Antypater z Tarsu

Antypater z Tarsu, (gr. Ἀντίπατρος ὁ Ταρσεύς, zm. ok. 130/129 p.n.e.Tiziano Dorandi, Chapter 2: Chronology, [w:] Algra, Keimpe; et al. (red.), The Cambridge History of Hellenistic Philosophy. Cambridge 1999, s. 31-54) – filozof wczesnego stoicyzmu, nauczyciel PanajtiosaCicero, O wróżeniu, 1, iii, tłum. 1879, autor niezachowanych dzieł na temat bogów oraz wróżbiarstwa. Po śmierci Diogenesa z Babilonu, objął kierownictwo szkoły stoickiej w AtenachCicero, O powinnościach, iii 12, tłum. 1879.

Życiorys Antypater pochodził z miasta Tars w CylicjiStrabo, Geography, xiv. 5, 14, tłum. 1928Plutarch, O wygnaniu, 14.100, tłum. 1988. Po wygnaniu z ojczyzny, odbył podróż morską i osiedlił się w AtenachCicero, Rozmowy tuskulańskie, 5. xxxvii, tłum. 1874Plutarch, De stoicorum repugnantiis, 1033e, 1895. Przyłączył się do szkoły stoickiejPlutarch, O pogodzie ducha, 9, 1954, a po śmierci Diogenesa z Babilonu, przejął nad nią kierownictwo. Jego uczniami byli m.in. Gaius Blossius z CumaePlutarch, Parallel lives, Tiberius Gracchus, 8, 1921, Dardanos z AtenPhilodemus, Index Stoicorum Herculanensis, 53-4, Heraklides z TarsuDiogenes Laërtius, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, vii. 1, 121, tłum. 1982 oraz Panajtios z Rodos. Antypater aktywnie uczestniczył w częstych dysputach filozoficznych pomiędzy szkołą stoicką a Akademią Platońską. Cyceron w swoich pismach zaświadczał o jego wnikliwości. Antypater uważał się za mniej biegłego w retoryce od swego oponenta, sceptyka Karneadesa z Cyreny. Ograniczył się do pisania licznych replikEuzebiusz z Cezarei, Praeparatio evangelica, xiv. 8, tłum. 1903, przez co zdobył dla siebie przydomek „wrzeszczącego trzciną” (καλαμοβόας)Plutarch, O gadulstwie, 23, tłum. 2002. Zakończył życie w podeszłym wieku. Według anegdotycznych opowieści zawartych u Diogenesa Laertiosa oraz u Stobajosa, popełnił samobójstwo wypijając cykutęDiogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, iv. 9, 64-65, tłum. 1982Stobaeus, Eclogae, 4.52.19. Na łożu śmierci wspominał dobre rzeczy, jakie spotkały go w życiu, a wśród nich podróż morską z Cylicji do AtenPlutarch, The life of Marius, 46, 1920. Życiorys Antypatra znajdował się w zaginionej części księgi VII „Żywotów i poglądów słynnych filozofów” Diogenesa LaertiosaTiziano Dorandi, A la Recherche du Texte Perdu: The Manuscript Tradition of Diogenes Laertius' Lives of the Eminent Philosophers, [w:] James Miller (red.), Lives of the Eminent Philosophers: by Diogenes Laertius. Oxford University Press 2018, s. 577-581.

Filozofia Nie zachowały się żadne oryginalne pisma Antypatra z Tarsu. Poglądy filozofa można rekonstruować na podstawie fragmentów rozproszonych w pracach innych autorów starożytnych.

Fizyka

Bóstwo Filozofowie stoiccy dokonali podziału zagadnienia bóstwa na cztery częściCicero, O naturze bogów, ii.3, 2002George Boys-Stones, The Aim and Composition of Plutarch's de Stoicorum repugnantiis. Rozdział IV.8. University of Oxford 1995, s. 216-258: esse deos (istnienie bogów) quales sint (natura bogów) mundum ab iis administrari (zarządzanie światem) consulere eos rebus humanis (troska o sprawy ludzkie) Zgodnie z tą systematyką, Antypater uznawał, że bóg jest ożywiony, święty, niezniszczalny i życzliwy ludziom (θεὸν τοίνυν νοοῦμεν ζῷον μακάριον καὶ ἄφθαρτον καὶ εὐποιητικὸν ἀνθρώπων’)Plutarch, De Stoic rep. 1051E-1052A. Rozważając boską cechę niezniszczalności nie zgadzał się ze stoikiem, Chryzypem. Ten uważał, że bogowie rodzą się i umierają. Za niezniszczalny uważał jedynie ogień. Antypater krytykował swojego oponenta. Uważał, że Chryzyp odmawiając bogom cechy nieśmiertelności, popełniał ten sam błąd co Epikur. Ten ostatni odmawiał bogom ludzkich cech cechy i utrzymywał, że nie troszczą się oni o ludziPlutarch, De Stoic rep. 1051E-1051F.

