. 21 marca 1740 podczas uroczystego występu na cześć Fryderyka Krystiana zespół Piety wykonał trzy koncerty i sinfonię Vivaldiego. 9 maja Vivaldi otrzymał zapłatę za trzy koncerty i sinfonię, najprawdopodobniej za materiały wykonawcze do utworów zaprezentowanych 21 marca. 12 maja zapłacono mu za 20 koncertów. Zapisy obu płatności stanowią ostatnie udokumentowane ślady jego współpracy z Pietą przed wyjazdem z Wenecji.

Opera, podróże i działalność na europejskich dworach thumb|Aria Spirat anguis inter flores z motetu RV 630 – przykład przenikania stylu operowego do muzyki religijnej Vivaldiego Równolegle z wieloletnią pracą w Ospedale della Pietà Vivaldi rozwijał działalność operową. Pierwszą operą wystawioną pod jego nazwiskiem była Ottone in villa, zaprezentowana w maju 1713 w Vicenzy. W sezonie 1713/1714 rozpoczął działalność jako impresario w weneckim ; w kolejnych sezonach przygotowywał tam własne opery, adaptacje dzieł innych twórców oraz pasticcia. W latach 1716–1718 pisał opery również dla . Udokumentowano około 60 premier oper Vivaldiego przygotowanych z jego osobistym udziałem w latach 1713–1739.

thumb|Karykatura Vivaldiego autorstwa , wykonana podczas pobytu kompozytora w Rzymie w 1723 W kwietniu 1718 udał się do Mantui, gdzie wystawił operę i pozostał do 1720. , sprawujący władzę w księstwie w imieniu Habsburgów, mianował go maestro di cappella da camera („kierownikiem muzyki świeckiej”). Vivaldi odpowiadał za świecką muzykę dworską: komponował dla mantuańskiego teatru opery, a na potrzeby dworu – kantaty i serenaty. Po pobycie w Mantui powrócił do Wenecji, a w sierpniu 1721 wystawił w Mediolanie operę . W następnych latach przebywał także w Rzymie. Według własnej późniejszej relacji spędził tam trzy sezony karnawałowe i dwukrotnie grał przed papieżem. W sezonach 1723 i 1724 wystawiono w Rzymie trzy dzieła operowe z jego muzyką; nawiązał również kontakty z kardynałem Pietrem Ottobonim, znanym mecenasem muzyki.

Około 1723 rozpoczęła się wieloletnia współpraca Vivaldiego z pochodzącą z Mantui śpiewaczką , która była jego uczennicą i regularnie występowała w jego operach. W podróżach i przedsięwzięciach scenicznych towarzyszyła im starsza przyrodnia siostra śpiewaczki, Paolina Girò, pełniąca funkcję jej opiekunki. Bliska relacja kompozytora z Anną stała się przedmiotem pogłosek o romansie. Vivaldi im zaprzeczał, jednak zachowane źródła nie pozwalają rozstrzygnąć charakteru ich relacji.

Vivaldi miał patronów także poza Włochami. Zbiór Il cimento dell’armonia e dell’inventione op. 8 zadedykował czeskiemu hrabiemu . Zbiór koncertów La cetra op. 9, wydany w 1727, zadedykował cesarzowi Karolowi VI. We wrześniu następnego roku spotkał się z nim w Lipicy i Trieście; według współczesnej relacji otrzymał od cesarza złoty łańcuch z medalionem. Ze spotkaniem tym wiąże się prawdopodobnie odrębny rękopiśmienny zbiór koncertów noszący ten sam tytuł, również dedykowany Karolowi VI.

thumb|Sinfonia al Santo Sepolcro h-moll, RV 169 – utwór na smyczki, skomponowany prawdopodobnie około 1730 Jesienią 1729 wyruszył z ojcem w podróż po Europie Środkowej. W pierwszej połowie 1730 powrócił do Wenecji, po czym prawdopodobnie odbył jeszcze jeden wyjazd do tego regionu, trwający do wiosny 1731. Na początku 1730 jego operę Argippo wystawiono w Wiedniu, a jesienią tego samego roku jej wersję zaprezentowano w Pradze. W następnych latach wystawiano tam także inne opery wykorzystujące muzykę Vivaldiego; obecność kompozytora w Pradze jest prawdopodobna, choć nie została bezpośrednio udokumentowana. Dla czeskiego hrabiego skomponował ponadto utwory z partią lutni.

