Faszysta – pejoratywny epitet stosowany przeciwko osobom, ruchom politycznym, rządom, instytucjom publicznym i prywatnym od czasu pojawienia się faszyzmu w Europie w latach dwudziestych XX wieku.

Określenie „faszysta” może być używane zarówno w znaczeniu opisowym, w odniesieniu do zwolennika faszyzmu, jak i jako pejoratywna etykieta polityczna. W tym drugim znaczeniu nie musi oznaczać przypisania adresatowi wszystkich cech doktryn faszystowskich w rozumieniu naukowym. Językoznawcze analizy dyskursu politycznego wskazują, że określenia związane z faszyzmem mogą pełnić funkcję inwektyw i etykiet służących negatywnemu wartościowaniu przeciwnika.

Powszechne stosowanie tego terminu odnotował w 1944 brytyjski pisarz George Orwell (samemu pozostając antyfaszystą). Stwierdził, że w Wielkiej Brytanii słowo „faszyzm” jest prawie całkowicie pozbawione znaczenia i że prawie każdy Anglik zaakceptowałby ‘tyrana’ jako synonim „faszysty”.

W Związku Radzieckim epitety „faszysta” i „faszyzm” były używane do opisywania antyradzieckiego aktywizmu i przekonań, takich jak wrogowie ludu. Użycie to rozszerzyło się również na inne kraje bloku wschodniego w ramach Układu Warszawskiego, w takich krajach jak np. NRD, gdzie Mur Berliński był znany jako „antyfaszystowski wał ochronny”. Termin „antyfaszystowski” stał się wszechobecny w bloku wschodnim, gdzie stał się synonimem linii partii komunistycznych i oznaczał walkę z opozycjonistami oraz ze światem zachodnim sensu largo.

Użycie w Związku Radzieckim, bloku wschodnim oraz we współczesnej Rosji thumb|Święto 25-lecia wybudowania antyfaszystowskiego wału ochronnego w NRD – napis antifaschistischer Schutzwall Bolszewicy, a później aparatczycy Związku Radzieckiego, często posługiwali się epitetem „faszysty”. Powszechnie używano go w prasie i socjolekcie politycznym do opisania albo jego ideologicznych przeciwników (jak np. ruch Białych), albo nawet wewnętrznych frakcji ruchu socjalistycznego (np. socjaldemokracja była nazywana socjalfaszyzmem, uważana przez partie komunistyczne za najbardziej niebezpieczną formę faszyzmu).

Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w 1941 roku, epitet „faszysta” był używany w ZSRR do opisania praktycznie każdej antyradzieckiej działalności lub opinii. Według marksizmu-leninizmu, faszyzm był ostatnią fazą kryzysu burżuazji, który szukał schronienia przed nieodłącznymi sprzecznościami kapitalizmu. W rezultacie tego podejścia niemal każde zachodnie państwo kapitalistyczne było faszystowskie, a III Rzesza była jedynie najbardziej reakcyjna. Na przykład międzynarodowe śledztwo w sprawie masakry w Katyniu zostało opisane jako zniesławienie faszystowskie, a powstanie warszawskie jako nielegalne i zorganizowane przez faszystów. W Polsce w okresie PRL propaganda komunistyczna określała jako organizację faszystowską Armię KrajowąMaciej Gelberg, "Wierni do końca" [w:] "Kombatant", nr 3 (291), Urząd do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Warszawa 2015, s.10. Służba Bezpieczeństwa określiła trockizm, titoizm i imperializm jako warianty faszyzmu.

Wykorzystanie to trwało do ery zimnej wojny i rozpadu Związku Radzieckiego. Popierana przez Związek Radziecki oficjalna nazwa Muru Berlińskiego brzmiała Antyfaszystowski wał ochronny (niem. Antifaschistischer Schutzwall). Podczas rozruchów w styczniu 1991 roku, które nastąpiły po ogłoszeniu w maju 1990 roku przywrócenia niezależności Łotwy od ZSRR, Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego ogłosiła, że na Łotwie odrodził się faszyzm.

W styczniu 2014 roku, podczas protestów Euromajdanu, na Krymie został utworzony Słowiański Front Antyfaszystowski przez rosyjskiego deputowanego Alieksieja Żurawliowa i lidera partii Russkoje Jedinstwo (i przyszłego premiera Krymu) Siergieja Aksjonowa, aby przeciwstawić się faszystowskiemu powstaniu na Ukrainie.

