Madame Sul-Te-Wan, właśc. Nellie Conley (ur. 1873 w Kentucky, zm. 1959 w Los Angeles) – amerykańska aktorka sceniczna i filmowa. Pierwsza czarnoskóra osoba, która podpisała kontrakt z dużą wytwórnią filmową.
Życiorys Była córką piosenkarki, Cleo de Londy i wędrownego kaznodziei, Silasa Crawforda Wana. Oboje rodzice byli wyzwolonymi niewolnikami. Kiedy Nellie była dzieckiem, Silas porzucił rodzinę, Cleo zatrudniła się więc jako praczka aktorek Buckingham Theatre w Louiseville. W ten sposób mała Nellie, która często zanosiła wyprane ubrania klientkom, poznała świat sceny. Obserwowała aktorki, ćwiczyła ich kroki sceniczne, niekiedy mogła obserwować występy zza kulis. Jako sześciolatka, za namową aktorek Mary Anderson i Fanny Davenport wystartowała w miejskim konkursie tańca, gdzie zajęła pierwsze miejsce. W wieku ośmiu lat próbowała (bez powodzenia) uciec z domu i dołączyć do cyrku.
Podążając za swoim marzeniem o scenie, Nelly Conley przybrała pseudonim Creole Nell i dołączyła do trupy Three Black Cloakes w Cincinnati. Około 1910 roku wraz ze swoim mężem Robertem Reedem Conleyem i dwoma synami, jak wiele innych czarnoskórych osób w tamtym czasie, przeprowadziła się do Kalifornii, gdzie o pracę było łatwo, a ceny nieruchomości w miarę przystępne.
W Kalifornii, Nellie Conley, aby uniknąć protekcjonalności białych, którzy często zwracali się do czarnoskórych po imieniu lub używając form aunt (ciotko) lub uncle (wuju), zamiast „pan” czy „pani”, przybrała pseudonim Madame Sul-Te-Wan. Nie zdradzała swojego prawdziwego imienia i onieśmielała tych, którzy chcieliby zapytać. Chciała też by jej nowe imię kojarzyło się z szykiem i znaczeniem.
Początkowo życie w Kalifornii było dla Madame trudne. Kiedy jej najmłodszy syn miał trzy tygodnie, mąż porzucił artystkę, zostawiając jej troskę o utrzymanie rodziny i wielomiesięczne zaległości w czynszu. Aby zarobić na życie Madame wraz z dziećmi (z których najstarsze liczyło 7 lat) zaczęła występy z grupą Forum, która wspierała czarnoskórych artystów, umożliwiając im zarobienie na czynsz i jedzenie dzięki występom. Dowiedziała się też, że reżyser D.W. Griffith, pochodzący z jej rodzinnego Kentucky, kręci właśnie film i postanowiła spróbować uzyskać od niego pracę.
Aktorka udała się na ulicę, gdzie kręcono film, a następnie poprosiła znajomego aktora, Henry’ego B. Walthalla, aby wskazał jej reżysera. Madame poczekała na dogodny moment i gdy nikt nie patrzył, przedarła się przez plan do Griffitha. Kiedy wyjaśniła mu swoją sytuację, wzruszony reżyser obiecał jej pracę przy Narodzinach narodu.
W tamtym czasie nie było zbyt wielu czarnych aktorów filmowych – większość ról grana była przez białych w blackface. Madame początkowo również nie pełniła roli aktorki – pracowała głównie przy sprzątaniu przebieralni. Z czasem została zatrudniona przez Griffitha do grania drobniejszych ról w filmie (grała kilka różnych postaci, zmieniając kostiumy). Po zakończeniu filmu Griffith zatrudnił Sul-Te-Wan na stałe, z pensją 5$ dziennie.
Narodziny narodu stały się wielkim hitem, ale film był też stanowczo oskarżany o rasizm i był przedmiotem protestów. Kierownik produkcji w wytwórni powiedział Madame, że przyczyną protestów był również fakt, że zagrała w nim ona – czarnoskóra aktorka. Madame została zwolniona (podawano też inną przyczynę jej zwolnienia – fałszywe oskarżenie o kradzież książki ze strony białej aktorki). Była wściekła – mówiła, że walcząc o chleb dla trójki dzieci, nie miała czasu rozważać wraz z wykształconymi członkami swojej rasy, czy film był rasistowski, czy nie. W tamtym czasie Griffith przebywał w Nowym Jorku i nie wiedział o zwolnieniu aktorki. Madame skontaktowała się z prawnikiem Edwardem Burtonem Ceruti, który wysyłał listy do kierownika produkcji i Griffitha. Dzięki temu Sul-Te-Wan odzyskała pracę, a Griffith zatrudnił ją w Nietolerancji.
Aktorka i reżyser nawiązali bliską przyjaźń, która trwała aż do jego śmierci. Griffith rekomendował ją innym filmowcom, a ona wspierała go przez całe życie.
Jej kariera trwała łącznie ponad 40 lat. Po pojawieniu się kina dźwiękowego grała już raczej drobne role. Zmarła w 1959 roku.
W 1986 roku otrzymała pośmiertnie nagrodę im. Oscara Micheaux. Jest też wpisana na listę Black Filmmakers Hall of Fame.
Filmografia Narodziny narodu, 1915 Hoodoo Ann, 1916 The Children Pay, 1916 Nietolerancja, 1916 Stage Struck, 1917 Who’s Your Father?, 1918 Manslaughter, 1922 The Lightning Rider, 1924 The Narrow Street, 1925 Chata wuja Toma, 1927 Królowa Kelly, 1929 Sarah and Son, 1930 The Thoroughbred, 1930 The Pagan Lady, 1931 Heaven on Earth, 1931 King Kong, 1933 Ladies They Talk About, 1933 A Modern Hero, 1934 Imitacja życia, 1934 Black Moon, 1934 Czarownica z Salem, 1934 W starym Chicago, 1937 The Toy Wife, 1938 Kentucky, 1938 Tell No Tales, 1939 Torchy Blane... Playing with Dynamite, 1939 Safari, 1940 Maryland, 1940 King of the Zombies, 1941 Podróże Sullivana, 1941 King of the Zombies, 1943 Czarna Carmen, 1954 Something of Value, 1957 Band of Value, 1957 Buccaneer, 1958 Tarzan and the Trappers, 1958
Przypisy
Kategoria:Amerykańscy aktorzy filmowi Kategoria:Urodzeni w 1873 Kategoria:Zmarli w 1959