Stadnina koniOgólnie przyjęte współcześnie określenie kompleksu, w latach 1955–1977 instytucja funkcjonowała jako stado ogierów. w Braniewie – zabytkowy kompleks budynków w Braniewie, w których w latach 1890–1945 oraz ok. 1951Polskie Towarzystwo Zootechniczne Katedra Hodowli Koni i Jeździectwa Wydział Bioinżynierii Zwierząt UWM w Olsztynie, Konferencja naukowa „Konie trakeńskie i wielkopolskie w realiach XXI wieku”, s. 34.–1997 funkcjonowało stado ogierów reproduktorów. Stajnie i pozostałe obiekty kompleksu zostały wzniesione w latach 1889–1891. 14 czerwca 2007 roku kompleks zabudowy stadniny koni (stada ogierów) został wpisany do rejestru zabytków pod pozycją A-4467Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie..

Historia stadniny koni w Braniewie mały|lewo|Plan kompleksu w skali 1:750, 1892 mały|lewo|Pokaz ogierów, ok. 1936 rok mały|lewo|Pomnik słynnego ogiera Tempelhüter w Verden (Aller), który w latach 1909–1915 był czołowym reproduktorem w braniewskim stadzie ogierów Historia do 1945

Kompleks obiektów Königliches Landesgestüt został wybudowany w latach 1889–1891 na peryferiach miasta przy ulicy Rodelshöfer Straße (Rudłowska, dziś ul. Moniuszki). Wraz ze stajniami założono zespół parkowy, a także wybudowano osiedle budynków mieszkalnych dla pracowników stadniny. Sam ośrodek hodowlany (Landgestüt) rozpoczął działalność w 1890 roku. Hodowano tu głównie konie rasy trakeńskiej i sztumskiej. Łącznie do 1945 roku kierowało stadem trzynastu zarządców, którzy odnosili duże sukcesy w hodowli ogierów. Z braniewskiego ośrodka znane są między innymi takie ogiery jak: Tempelhüter, Cancara czy Pythagoras. 27 stycznia 1945 ostatni zarządca stada Hermann-Wilhelm von Warburg wyprowadził część koni ze stajni przed naciągającym frontem Armii Czerwonej i w ciężkich zimowych warunkach przeprowadził je przez zamarznięty Zalew Wiślany do Meklemburgii, a następnie do Dolnej SaksoniiIn langer Reihe über das Haff, Die Flucht der Trakehner aus Ostpreußen – Patricia Clough.. Sam podążając konno, do celu doprowadził 8 ogierów, które dołączyły do stada koni sprowadzonych ze . 3 lutego 1945 opiekujący się w Braniewie pozostałymi końmi weterynarz sztabowy dr Ernst Arnold wyselekcjonował z pozostałego stada 103 najlepsze ogiery trakeńskie oraz 11 koni pociągowych i przeprowadził je również przez zamarznięty Zalew do Redefin w Meklemburgii.

Historia po 1945

Odrodzenie życia gospodarczego w powojennym Braniewie borykało się z poważnymi problemami. Przyczyniły się do tego dwa czynniki: peryferyjne położenie miasta i znacznie większy niż gdzie indziej rozmiar zniszczeń wojennychZbigniew Wójcik, Andrzej Skrzypczak Social and economic foundations for the growth of equestrian sport and leisure horse riding in Warmia and Mazury. Setting up and development of the State Stallion Stud in Braniewo (Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania rozwoju sportu jeździeckiego i jeździectwa rekreacyjnego na Warmii i Mazurach) Polish Journal of Natural Sciences 29 (3/2014), s. 245–250.. Najpierw, w 1945 roku, urządzono w kompleksie budynków stadniny obóz przejściowy dla Niemców przed ich wysiedleniem z Polski, których przenoszono tu od lata 1945 przez polską milicję z innych kwartałów BraniewaHeimatbrief für den Kreis Braunsberg 2010 Nr. 24, Gegen das Vergessen, s. 83.. Po wysiedleniu ich transportami kolejowymi do Niemiec w listopadzie 1946 oraz 1 stycznia 1947Aloys Latki Braunsberg – Herbst 1945 bis Dezember 1946, [w:] Unsere Schulen Heft 53 Sommer 1991. kompleks stadniny w połowie stycznia 1947 został przejęty przez Państwowe Zakłady Chowu Koni w celu odtworzenia stadniny, ale już państwowej. PZChK przejęły w posiadanie to, co pozostało po byłej niemieckiej stadninie koni, tj. budynki z wyposażeniem, lecz były one w złym stanie technicznym; zniszczone lub uszkodzone w trakcie i po wojnie. Odtworzenie stada ogierów w krótkim czasie było niemożliwe. Z tego powodu PZChK przychylił się do propozycji władz miejskich i wydzierżawił budynki i zaplecze dawnej stadniny koni starostwu, który zarządzał majątkiem przez blisko cztery lata. W tym czasie prowadzone były remonty obiektów stadniny. Jednocześnie prowadzono odtwarzanie stada. Przekazanie ośrodkowi hodowli koni majątku poprzedziła kontrola przez specjalnie powołaną komisję, przeprowadzona niecałe sześć miesięcy przed oficjalnym otwarciem PSO. Komisja ustaliła, że otwarcie Państwowego Stadnina Ogierów w Braniewie jest niezbędne dla zaspokojenia potrzeb działalności Państwowych Gospodarstw Rolnych i spółdzielni rolniczych. Zatwierdzenie przez komisję oznaczało, że na początku 1951 roku, po kilkuletniej przerwie spowodowanej wojną i powojenną odbudową, utworzono Stado Ogierów w Braniewie i hodowla koni w tym ośrodku została wznowiona. Wcześniej władze zaakceptowały przekazanie kilku ogierów ze Stada Ogierów w Kwidzynie, utrzymywanych tymczasowo w PGR-ze w Elżbiecinie, do PSO w Braniewie.

