Egipt rzymski (, ; Aígyptos) – okres w historii Egiptu, w którym był on częścią Cesarstwa Rzymskiego. Trwał od momentu przekształcenia Egiptu w rzymską prowincję przez cesarza Augusta w roku 30 p.n.e. aż do reform Dioklecjana pod koniec III w., które uważane są za początek okresu bizantyńskiego w historii Egiptu.

Rzymska obecność w Egipcie datuje się co najmniej od 55 p.n.e., czyli momentu przywrócenia rządów Ptolemeusza XII (80–51 p.n.e.) przez armię namiestnika Syrii Aulusa Gabiniusa. Egipt ostatecznie stał się rzymską prowincją wraz z obaleniem Kleopatry VII (51–30 p.n.e.) przez Oktawiana (27 p.n.e. – 14 n.e.). W ramach imperium Egipt miał szczególny status – jako prowincja zarządzana przez bezpośrednio odpowiedzialnego przed cesarzem prefekta w randze ekwity, do której senatorowie nie mieli nawet wstępu, oraz posiadająca odrębny system monetarny. Rzymskie panowanie w Egipcie cechowała bezwzględna eksploatacja ekonomiczna, skoncentrowana przede wszystkim na zapewnieniu dostaw zboża dla Rzymu. Stopniowo doprowadziła ona do ruiny Egiptu, który przeżywał poważne trudności gospodarcze już w połowie II w. n.e., zaś doznał zupełnego upadku w stuleciu następnym, co było częścią obejmującego całe cesarstwo kryzysu wieku III. Ponadto poprzez Egipt cesarstwo prowadziło handel z basenem Oceanu Indyjskiego i niezwykłe bogactwo stolicy i głównego portu przeładunkowego rzymskiego Egiptu, Aleksandrii, wynikało m.in. z pośrednictwa w tym handlu. Chociaż początek panowania rzymskiego cechował pewien kulturalny upadek, w późniejszym okresie Aleksandria odzyskała swoją rolę kulturalnego centrum wschodniej części Morza Śródziemnego, o czym świadczy fakt, że w mieście działali tak wybitni myśliciele jak Orygenes czy Plotyn. Rzymianie podzielili ludność Egiptu na zhierarchizowane grupy rzymskich obywateli, Greków i Egipcjan, pomiędzy którymi przejście było praktycznie niemożliwe. Podczas gdy Rzymianie wraz z Grekami mieli być ciałem rządzącym krajem, jedyną rolą przeznaczoną dla tubylczych Egipcjan (z wyjątkiem nielicznych kapłanów) była praca na roli. Aż do III wieku tradycyjna religia Egiptu odznaczała się znaczną żywotnością, jednak kryzys III wieku pociągnął za sobą upadek świątyń i w ich miejsce na egipskiej wsi zaczęło pojawiać się chrześcijaństwo.

Początki rzymskiej obecności w Egipcie mały|Denar z portretem Kleopatry na awersie i Marka Antoniusza na rewersie Formalnie rzecz biorąc, Egipt został włączony do państwa rzymskiego w 30 p.n.e., jednak w rzeczywistości Rzymianie byli obecni nad Nilem dużo wcześniej. Zarówno Ptolemeusz VIII (170–116 p.n.e.), jak i Ptolemeusz X (110–88 p.n.e.) zapisali swój kraj Rzymowi. Nie stał się on rzymską prowincją prawdopodobnie tylko z powodu braku zgody w rzymskim senacie co do tego, kto miałby objąć jego namiestnictwo. Ptolemeusz XII (80–51 p.n.e.) panował w Egipcie z łaski Rzymu i, kiedy jego polityka doprowadziła do wypędzenia go z kraju przez aleksandryjski plebs w 55 p.n.e., zwrócił się do Rzymu z prośbą o przywrócenie go do władzy. Kupił poparcie senatu kwotą 10 tys. talentów, po czym armia namiestnika Syrii Aulusa Gabiniusa w jego imieniu opanowała Egipt. Od tej pory Egipt znajdował się pod rzymską okupacją, zaś jego ministrem finansów został rzymski bankier Gajusz Rabiriusz Postumus. W 54 p.n.e. Postumus został obalony przez aleksandryjski plebs i osądzony za nadużycia przed rzymskim trybunałem. W 48 p.n.e. w pościgu za Pompejuszem do Egiptu trafił Gajusz Juliusz Cezar, by odnaleźć swojego rywala, zamordowanego przez młodego Ptolemeusza XIII (51–47 p.n.e.). Niezadowolony z tego faktu Cezar sprzymierzył się z siostrą Ptolemeusza XIII, Kleopatrą VII (51–30 p.n.e.), z którą dodatkowo spłodził syna, Ptolemeusza XV (44–30 p.n.e.), od imienia swojego ojca nazywanego Cezarionem. Po śmierci Cezara w 44 p.n.e. Kleopatra sprzymierzyła się, a następnie zawarła związek małżeński z jego następcą na rzymskim wschodzie, Markiem Antoniuszem. Antoniusz i Kleopatra zostali pokonani przez Oktawiana (27 p.n.e. – 14 n.e.) w bitwie pod Akcjum w 31 p.n.e. i po upadku Aleksandrii oboje popełnili samobójstwo. Choć rzymskie wojska stacjonowały w Egipcie nieprzerwanie od ćwierć wieku, dopiero teraz z woli Oktawiana stał się on rzymską prowincją.