W latach 30. XVIII wieku Vivaldi nadal przygotowywał przedstawienia operowe w Wenecji, lecz coraz częściej podejmował podobne przedsięwzięcia w innych ośrodkach północnych i środkowych Włoch, między innymi w Weronie, Ankonie, Reggio nell’Emilia i Ferrarze. Posługiwał się wówczas honorowym tytułem maestro di cappella Franciszka Stefana, księcia Lotaryngii i przyszłego cesarza Franciszka I. Od jesieni 1736 Vivaldi podejmował kolejne próby zorganizowania sezonów operowych w Ferrarze. W listopadzie 1737 kardynał Tommaso Ruffo, arcybiskup Ferrary, zabronił mu przyjazdu do miasta i osobistego kierowania przedstawieniami. Zakaz uzasadniał tym, że Vivaldi zaprzestał odprawiania mszy i pozostawał w bliskiej relacji z Anną Girò. Planowany na karnawał 1738 sezon operowy ostatecznie się nie odbył. Po ustąpieniu Ruffa w czerwcu 1738 Vivaldi ponowił starania, jednak opera Siroe, wystawiona pod koniec tego samego roku w Ferrarze, spotkała się z nieprzychylnym przyjęciem, wskutek czego zrezygnowano z planowanej inscenizacji Farnace. Opera Feraspe, wystawiona w listopadzie 1739 w Wenecji, była ostatnią znaną operą Vivaldiego.

Ostatnie lata i śmierć thumb|Widok Wiednia około 1740, w okresie ostatniego pobytu Vivaldiego w mieście Vivaldi najprawdopodobniej opuścił Wenecję między 12 a 24 maja 1740. Cel jego podróży nie jest pewny; najbardziej prawdopodobne jest, że zamierzał podjąć przedsięwzięcia operowe w Wiedniu, być może licząc także na patronat cesarza Karola VI. Śmierć cesarza w październiku tego samego roku i związane z nią zamknięcie wiedeńskich teatrów uniemożliwiły realizację tych planów. W lutym 1741 kilkakrotnie próbował uzyskać audiencję u księcia Antoniego Ulryka z Saksonii-Meiningen. Z zapisków księcia wynika, że spotkali się 7 lutego, lecz do dwóch kolejnych rozmów nie doszło. Nie wiadomo, w jakiej sprawie Vivaldi zabiegał o audiencję. W maju 1741 zaoferował hrabiemu Johannowi Friedrichowi von Oettingen-Wallersteinowi cykl sześciu niezachowanych koncertów fletowych, z których każdy reprezentował inny styl narodowy. W czerwcu Vivaldi sprzedał hrabiemu Collaltowi nieokreśloną liczbę kompozycji.

Vivaldi zmarł 28 lipca 1741 w domu Wallerów (Wallerisches Haus) przy Kärntnerstraße w Wiedniu, naprzeciw bramy Karynckiej, w wieku 63 lat. W rejestrze zgonów jako przyczynę śmierci podano innerer Brand („wewnętrzne zapalenie”). Tego samego dnia w katedrze św. Szczepana odprawiono za niego obrzędy typowe dla pogrzebów dorosłych mieszkańców Wiednia. Następnie pochowano go na należącym do szpitala miejskiego cmentarzu . Cmentarz ten później zlikwidowano, dlatego jego grób się nie zachował.

Twórczość