Państwowy Zakład Hodowli Koni w Braniewie od początku nie zaniedbał działalności społecznej. Latem 1951 roku dzieci pracowników zostały wysłane do Warszawy na I Ogólnopolskie Zawody Sportowe Młodzieży. 7 października 1951 w PSO w Braniewie zorganizowano pierwsze na terenie województwa towarzyskie zawody międzyzakładowe, przy okazji obchodzonego miesiąca przyjaźni polsko-radzieckiej. Towarzyszył mu pokaz powożenia. Zawody, mimo słabego jeszcze wyszkolenia uczestników, cieszyły się dużym zainteresowaniem publiczności. Na zaadaptowanym na hipodrom pobliskim boisku piłkarskim, rywalizowali pracownicy miejscowej stacji ogierów oraz reprezentanci stad i stadnin z Kętrzyna, Lisek, Plękit i KadynPaństwowa Stadnina Koni Liski i jej wkład w rozwój jeździectwa rekreacyjno-sportowego na Warmii i Mazurach / Zbigniew Wójcik, Jarosław Jaszczur-Nowicki; Katedra Turystyki Rekreacji i Ekologii. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Wójcik, Zbigniew (1957–), Jaszczur-Nowicki, Jarosław, 2016, s. 293.Anna Nowicka-Posłuszna, Karolina Bora, Znaczenie koni rasy wielkopolskiej we współczesnej hodowli koni w Polsce, Materiały konferencyjne, Olsztyn 2011..

Hipodrom przy Stadzie Ogierów w Braniewie stał się miejscem licznych pokazów jeździeckich oraz imprez rekreacyjno-sportowych w następnych latach. W 1952 roku zawodnicy z Braniewa dołączyli do reprezentacji Kętrzyna w ogólnopolskich zawodach jeździeckich we Wrocławiu. Jednak największym osiągnięciem sportowym kadry Braniewa w latach 50. XX wieku było zakwalifikowanie się do pierwszych powojennych Jeździeckich Mistrzostw Polski (JMP), które odbyły się w 1953 roku na Państwowym Torze Wyścigów Konnych w Sopocie. W tym czasie najlepszymi końmi hodowanymi w Braniewie były Baronet i Monopol.

Należy podkreślić, że głównym zadaniem PSO w Braniewie było jednak zaopatrywanie stajni oraz Państwowych Gospodarstw Rolnych na Warmii i Mazurach w konie. Sport jeździecki i rekreacyjna jazda konna były postrzegane jako sposób na promocję PSO. Mając niewiele ziemi pod uprawę, ośrodek w Braniewie pozyskiwał reglamentowany owies z Państwowych Zakładów Zbożowych, a słoma i siano kupowane były od pobliskich PGR-ów.

Pierwszym dyrektorem Państwowej Stadniny Koni w Braniewie został inżynier rolnik mjr Tadeusz Brochocki (1880–1948, syn Feliksa Brochockiego, powstańca styczniowegoWłocławski Słownik Biograficzny pod redakcją Stanisława Kunikowskiego, Włocławek 2018, Tom VIII, 2019, s. 28–29.)Nekrolog, [w:] Życie Warszawy, 28 kwietnia 1948 roku, s. 2.Tadeusz Brochocki „Braunsberg” – Braniewo, [w:] Hodowca Koni: czasopismo dla spraw hodowli, doboru, wychowu i sportu konnego: organ Naczelnej Organizacji Związków Hodowców Koni w Polsce oraz Towarzystwa Hodowli Konia Arabskiego. R. 2, 1947, nr 9.. Kolejnym dyrektorem stadniny, od 1951 Państwowego Stada Ogierów, został Walenty Niedbalski, zootechnik i instruktorów jazdy konnej. W 1953 roku odbudowane zostało drugie skrzydło PSO (zniszczone w czasie wojny), zapewniając 23 dodatkowe boksy. PSO w Braniewie obsługiwała obszar przejęty od PSO Kwidzyn, składający się z powiatów olsztyńskiego, ostródzkiego, morąskiego, nidzickiego i suskiego oraz sześciu powiatów obsługiwanych dotychczas przez PSO w Kętrzynie, to jest: Bartoszyce, Lidzbark, Biskupiec, Szczytno, Działdowo i Miasto Nowe Lubawskie. Stado posiadało 103 ogiery, w tym 19 ogierów wysokiej klasy otrzymanych ze stadnin w Liskach, Rzecznej, Plękitach i Kroplewie. Wśród ogierów 54 było czystej krwi mazurskiej. Pierwszym instruktorem jazdy konnej był dyrektor stada Walenty Niedbalski. W kolejnych latach nowe kwalifikacje zdobyte przez kadrę przyczyniły się do dalszej promocji ujeżdżania i rekreacyjnego jeździectwa w regionie. Jednakże kontrole przeprowadzone przez urzędników CZHK wykazały poważne braki kadry zajmującej się hodowlą koni. Nie przeszkodziło to w rozwoju PSO w Braniewie, które miało znaczne osiągnięcia w regionie. Hodowla koni rozwijała się również prężnie.