Po rewolucji ukraińskiej w lutym 2014 roku, poprzez aneksję Krymu przez Federację Rosyjską i wybuch wojny w Donbasie, termin ten używany był przez rosyjskich nacjonalistów i media. Określali oni władze ukraińskie po Euromajdanie jako faszystowskie lub nazistowskie, oskarżając je jednocześnie o wpływy żydowskie lub szerzenie gejowskiej propagandy.

Użycie na Zachodzie W 1944 roku brytyjski pisarz George Orwell – sam będący antyfaszystą – stwierdził:

W latach 80. termin ten był używany przez lewicowych krytyków do określenia administracji Ronalda Reagana. Później, w pierwszej dekadzie XXI wieku, termin ten został użyty przez krytyków do określenia administracji George’a W. Busha, a pod koniec lat 10. do określenia kandydatury i administracji Donalda Trumpa. W swojej książce Beyond Mere Obedience z 1970 roku radykalna aktywistka i teolog Dorothee Sölle ukuła termin „chrystofaszysta” na określenie fundamentalistycznych chrześcijan.

Określenie „faszysta” było oraz jest także używane przez środowiska konserwatywne i prawicowe środowiska polityczne do określania przeciwników związanych z lewicą, progresywizmem lub liberalizmem. Zjawisko to nie ograniczało się do jednego okresu ani kraju. Historyk Geoff Eley zwracał uwagę, że pojęcie „faszyzmu” funkcjonowało jako szeroko stosowany pejoratyw polityczny, początkowo szczególnie związany z językiem lewicy, lecz z czasem przejęty również przez prawicę.

Szczególnym przykładem określenia odnoszącego pojęcie faszyzmu do lewicy jest termin „lewicowy faszyzm”. W Niemczech Zachodnich był on używany w kontekście sporów wokół radykalnego ruchu studenckiego lat sześćdziesiątych XX wieku. Jürgen Habermas oskarżył najbardziej radykalnych przedstawicieli ruchu studenckiego o „lewicowy faszyzm”, odnosząc to określenie do radykalnych form aktywizmu politycznego i koncepcji bezpośredniego działania. Habermas później zdystansował się od tego określenia.

Określenie „lewicowy faszyzm” miało charakter polemiczny i nie oznaczało przyjęcia tezy, że historyczny faszyzm był ruchem lewicowym. W historiografii faszyzm jest zasadniczo klasyfikowany jako zjawisko skrajnej prawicy. W przypadku sporu wokół niemieckiego ruchu studenckiego określenie to odnosiło się do dostrzeganych podobieństw w metodach działania i stosunku do politycznego radykalizmu, a nie do klasyfikacji ideologicznej historycznego faszyzmu.

W późniejszym okresie określenia odnoszące się do faszyzmu zaczęły być wykorzystywane w szerszym zakresie przez różne strony zachodnich sporów politycznych. Eley wskazuje, że na początku XXI wieku „faszyzm” stał się „mobilnym” pejoratywem używanym w głównym nurcie debaty politycznej. Wśród przykładów jego użycia poza tradycyjnym językiem lewicy wymienia określenia „liberal fascism” oraz „Islamo-fascism”.

W Stanach Zjednoczonych i innych państwach zachodnich pojęcie „faszyzmu” było w rezultacie używane zarówno przez lewicowych, jak i prawicowych uczestników sporów politycznych. Określenia takie jak „liberal fascism” stanowiły przykład zastosowania języka faszyzmu przez prawicowych lub konserwatywnych autorów wobec liberalizmu i ich politycznych przeciwników.

Od lat 2000. zaangażowanych politycznie fundamentalistów islamskich także określa się jako „islamofaszystów”, zwłaszcza w kręgach popierających wojnę z terroryzmem.

W 2004 roku, Samantha Power (wykładowca na Uniwersytecie Harvarda) odniosła się do słów Orwella, oznajmiając: Faszyzm – w odróżnieniu od komunizmu, socjalizmu, kapitalizmu czy konserwatyzmu – jest słowem pejoratywnym używanym częściej do oznaczania swoich wrogów niż deskryptorem używanym do rzucania na nich światła”.

