Operacja Sonnenblume (niem. Słonecznik) – operacja wojskowa przeprowadzona przez wojska niemieckie po przybyciu do Afryki Północnej w lutym 1941 r. podczas II wojny światowej. Po tym, jak włoska 10 Armia została zniszczona przez ataki sił brytyjskich i sojuszniczych podczas operacji Compass (9 grudnia 1940 – 9 lutego 1941), pierwsze jednostki nowo utworzonego Deutsches Afrikakorps pod dowództwem gen. Erwina Rommla wypłynęły z Neapolu i przybyły na kontynent afrykański 11 lutego 1941 r. 14 lutego czołowe jednostki 5 Dywizji Piechoty Lekkiej Afrika (później przemianowanej na 21 Dywizję Pancerną), 3. batalionu zwiadowczego i 39. batalionu niszczycieli czołgów przybyły do Trypolisu w Libii i zostały natychmiast wysłane na linię frontu w Syrcie.
Rommel przybył do Libii 12 lutego z rozkazem obrony Trypolisu i Trypolitanii, zachodniej prowincji Libii, aczkolwiek stosując agresywną taktykę. Gen. Italo Gariboldi zastąpił marsz. Rodolfo Grazianiego jako gubernatora generalnego Libii 25 marca, a gen. Mario Roatta, naczelny dowódca włoskiej Armii Królewskiej, nakazał Grazianiemu przekazać wszystkie włoskie jednostki zmotoryzowane w Libii pod dowództwo niemieckie. Pierwsi żołnierze Afrika Korps dotarli do Syrty 15 lutego i do Nofilii trzy dni później. 24 lutego niemiecka grupa rajdowa zaatakowała brytyjski patrol pod El Agheilą. Dokładnie miesiąc później siły Osi zajęły El Agheilę, a 31 marca zaatakowały pod Mersa Brega. Osłabiona brytyjska 3 Brygada Pancerna nie wykonała kontrataku i następnego dnia zaczęła wycofywać się w kierunku Bengazi.
Po odwrocie 3 Brygady Pancernej jej zużyte czołgi przestały nadawać się do walki, jak przewidywano, a brygada nie zdołała zapobiec manewrom flankującym sił Osi na pustyni, na południe od Wyżyny Cyrenajskiej. Pozostawiło to australijskiej piechocie w Bengazi tylko jedną drogę odwrotu na wschód, nadmorską drogą Via Balbia. Rommel podzielił swoje siły na małe kolumny, aby nękać wycofujących się aliantów, o ile pozwalało na to zaopatrzenie jego własnych sił w wodę i paliwo. Znaczne siły brytyjskie zostały schwytane w Mechili, co zmusiło Brytyjczyków do wycofania się do Tobruku, a następnie na granicę libijsko-egipską. Siły Osi nie zdołały jednak zdobyć Tobruku, zanim obrońcy zdążyli przygotować się do obrony, a następnie Rommel musiał podzielić swoje siły pomiędzy Tobrukiem a granicą z Egiptem.
Operacja Sonnenblume odniosła sukces, ponieważ zdolność Niemców do przeprowadzenia ofensywy była niedoceniana przez gen. Archbalda Wavella, dowódcę sił alianckich na Bliskim Wschodzie, Ministerstwo Wojny i premiera Winstona Churchilla. Rommel odwrócił sytuację w Afryce dzięki swojej zuchwałości, co było nieoczekiwane, pomimo obfitych raportów wywiadowczych z systemu Ultra i MI 14. Wiele brytyjskich jednostek zostało przeniesionych do Grecji, gdzie trwała już niemiecka ofensywa, a inne do Egiptu w celu reorganizacji. Niektórzy dowódcy mianowani przez Wavella okazali się niekompetentni, a on sam polegał na mapach, które okazały się niedokładne, kiedy później przybył, by przekonać się o tym naocznie.
Tło sytuacyjne Włoska inwazja na Egipt
Operazione E była włoską inwazją na Egipt, mającą na celu zajęcie Kanału Sueskiego przeciwko siłom brytyjskim, Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i Wolnej Francji, co zapoczątkowało kampanię północnoafrykańską. Po licznych opóźnieniach cel ofensywy 10 Armii marsz. Rodolfo Grazianiego został ograniczony do Sidi Barrani i ataków na siły brytyjskie w okolicy. 10 Armia weszła w głąb terytorium Egiptu na ok. 105 km, ale nawiązała kontakt jedynie z brytyjskimi siłami ochrony granic z 7 Dywizji Pancernej i nie zaangażowała głównych sił wokół Mersa Matruh. 16 września 10 Armia zatrzymała się i zajęła pozycje obronne wokół portu Sidi Barrani, zamierzając budować obozy obronne i czekać na inżynierów, by mieli rozbudować utwardzoną drogę nadmorską Via Balbia w stronę Egiptu pod nazwą Via della Vittoria. Graziani zamierzał wykorzystać tę drogę do zgromadzenia zapasów na wyprawę w stronę Mersa Matruh, około 130 km dalej na wschód, gdzie znajdowała się reszta sił 7 Dywizji Pancernej i indyjskiej 4 Dywizji Piechoty.
