Status constructus (dosłownie: „stan sprzężony”) – konstrukcja składniowa charakterystyczna dla języków afroazjatyckich, będąca rodzajem przydawki dopełniaczowej. Służy do wyrażenia relacji posiadania pomiędzy pierwszym a drugim członem. W przeciwieństwie do większości języków indoeuropejskich, posesywność kodowana jest na possesum (drugi człon status constructus), a nie na possesorze (pierwszy człon status constructus). Pierwszym członem status constructus (tzw. nomen regens, rzeczownik rządzący) jest rzeczownik, najczęściej w nominativusie (mianowniku), natomiast drugim członem (tzw. nomen rectum, rzeczownik zarządzany) jest rzeczownik w accusativusie (bierniku), np. ministerstwo sprawiedliwości — وِزَارَةُ آلْعَدْلِ (wizāratu-l-‘adli), gdzie وِزَارَةٌ (wizāratun) oznacza ministerstwo, a عَدْلٌ (‘adlun) — sprawiedliwość. Mianownik w języku arabskim wyrażany jest za pomocą dammy (końcówka -un/-u), a biernik - za pomocą kasry (końcówka -in/-i).

Ta konstrukcja gramatyczna obecna jest w wielu językach semickich, przede wszystkim w języku arabskim, hebrajskim, syriackim oraz językach berberskich, a także w wymarłym języku egipskim.

W zależności od języka, nomen regens (pierwszy człon) może być oznaczany za pomocą właściwości fonologicznych (np. poprzez afiksy, akcent lub obecność samogłoski) i/lub morfologicznych (możliwość lub brak możliwości przyjęcia rodzajnika określonego).

Status constructus w języku arabskim W języku arabskim status constructus nazywany jest iḍāfą (إِضَافَة). Od polskiej przydawki dopełniaczowej odróżnia go kategoria stanu. Pierwszy z jego członów stanowi rzeczownik (jego przypadek jest zależny od funkcji w zdaniu) w stanie określonym — określa go istnienie drugiego członu, dlatego nie jest on poprzedzony przedimkiem określającym al- (ال). Drugi z członów jest rzeczownikiem w formie drugiego przypadka (odpowiednik biernika), który może być w stanie określonym lub nieokreślonym, np.:

بَيْتُ رَجُلٍ (baytu raǧulin) — dom mężczyzny (jakiegoś nieokreślonego mężczyzny); بَيْتُ ٱلرَّجُلِ (baytu-r-raǧuli) — dom mężczyzny (tego konkretnego mężczyzny).

Za pomocą iḍāfy wyraża się przede wszystkim relację posiadania/przynależności, w której drugi człon jest podrzędny wobec pierwszego członu. Niekiedy wskazuje też np. na materiał, z jakiego coś jest wykonane (np. خَاتَمُ خَشَبٍ ẖātamu ẖašabin — pierścionek drewniany) bądź na zawartość (np. فِنْجَانُ قَهْوَةٍ finǧānu qahwatin — filiżanka kawy).

Iḍāfa może składać się z dwóch lub więcej elementów, np. صَبَاحُ يَوْمِ آلثُّلاَثَاءِ (ṣabāḥu yawmi-ṯ -ṯulāṯā'i) — wtorek rano (dosłownie: ranek dnia drugiego).

Status constructus traktuje się jako frazę rzeczownikową (frazę nominalną). Wszystkie dodatkowe określenia tej frazy, np. przymiotniki, dodaje się na końcu, np.بَيْتُ مُحَمَّدٍ كَبِيرُ (baytu Muḥammadi-l-kabīru) — duży dom Mahometa. Określenia iḍāfy muszą przybrać formę gramatyczną członu, do którego się odnoszą (np. przymiotniki dotyczące pierwszego członu iḍāfy będą miały zawsze stan określony oraz ten sam przypadek, rodzaj i liczbę), np. بَيْتُ آلْطَّالِبِ آلْجَمِيلِ أَلْكَبِيرُ (baytu-ṭ-ṭālibi-l-ǧamīli al-kabīru) — duży dom ładnego studenta.

Status constructus w języku hebrajskim We współczesnym języku hebrajskim status constructus nosi nazwę smichut (סמיכות). Służy do tworzenia złożeń z dwóch rzeczowników, a jego znaczenie jest pochodną obu członów, np. בית ספר (bejt sefer) — szkoła (dosłownie: dom książki); בית כנסת (bejt kneset) — synagoga (dosłownie: dom spotkań).

Tworzenie smichutów zależy od rodzaju i liczby rzeczownika. Za każdym razem wszelkie zmiany dokonywane są na jego pierwszym członie, a drugi pozostaje bez zmian. +Sposoby tworzenia smichutów od rzeczowników z regularną liczbą mnogąforma gramatycznarzeczownikitranskrypcja i znaczeniesmichuttranskrypcja i znaczenierodzaj męski, liczba pojedycznaבית + ספרdom (bajt) + książka (sefer)בית ספרszkoła (bejt sefer)rodzaj męski, liczba mnogaבתים + ספרdomy (batim) + książka (sefer)בתי ספרszkoły (batej sefer)rodzaj żeński, liczba pojedynczaעוגה + גבינהciasto (uga) + ser (gwina)עוגת גבינהsernik (ugat gwina)rodzaj żeński, liczba mnogaעוגות + גבינהciasta (ugot) + ser (gwina)עוגות גבינהserniki (ugot gwina) Jeżeli chcemy użyć smichutu w stanie określonym, to należy dodać przedimek ha- (ה-) do drugiego członu smichutu, np.:

שיר אהבה (szir ahawa) — (jakaś) piosenka miłosna; שיר האהבה (szir ha-ahawa) — (ta konkretna) piosenka miłosna.

Niekiedy tworzenie smichutu wiąże się ze zmianą fonetyczną w jego pierwszym członie, np.:

ספר שירים (sefer szirim) — śpiewnik; ספרי שירים (sifrej szirim) — śpiewniki.

Status constructus w językach berberskich W językach berberskich status constructus, oprócz wyrażania relacji posiadania, stosowany jest także dla rzeczowników występujących po liczebnikach oraz do modyfikowania porządku występowania wyrazów w zdaniu (zwykle jest to VSO, a przy użyciu status constructus — SVO). W niektórych przypadkach zastosowanie tej konstrukcji gramatycznej wpływa na zmianę znaczenia frazy, np. służy do wyrażenia podmiotu czasownika nieprzechodniego, np.

taddart en weryaz (dom mężczyzny) zamiast *taddart en aryaz; udem en temɣart (twarz kobiety) zamiast *afus deg afus; Ssiwlent temɣarin (kobiety powiedziały) zamiast *Ssiwlent timɣarin.

Przypisy

Bibliografia

A. Adamczyk, Kategoria określoności w nauczaniu współczesnego języka hebrajskiego, Elipsa 2016. D. Cohen, Études de linguistique sémitique et arabe, Mouton 1970. J. Danecki, Gramatyka języka arabskiego, tom II, Dialog 2001. D. Dekiert, Gram hebrajskiej gramatyki. S. Moscati, Wykłady z językoznawstwa semickiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 1968. F. Sadiqi, Grammaire du berbère, Éditions l'Harmattan 1997.

Kategoria:Język arabski Kategoria:Język hebrajski