W 2006 roku, Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał za sprzeczne z art. 10 (wolność słowa) Europejskiej konwencji praw człowieka ukaranie dziennikarza grzywną za nazwanie prawicowego dziennikarza lokalnym neofaszystą, uznając tę wypowiedź za dopuszczalny w danych okolicznościach sąd wartościujący.

W odpowiedzi na wypowiedź wielu autorów twierdzących, że ówczesny kandydat na prezydenta Donald Trump był „faszystą”, w artykule dla Vox Media z 2016 roku zacytowano pięciu historyków badających faszyzm – w tym Rogera Griffina, autora The Nature of Fascism. Stwierdzili oni, że Trump albo nie ma, albo nawet jest przeciwny kilku poglądom politycznym, które są integralnym elementem faszyzmu, w tym postrzeganiu przemocy jako nieodłącznego dobra i nieodłącznego odrzucenia lub sprzeciwu wobec systemu demokratycznego.

W Polsce W polskiej debacie publicznej określenie „faszyzm” bywa używane nie tylko jako nazwa określonej ideologii i ruchów politycznych, lecz także jako określenie o charakterze polemicznym. W takich zastosowaniach może służyć do negatywnego scharakteryzowania przeciwnika politycznego lub przypisania mu cech kojarzonych z autorytaryzmem i ograniczaniem wolności. Wielki słownik języka polskiego PAN odnotowuje, że wyraz „faszysta” jest często używany jako inwektywa przez przeciwników organizacji i poglądów politycznych uznawanych przez nich za skrajnie prawicowe.

Takie użycie określenia „faszysta” występuje również w polskich sporach politycznych po stronie prawicowej. W 2018 publicysta Jan Wróbel, opisując spór między prawicą a jej krytykami, przytoczył formułę „Sami jesteście faszystami, tylko komunistycznymi”, przedstawiając ją jako reakcję części prawicy na zarzuty o faszyzm kierowane wobec niej przez lewicę. Z kolei w 2020 roku TVP Info, relacjonując protesty związane z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego dotyczącym przepisów dotyczących aborcji, użyło na pasku informacyjnym określenia „Lewicowy faszyzm niszczy Polskę”. W obu przypadkach określenie „faszyzm” zostało użyte w odniesieniu do przeciwników politycznych identyfikowanych z lewicą.

Podobne użycie występuje również w wypowiedziach poszczególnych polityków prawicy. W 2022 Janusz Korwin-Mikke podczas posiedzenia Komisji Etyki Poselskiej określał jako „faszystów” osoby, które jego zdaniem chcą ograniczać wolność wypowiedzi, a mianem „faszysty” określił także Rafała Grupińskiego. W innym wystąpieniu sejmowym tego samego roku utożsamiał faszyzm i komunizm z rozbudowaną administracją oraz ingerencją urzędników w życie obywateli.

Możliwe wyjaśnienie dotyczące swobodnego stosowania epitetu Niektóre grupy marksistowskie, takie jak indyjska sekcja IV Międzynarodówki i grupy Hekmatystów w Iranie i Iraku, dostarczyły wyjaśnień, dlaczego epitet „faszysta” powinien być stosowany do takich grup jak ruch Hindutwy, irański rząd po 1979 czy islamskie sekcje działające podczas wojny w Iraku. Inni badacze twierdzą, że tradycyjne znaczenie terminu „faszyzm” nie ma zastosowania do grup Hindutwa i może utrudniać dokonywanie analiz ich działalności.

Współczesne użycie terminu „faszyzm” często ma charakter retoryczny i polemiczny. Według Eley'a słowo to może pełnić funkcję ostrzeżenia, sloganu lub narzędzia politycznej delegitymizacji przeciwnika, dlatego należy odróżniać jego użycie jako epitetu od zastosowania jako kategorii analitycznej w badaniach historycznych i politologicznych. Samo nazwanie przeciwnika politycznego „faszystą” nie przesądza więc o tym, że spełnia on kryteria stosowane w naukowych definicjach faszyzmu.

Zobacz też prawo Godwina argumentum ad Hitlerum

Przypisy

Kategoria:Cytaty polityczne Kategoria:Socjologia Kategoria:Faszyzm