Operacja Compass
thumb|Brytyjski czołg Matilda ze zdobyczną włoską flagą Brytyjskie Siły Pustyni Zachodniej gen. Richarda O’Connora zaatakowały 10 Armię w zachodnim Egipcie i Cyrenajce, wschodniej prowincji Libii, 9 grudnia 1940 r. Do lutego 1941 r. Siły Pustyni Zachodniej liczące ok. 30 tys. żołnierzy zaatakowały z Mersa Matruh w Egipcie podczas pięciodniowego rajdu na pozycje 10 Armii, która miała około 150 tys. ludzi na ufortyfikowanych posterunkach wokół Sidi Barrani i dalej na zachód, za granicą w Cyrenajce. 10 Armia została szybko pokonana, Sidi Barrani i Sollum odzyskane przez Brytyjczyków, a Sprzymierzeni kontynuowali operację, atakując przez Cyrenajkę, aby zdobyć Bardiję, Tobruk i Dernę. Brytyjczycy następnie ścigali 10 Armię wzdłuż Via Balbia wokół Jebel Akhdar w kierunku Trypolitanii. Combe Force, stworzona ad hoc lotna kolumna wojsk nazwana od nazwiska dowódcy, gen. Johna Combe'a, została wysłana przez pustynię na południe od Jebel Akhdar i przechwyciła ostatnie zorganizowane jednostki 10 Armii w bitwie pod Beda Fomm, a Siły Pustyni Zachodniej ścigały resztki 10 Armii do El Agheila nad Wielką Syrtą. Brytyjczycy wzięli 138 tys. włoskich jeńców, zdobyli setki czołgów, ponad 1000 dział i samolotów za cenę utraty 1900 zabitych i rannych.
Brytyjczycy nie byli w stanie kontynuować operacji Compass poza El Agheila, ze względu na trudności w zaopatrywaniu sił na tak dużą odległość oraz dlatego, że pojazdy jednostek atakujących znajdowały się w zaawansowanym stanie rozpadu mechanicznego. W lutym 1941 r. brytyjski gabinet wojenny postanowił utrzymać Cyrenajkę przy minimalnej liczbie sił i wysłać resztę wojsk do Grecji. Najbardziej doświadczone, najlepiej wyszkolone i wyposażone jednostki Sił Pustyni Zachodniej zostały skierowane do kampanii greckiej w marcu i kwietniu 1941 r. W Cyrenajce australijska 6 Dywizja Piechoty była jeszcze dość silna, ale pojazdy 7 Dywizji Pancernej nie nadawały się do użytku. Nowozelandzka 2 Dywizja Piechoty miała do dyspozycji dwie brygady, a brytyjska 6 Dywizja Piechoty w Egipcie nie miała artylerii i przygotowywała się do operacji na wyspach Dodekanezu. Australijska 7 Dywizja Piechoty gen. Johna Lavaracka i 9 Dywizja Piechoty były słabo uzbrojone i znajdowały się wciąż w fazie szkolenia, polskiej Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich brakowało wyposażenia, a dwa pułki pancerne, które zostały oddzielone od 2 Dywizji Pancernej dla wsparcia 7 Dywizji Pancernej zostały również wyczerpane walkami na późniejszych etapach operacji Compass. Reszta dywizji miała dwa pułki czołgów pościgowych, których maszyny miały zużyte gąsienice i dwa pułki czołgów lekkich; dowódca dywizji zmarł nagle i został zastąpiony przez gen. Michaela Gambiera-Parry’ego.
Oblężenie Giarabub Oblężenie Giarabub miało miejsce po klęsce 10 Armii. Umocniona włoska pozycja w oazie została okrążona przez część australijskiej 6 Dywizji Piechoty. Australijski 6 Dywizjonowy Pułk Kawalerii rozpoczął oblężenie w grudniu 1940 r. i odizolował oazę, pozostawiając włoski garnizon uzależniony od zrzutów zaopatrzenia przez samoloty Regia Aeronautica. Transport lotniczy okazał się niewystarczający, a głód skłonił wielu zwerbowanych na miejscu żołnierzy kolonialnych rekrutowanych spośród miejscowej ludności arabskiej do porzucenia służby. Po wzmocnieniu sił alianckich przez australijski 2/9 batalion i baterię 4 Pułku Artylerii Królewskiej, Australijczycy zaatakowali 17 marca 1941 r. i zmusili włoski garnizon do poddania się 21 marca.