W roku 1958 stado posiadało 139 ogierów, w tym 103 reprodukcyjne, z których 74 były rasy mazurskiej i pokrewne, 4 pełnej krwi angielskiej i 8 półkrwi angloarabskiej, 27 rasy döle i pokrewnych, 24 konie fiordzkie i 2 koniki polskie.

22 lipca 1966 konie z braniewskiego PSO brały udział w Warszawie w wielkiej Defiladzie Tysiąclecia zorganizowanej z okazji 1000-lecia Pańatwa Polskiego prowadząc I drużynę wojów Bolesława Chrobrego. Podobnie jak konie z Kętrzyna, ogiery z braniewskiego stada ogierów były wykorzystywane w produkcji filmowej. Brały udział w filmie Potop w reżyserii Jerzego Hoffmana z 1974 roku. Ciężkie konie z Braniewa postanowiono w tym filmie przydzielić dla kawalerii szwedzkiejW „Potopie” grać będzie ok. 1000 koni, Express Poznański 1971.11.27–28, nr 278, s. 2..

W latach 70. XX wieku braniewskie PSO był liderem w hodowli koni w Polsce, pięciokrotnie zdobywając pierwsze miejsce wśród państwowych stad ogierów. Załoga braniewska została uhonorowana za swoje osiągnięcia, otrzymując na stałe puchar ufundowany przez ministra rolnictwa. Postęp technologiczny sprawił jednak, że konie w rolnictwie były stopniowo zastępowane maszynami, a hodowla koni stawała się coraz mniej opłacalna. Z ekonomicznego punktu widzenia utrzymywanie dwóch stad w województwie stawało się nieuzasadnione. PSO w Braniewie i jego załoga przeżywały trudne chwile. Co gorsza, doświadczony kierownik braniewskiego PSO i wielki miłośnik koni, Edward Perzyna, poważnie zachorował i wkrótce potem zmarłGłos Wybrzeża, 1992.06.10 nr 136. Ogłoszenia s. 10, nekrolog.. W marcu 1992 roku mianowano nowego kierownika – i jak się okazało – ostatniego w historii PSO w Braniewie – Wojciecha Ganowicza (wcześniej głównego specjalistę w stadach ogierów w Sierakowie i Bogusławicach)Leszek Karpina Osiodłane wspomnienia 2021, s. 103..

31 maja 1997 Stado Ogierów w Braniewie zostało przez Agencję Własności Rolniczej Skarbu Państwa w Warszawie zlikwidowane. Ponad 100 ogierów trafiło do stad w Kętrzynie i Starogardzie GdańskimBraniewo. Powstaną Otwarte Wrota Europy. Hotel zamiast stajni, IKAT. Gazeta Braniewska, 7 sierpnia 2000 r., s. 14..

Współcześnie właścicielem kompleksu (oprócz osiedla mieszkalnego) jest miasto Braniewo.

Architektura budynków Kompleks obiektów stadniny nie ma wyraźnych cech stylowych, jednak zespół zabudowy wyróżnia się ciekawą kompozycją przestrzenną, architektoniczną i krajobrazową. Budynki zostały wzniesione w typowym dla pruskiej architektury końca XIX wieku stylu funkcjonalizmu, posługującym się ceglanym detalem i płaszczyzną ścian z ciemnoczerwonej cegły licowej. Obiekty ośrodka hodowli koni przetrwały dwie wojny bez większych uszkodzeń. Do czasów obecnych zachowało się także niemalże kompletne wyposażenie i wystrój stajni, krytej ujeżdżalni, a częściowo także budynku dyrektora, w którym do 2021 roku miało swoją siedzibę biuro Miejskiego Ośrodka Sportu (MOS).

14 czerwca 2007 roku wojewódzki konserwator zabytków w rejestrze zabytków pod numerem A-4467 umieścił następujące obiekty kompleksu stadniny koni: willa dyrektora (mieściła m.in. biura Miejskiego Ośrodka Sportu „Zatoka”) stajnia główna stajnia II