Egipt prowincją Rzymu Egipt Augusta Przejście Egiptu pod władzę Rzymu było przełomowym wydarzeniem w historii kraju. Wprawdzie już wcześniej wielokrotnie znajdował się pod obcym panowaniem, lecz dla dotychczasowych władców Egiptu (poza Achemenidami) był on centrum ich rządów, stąd, chcąc zapewnić stabilność swojemu panowaniu, w mniejszym lub większym stopniu godzili się na egipcjanizację. Teraz natomiast Egipt znalazł się na peryferiach politycznego centrum i nie miał możliwości oddziaływania na swoich odległych władców. Oktawian August nadał Egiptowi szczególny status, włączając go do swojej osobistej domeny i decydując, że będzie rządzony przez bezpośrednio przed nim odpowiedzialnego prefekta w randze ekwity. Prefektowi podlegało czterech lokalnych epistrategów, poniżej których z kolei znajdowało się trzydziestu strategów, rządzących w odziedziczonych po Ptolemeuszach nomach. Prefekt miał do swojej dyspozycji także prokuratorów odpowiedzialnych za finanse i kilku innych wyspecjalizowanych wyższych urzędników. Specyfiką rzymskiej administracji na poziomie lokalnym było obsadzanie stanowisk na zasadzie przymusowej liturgii. Termin ten wkrótce stracił swoje dodatnie konotacje obywatelskie, w ujęciu rzymskim liturgia wiązała się bowiem z majątkową odpowiedzialnością za realizację zadań administracyjnych, w tym zebranie podatków. Inną zmianą było pojawienie się w Egipcie prywatnej własności ziemi, a duża skala przechodzenia własności państwowej w ręce prywatne była jednym z najważniejszych zjawisk historii agrarnej rzymskiego Egiptu. W okresie panowania dynastii julijsko-klaudyjskiej w Egipcie pojawiły się wielkie majątki ziemskie (zwane ousiai), dawane w dożywotnie użytkowanie członkom rodziny cesarskiej i dworskim faworytom, które później jednak zniknęły. Senatorowie i ekwici najwyższej rangi nie mieli nawet prawa wjeżdżać do Egiptu bez zezwolenia cesarza. Tak jak w czasach ptolemejskich, Egipt miał posiadać własny system monetarny, odizolowany od reszty imperium. Te zarządzenia miały zapobiec pojawieniu się w Egipcie jakiegokolwiek rywala dla władzy Augusta oraz jednocześnie ułatwić ekonomiczną eksploatację nowej prowincji. Tak ukonstytuowany „Egipt Augusta” miał przetrwać w swej administracyjnej izolacji przez następne trzy stulecia.