Antypater próbował wyjaśnić znaczenie epitetu Lukeios, jakim Grecy określali boga Apollona. Solarny bóg Apollon miał otrzymać ten przydomek, ponieważ słońce rzucając światło (gr. leukainesthai), wszystko rozjaśniaMacrobiusz, Saturnalia, 1. xvii. 31-41.

Dywinacja Antypater interesował się wróżbiarstwem oraz snami. Dowodził autentyczności zjawiska za pomocą argumentów logicznych. Filozof był autorem dwóch ksiąg „O wróżeniu” (Περὶ μαντικῆς). Zebrał w nich sny wcześniej spisane przez Antyfonta z AtenCicero, O wróżeniu, 1.xx, tłum. 1879. Podawał przykłady jasnowidzenia u SokratesaCicero, O wróżeniu, 1.liv, tłum. 1879. Dowodził prawdziwości dywinacjiCicero, O wróżeniu, 1.xxxix, tłum. 1879, posługując się sylogistycznym argumentemi Chryzypa i DiogenesaCicero, O wróżeniu, 2.xlix, tłum. 1879. Udowadniał, że bogowie, skoro istnieją, muszą kochać człowieka. Znając zaplanowaną przez siebie przyszłość, mogą ujawnić ją ludziom. Wiedza ta przynosi korzyść ludzkości i nie jest ujmą dla bóstwa. Aby znaki dawane przez bogów były skuteczne, muszą być zrozumiałe. Bogowie muszą dawać nam odpowiednie sposoby zrozumienia tych znaków, a więc dywinacja musi istnieć.

Antypater był autorem dzieła „O Przesądach” (Περὶ Δεισιδαιμονίας)Athanaeus, Deipnosophists, VIII, 8.347B, tłum. 1921-1947. Przytoczył tam opowieść o królowej Syryjczyków, Gatis. Królowa uwielbiała potrawy z ryb. Zabroniła spożywać takich potraw swoim poddanym, jeśli nie zaproszą jej samej na ucztę (ἄτερ Γάτιδος, dosł. oprócz Gatis). W rezultacie, ludzie nabrali przekonania, że imię władczyni to Atergatis i całkowicie wstrzymywali się od spożywania ryb w królestwie.

Etyka Z filozofii etycznej Antypatra przetrwały niewielkie fragmentyCicero, O powinnościach, iii.12, 13, 23, tłum. 1879Stoicorum Veterum Fragmenta, 3.49, s. 219, tłum. 1964. Udokumentowany jest spór teoretyczny, jaki Antypater toczył ze swoim nauczycielem, Diogenesem z Babilonu. Obaj filozofowie zastanawiali się, w jakim stopniu człowiek powinien ujawniać znane sobie informacje drugiej osobie. Tarsyjczyk przyjmował postawę bardziej kategoryczną niż Diogenes z Babilonu.

Według Antypatra, każda osoba jest członkiem ogółu społeczeństwa. Jednostka nie powinna pragnąć żadnej rzeczy, która szkodziła by ogółowi. Człowiek od momentu przyjścia na świat, posiada przyrodzony obowiązek troski o dobro innych ludzi oraz powinien służyć swemu społeczeństwu. Na przykład, sprzedający zawsze powinien zaprezentować kupującemu wszystkie wady swojego produktu. Sprzedającemu nie wolno niczego ukrywać przed kupującym. W innym przykładzie, jeżeli człowiek w sposób zupełnie przypadkowy wejdzie w posiadanie fałszywego pieniądza oraz ma tego świadomość, nie może tą monetą płacić. Powstające w tym kontekście ryzyko utraty zysku powinno być traktowane przez mędrca jako preferowana rzecz obojętna (gr. proêgmena).

Diogenes z Babilonu utrzymywał z kolei, że do tego, aby działanie ludzkie było etyczne, wystarczy jego zgodność z obowiązującym prawem. W tej interpretacji sprzedający winien wymienić wszystkie wady produktu kupującemu, o ile wymagają tego prawa kraju. Przemilczenie nie byłoby tożsame z zatajeniem. Płatność fałszywą monetą nie powinna być zakazana, jeśli weszło się w jej posiadanie bez uprzedniej wiedzy.

Eudajmonia i analogia Łucznika Antypater nieskutecznie stanął w obronie stoickiej formuły szczęśliwego życiaJohn A. Stevens, Posidonian Polemic and Academic Dialectic: The Impact of Carneades upon Posidonius' Περὶ παθῶν, [w:] Greek, roman and byzantine studies, Vol. 34.3, 1993, s. 229 - 323. Koncepcję stoickiej eudajmonii, zaproponowaną jeszcze przez Zenona, a następnie dopracowywaną przez jego następców, zaatakował Karneades. W stoickiej definicji eudajmonii zawierał się stosunek człowieka do natury, wybór rzeczy obojętnych (proêgmena) oraz podległa rola rzeczy obojęt w praktykowaniu cnoty. Karneades, ówczesnych scholarcha Akademii Platońskiej, wysunął argumenty przeciwko formule zaproponowanej jeszcze przez poprzednika Antypatra, Diogenesa z Babilonu. W odpowiedzi na zarzuty Karneadesa, Antypater opracował dwie nowe definicje, których spójności nie udało mu się jednak utrzymać. Obrony pozycji stoickiej podjął się później Panajtios, uczeń Antypatra.