Teren thumb|Gen. Italo Gariboldi, najwyższy dowódca sił włoskich w Libii Długość Pustyni Zachodniej wynosi ok. 386 km, od Mersa Matruh w Egipcie do Gazali na libijskim wybrzeżu wzdłuż Via Balbia, jedynej utwardzonej drogi w regionie. Erg, nazywany Wielkim Morzem Piasku, sięgający 241 km w głąb lądu, stanowi najszerszą południową granicę pustyni w Giarabub i Siwa; w brytyjskim języku wojskowym Pustynia Zachodnia zaczęła obejmować także wschodnią Cyrenajkę w Libii. Od wybrzeża, rozciągając się w głąb lądu, na wysokości około 152 m n.p.m. wznosi się płaska przestrzeń kamienistej pustyni, która rozciąga się na odległość 200–300 km aż do Wielkiego Morza Piasku. Region zamieszkuje niewielka liczba koczowników beduińskich, a lokalna fauna składa się głównie ze skorpionów, żmij i much.
Nawigacja pustynna opiera się głównie na obserwacji słońca, gwiazd, kompasu i „wyczuciu pustyni” (ang. desert sense), jak określano dobrą orientację w terenie zdobytej dzięki doświadczeniu (kiedy włoska inwazja na Egipt rozpoczęła się we wrześniu 1940 r., Grupa Maletti gen. Pietro Malettiego, nie mając doświadczenia walkach pustynnych, zgubiła się po opuszczeniu Sidi Omar i musiała zostać odszukana przez samolot rozpoznawczy). Wiosną i latem dni są dramatycznie gorące, a noce bardzo chłodne. Sirocco, gorący pustynny wiatr, zawiewa chmury drobnego piasku, zmniejszając widoczność do kilku metrów i pokrywając oczy, płuca, maszyny, żywność oraz sprzęt. Pojazdy silnikowe i samoloty potrzebują specjalnych filtrów oleju i powietrza, a jałowy grunt oznacza, że woda i żywność, a także sklepy wojskowe muszą być transportowane z zewnątrz. Niemieckie silniki ulegały przegrzaniu, a średnia żywotność motorów czołgowych spadła z 2300–2600 km do 480–1 450 km, co dodatkowo pogorszyło się z powodu braku standardowych części zamiennych do niemieckich i włoskich typów silników.
Zaopatrzenie thumb|Dostępne trasy kolejowe i drogowe w Libii w 1941 r. Normalna droga morska dla włoskich dostaw do Libii przebiegała na zachód przez Sycylię, a następnie blisko wybrzeża do portu w Trypolisie, aby uniknąć ingerencji brytyjskich samolotów, floty nawodnej i okrętów podwodnych na Malcie; jedna trzecia włoskiej marynarki handlowej została internowana po tym, jak Włochy wypowiedziały wojnę, a dywersja zwiększyła dystans podróży do ok. 970 km. Na lądzie zapasy musiały być przewożone drogami na duże odległości samochodami lub w małych ilościach koleją. Po włoskiej porażce w operacji Compass Trypolis był ostatnim portem wojsk Osi w Afryce, z maksymalną zdolnością rozładunku czterech okrętów lub pięciu statków towarowych jednocześnie, wystarczającą do dostarczenia około 46 tys. ton ładunku miesięcznie. Odległość z Trypolisu do Bengazi wynosiła 652 km wzdłuż Via Balbia, była to połowa drogi do Aleksandrii.
Droga mogła zostać zalana, była podatna na ataki samolotów RAF-u, a podróżowanie po pustynnych trasach zwiększało zużycie pojazdów. Niemiecka dywizja zmotoryzowana potrzebowała 360 ton zaopatrzenia dziennie, a przemieszczanie zapasów na odległość 480 km angażowało 1170 dwutonowych ciężarówek. Z siedmioma dywizjami lądowymi wojsk Osi, jednostkami powietrznymi i morskimi potrzebnych było 71 tys. ton zapasów miesięcznie. Od lutego do maja 1941 r. z Włoch dostarczono nadwyżkę 46 tys. ton. Brytyjskie ataki z Malty miały pewien wpływ na żeglugę, ale w maju, w najgorszym miesiącu pod względem strat w transporcie, przybyło 91 proc. dostaw. Niedobór transportu lądowego w Libii spowodował, że niemieckie zapasy utknęły w Trypolisie, podczas gdy Włosi mieli tylko 7 tys. ciężarówek na dostawy dla 225 tys. ludzi. Rekordowa ilość dostaw przybyła w czerwcu, ale na pierwszej linii braki uległy pogłębieniu.
Preludium Interwencja niemiecka thumb|Panzer III mija płonący pojazd na pustyni, kwiecień 1941 r.