thumb|Przedstawienie Augusta w stylu egipskim. Relief w świątyni w Kalabsza Ekonomiczne znaczenie Egiptu dla Rzymu wynikało przynajmniej z trzech rzeczy. Po pierwsze i najważniejsze, Egipt był dostarczycielem zboża, zaspokajającym mniej więcej jedną trzecią potrzeb stolicy imperium w tym zakresie. „Potrzeba zapewnienia stałej produkcji i dostaw zboża decydowała o bez mała wszystkich aspektach rzymskiej polityki w Egipcie”. Po drugie, wydobywano w nim szereg minerałów, takich jak złoto oraz pewne rzadkie odmiany kamienia wykorzystywane w budownictwie. Po trzecie, z portów nad Morzem Czerwonym, Myos Hormos i Berenike, prowadzono handel towarami luksusowymi z Indiami, a pośrednio także z Malajami, a być może nawet Chinami. Ten handel rozpoczął się już za Ptolemeuszy, jednak prawdziwie rozkwitł w czasach rzymskich. Niezwykłe bogactwo Aleksandrii wynikało z faktu, że była ona portem przeładunkowym dla wszystkich towarów wysyłanych z Egiptu do Rzymu i innych miast Morza Śródziemnego, od zboża począwszy, a na indyjskich przyprawach skończywszy. Ponadto miasto było ważnym ośrodkiem rzemiosła, które generalnie rozkwitało w Egipcie, do czego prawdopodobnie przyczyniła się likwidacja ptolemejskich monopoli. Chociaż aleksandryjskie Muzeum nadal istniało, to jednak jego dawna rola prowadzenia działalności naukowej i propagowania kultury należała już do przeszłości. Nauczyciele wyjechali do Rzymu lub innych bardziej aktywnych ośrodków i jedynie szkoła medycyny cieszyła się pochlebną opinią. Warto odnotować, iż nie ma Aleksandryjczyków wśród przedstawicieli drugiej sofistyki. Pomimo że Aleksandria była drugą po Rzymie największą metropolią świata śródziemnomorskiego, liczącą być może nawet pół miliona mieszkańców, to nie miała rady miejskiej (boule) i jej przedstawiciele ciągle domagali się od kolejnych cesarzy jej „przywrócenia”, utrzymując iż istniała ona za Ptolemeuszy (kwestia ta nie jest jasna).

Przyjmuje się, że populacja Egiptu powoli rosła aż do wybuchu zarazy Antoninów w 166–167 i według różnych szacunków u swego szczytu liczyła 4,75, 5 lub nawet 7 mln mieszkańców. Ludność Egiptu była podzielona na zhierarchizowane grupy, posiadające różne prawa i obowiązki. Rzymianie, Grecy i Egipcjanie stanowili wyraźnie oddzielone grupy i przejście pomiędzy nimi było praktycznie niemożliwe bez zgody cesarza. Na Rzymian składała się nieliczna grupa wyższych i średnich urzędników, w większości przybyłych z zewnątrz, Greków mających rzymskie obywatelstwo oraz żołnierzy i weteranów. Rzymianie byli zwolnieni z podatku pogłównego i liturgii. Do Greków zaliczano jedynie obywateli Aleksandrii i dwóch innych greckich polis – Naukratis i Ptolemais. Grecy płacili niższe niż Egipcjanie podatki i mogli wstępować do rzymskich legionów na równi z obywatelami rzymskimi. Najliczniejsi Egipcjanie stanowili tę grupę ludności, na której spoczywały wszelkie możliwe ciężary (z wyjątkiem posiadających specjalny status kapłanów), w szczególności zaś obowiązek pracy na roli. Egipscy wieśniacy byli przypisani do ziemi, tzn. nie mogli opuścić swojej miejscowości bez zezwolenia władz. W przeciwieństwie do poprzedniej epoki mieszane małżeństwa były surowo karane, zaś dzieci pochodzące z mieszanych związków uzyskiwały status po mniej uprzywilejowanym rodzicu. By zostać rzymskim obywatelem, trzeba było wcześniej posiadać obywatelstwo Aleksandrii, przy czym liczba tych najwyżej usadowionych w hierarchii społecznej Greków była ograniczona. Co więcej, zgodnie z decyzją Augusta obywatele pochodzenia egipskiego nie mogli zasiadać w senacie. Przed rodowitymi Egipcjanami była także zamknięta zwykła dla innych prowincjuszy droga awansu poprzez służbę w armii – przyjmowano ich tylko do floty. Nie ulega wątpliwości, że ten system, tak bardzo ograniczający wszelką społeczną mobilność, został skonstruowany głównie po to, by zapewnić ciągłe istnienie służebnej klasy Egipcjan pracującej na roli i dostarczającej dla Rzymu tak potrzebne mu zboże. Językiem urzędowym rzymskiego Egiptu był grecki (rzadziej łacina) i przestano uznawać kontrakty sporządzane pismem demotycznym oraz zniesiono egipskie sądy. W sumie „fundamentalną zmianą wprowadzoną przez Augusta było użycie Greków, na czele z Aleksandryjczykami, jako nowego ciała rządzącego krajem, podczas gdy Egipcjanie (podobnie jak inne obce społeczności obecne w Egipcie), inaczej niż inni prowincjusze, nie zostali dopuszczeni do administrowania imperium”.

Historia polityczna thumb|Antinous jako faraon. Popiersie z Willi Hadriana