Według nauki stoickiej, kulminacją życia człowieka, jego celem, końcem, jest eudajmonia. Porównując życie ludzkie do sztuki, gr. téchnē (np. medycznej czy strzeleckiej), wyróżnili stoicy dwa rodzaje celu. Pierwszym był télos, czyli cel w znaczeniu „dążności do". Drugim terminem był skopós, czyli cel w znaczeniu „końca, kresu, punktu docelowego".

W logice stoickiej, télos w stosunku do skopós, ma się jak „predykat” (gr. katēgórēma) do „ciała” (gr. sôma). Télos, to predykat, jak np. „być szczęśliwym” (τὀ εὐδαιμονεῖν) a skopós to ciało, jak np. „szczęście” (εὐδαιμονία).

Antypater, odpierając zarzuty Karneadesa, podał dwie nowe formuły télosuStob. Ecl. 2.76.11-15 = SVF III Ant.57:

by żyć, nieustannie wybierając rzeczy w zgodzie z naturą oraz odrzucając rzeczy sprzeczne z naturą; robić wszystko, co w naszej mocy, w sposób ciągły i bez wątpienia, w celu uzyskania dominujących rzeczySpecjaliści nie są zgodni, co do znaczenia tego terminu. Wg jednej interpretacji, może tu chodzić o podstawowe naturalne rzeczy. W innym rozumieniu mogą to być preferowane obojętne, w sensie w jakim ujmował je Arejos Didymos. Więcej na ten temat: Gretchen Reydams-Schils, The Roman Stoics. Self, Responsibility, and Affection. University of Chicago Press, 2005, s. 65 zgodnych z naturąGretchen Reydams-Schils, The Roman Stoics. Self, Responsibility, and Affection. University of Chicago Press, 2005, s. 65.

Pierwsza formuła wymagała wyboru tego, co ma zostać wybrane (tj. proêgmena - preferowanych rzeczy obojętnych, zgodnych z naturą) i odrzucenia tego, co ma zostać odrzucone (tj. apoproêgmena – niepreferowanych rzeczy obojętnych, sprzecznych z naturą).

Druga formuła skupiała się na wykorzystaniu rozumu lub racjonalnego impulsu. Obowiązek wyboru został w niej zastąpiony przez wysiłek pozyskania rzeczy obojętnych. Akcent został przesunięty z zewnętrznego celu na samą czynność realizowania "dobrego, rozumnego wyboru"Plutarch, Moralia, 1072F, 1071A.

W rozumieniu stoickim télos miał wyrażać życiowy cel. Praktykowanie sztuki (gr. téchnē) cnoty, było właśnie owym télosem. Sztuka ta nie miała żadnego innego celu, jak swoją własną praktykę. Stąd w odpowiedzi Antypatra na krytykę pojęciową Karneadesa, było obecne przywołanie obrazu łucznikaCicero, De Finibus, 3.22Plutarch, De communibus notitiis adversus Stoicos, XXVI, 1070F, 5-1071 E, 11. Zadaniem łucznika było zrobić wszystko, co w jego mocy, aby mierzyć celnie. Nie zawsze od niego zależało, czy strzała osiągnie swój cel. Celem działania miała być tu sama czynność robienia wszystkiego, co w mocy człowieka, przez wzgląd właśnie na samo działanie. Ta definicja télosu kładła nacisk na wysiłek człowieka w dążeniu do celu, znaczenie praktyki w stosunku do rezultatów. Nie zakładała jednak, że praktyka owa składa się wyłącznie z samego tylko wysiłku.

John. A. Stevens dokonał odtworzył hipotetyczną konstrukcję argumentu pomiędzy Karneadesem a Antypatrem w następujący sposób:Karneades: Kiedy łucznik celuje, to w co celuje?

Antypater: W preferowane rzeczy obojętne.

Karneades: A kiedy w nie celuje, nie jest jego zamiarem je zdobyć?

Antypater: Nie. Jego zamiarem jest jedynie celować, tylko tyle, uczynić wszystko co w jego mocy.

Aksjologia Antypater był twórcą pojęcia "wartość selektywna" (gr. axia eklektikê)Stob. Ecl. 2.83.14 = SVF 3.124 = LS 58DBrad Inwood (red.), The Cambridge Companion to the Stoics, Cambridge University Press 2003, s. 263. W nauce stoików, rzeczy obojętne posiadają “wartość selektywną”, jeśli są w zgodzie z naturą. Jeśli natomiast są z naturą sprzeczne, charakteryzuje je “nieistotność” (gr. apaxia). Rzeczy obojętne zgodne z naturą, posiadają wartość i są to tzw. „rzeczy preferowane” (gr. proêgmena). Natomiast rzeczy niezgodne z naturą, wartości nie posiadają i należą do kategorii tzw. „rzeczy niepreferowanych” (gr. apoproêgmena).

Logika