Ulica Joachima Lelewela we Wrocławiu

thumb|240px|Ul. Lelewela 14 – budynek NBP thumb|240px|Ul. Lelewela 4a-4d

thumb|240px|Widok w kierunku pl. Legionów, w głębi po lewej za garażami ul. Lelewela 1 Ulica Joachima Lelewela – ulica położona we Wrocławiu, łącząca plac Legionów i ulicę Józef Piłsudskiego z ulicą Kolejową, na osiedlu Przedmieście Świdnickie w dawnej dzielnicy Stare Miasto. Ulica ma długości. Obejmuje ponadto sięgacz od długości . Przy ulicy znajduje się szereg obiektów zabytkowych, w tym wpisany do rejestru zabytków budynek, w którym niegdyś mieściła się Loża Masońska „Horus”.

Historia Rejon dzisiejszej ulicy Józefa Piłsudskiego zabudowany i zamieszkały był od około XIV wieku. Na początku XIX wieku stały tu wiejskie domy ogrodników. Stąd droga, na śladzie której istnieje dzisiejsza ulica Józefa Piłsudskiego, otrzymała pierwotnie nazwę Świdnickie Łąki, a obszar ten nosił nazwę Wygon Świdnicki (Schweidnitrzer Anger), Wielki Wygon (Grosse Anger), a następnie, już jako ulica miejska, otrzymała nazwę Ogrodowej (Gartenstreasse). Rozwój tego rejonu skutkował nadaniu mu nazwy Przedmieścia Świdnickiego. Na południowo-zachodnim krańcu dzisiejszej ulicy przebiegała polna droga wzdłuż ówczesnych granic miasta, na śladzie której w 1845 r. wytyczono nową ulicę Friedrichstrasse (Fryderyka), która w zamyśle wnioskodawców jej powstania miała być podobnie jak dzisiejsza ulica Józefa Piłsudskiego reprezentacyjną ulicą miasta, choć planów tych nie udało się zrealizować. Obejmowała ona swym zasięgiem dzisiejsze ulice: Kolejową, Wojciecha Bogusławskiego i Nasypową. Po powstaniu Kolei Górnośląskiej, od 1842 r., ranga tego obszaru znacznie wzrosła i stopniowo stawał się on ekskluzywną częścią miasta. W 1846 r. zbudowano linię kolejową, łączącą trzy wrocławskie dworce kolejowe, w poziomie terenu biegnącą wzdłuż niemal całej ulicy Friedrichstrasse. Ograniczało to rozwój zabudowy i przeszkadzało w codziennej komunikacji. W latach 1900–1905 wyniesiono je na estakadę kolejową, nasyp i wiadukty, zbudowaną w latach 1900–1905 (1896-1901), przesuwając przebieg linii kolejowej, w rejonie dzisiejszej ulicy Kolejowej, nieco bardziej na południe.

Sama ulica Joachima Lelewela powstała w 1870 r., a wytyczona została przez działki położone przy ówczesnej ulicy Ogrodowej (ulica Józefa Piłduskiego) należące go cieśli Karla Schlicka. Zabudowa ulicy powstała głównie w drugiej połowie XIX wieku, ale pewna część tej zabudowy powstała nieco później, tj. w pierwszej połowie XX wieku lub też w okresie tym istniejąca zabudowa uległa poważnym przekształceniom. Powstała tu gęsto zabudowana dzielnica o charakterze wielkomiejskim. Część tej zabudowy w wyniku działań wojennych prowadzonych podczas oblężenia Wrocławia w 1945 r. uległa zniszczeniu. W tym czasie hitlerowcy spędzi w rejon tej ulicy resztki ludności pochodzenia żydowskiego pozostającej w mieście. Zniszczeniu uległa także znaczna część zabudowy w najbliżej okolicy. Po wojnie krótka ulica wybiegająca ze skrzyżowania ulicy Joachima Lelewela, Józefa Piłsudskiego i placu Legionów w kierunku północno-wschodnim, w przybliżeniu stanowiąca przedłużenie ulicy Joachima Lelewela do placu Muzealnego, podobnie jak przed wojną, nosiła nazwę ulicy Krótkiej. Została jednak zlikwidowana i włączona do placu PKWN, obecnie placu Legionów.

Przy ulicy Joachima Lelewela 15 działała loża masońska założona w 1813 r. „Royal York zur Freundchaft” – loża Horus, „uśpiona” w 1935 r. Loża ta została „przebudzona” w 1993 r. W budynku mieściła się także giełda zbożowo-towarowa. Obecnie budynek przy ulicy Joachima Lelewela 15 wpisany jest do rejestru zabytków i pełni funkcję biurowca.

Narożna kamienica położona przy ulicy Józefa Piłsudskiego 15/17 została w latach 30. XX wieku rozbudowana i przebudowana do dzisiejszej formy według projektu Paula Häuslera i H. Förstera. Mieścił się w niej Urząd NSDAP (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników) do Spraw Opieki Społecznej. Zaś od 1993 r. mieściła się tu prokuratura apelacyjna we Wrocławiu, później prokuratura regionalna i inne urzędy jak między innymi Dolnośląskie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych, delegatura Urzędu Komunikacji Elektronicznej, czy delegatura Najwyższej Izby Kontroli.

W latach 50. XX wieku rozpoczęto realizację zabudowy przy ówczesnym placu PKWN (obecnie plac Legionów), w ramach osiedla mieszkaniowego Plac PKWN, sięgającej początkowemu biegowi ulicy Joachima Lelewela. Był to zespół budynków realizowanych od połowy lat 50. XX wieku do 1961 r., zbudowany według projektu opracowanym w biurze Miastoprojektu w zespole kierowanym przez Kazimierza Bieńkowskiego. Zastosowano tu po raz pierwszy we Wrocławiu technologię wielkoblokową. W planach osiedla uwzględniono przesunięcia linii zabudowy w głąb parceli w celu poszerzenia ulic. Przy samej ulicy Joachima Lelewela charakter tej zabudowy sprawił, iż wolny teren po zniszczonej zabudowie przedwojennej spod numerów od 3 do 9 pozostał niezabudowany. Powstały jedynie zespoły garaży jednostanowiskowych przy ulicy i w głębi pod numerami 11a i 11b. W 1945 r. założono przy ulicy Joachima Lelewela 4 w budynkach zakładów poligraficznych – oficyna Lützowa – drukarnię dla Uniwersytetu Wrocławskiego i Politechniki Wrocławskiej, od 1998 r. spółkę z o.o. Wrocławską Drukarnię Naukową imienia Stanisława Kulczyńskiego. W latach 90. XX wieku narożna parcela przy skrzyżowaniu z ulicą Kolejową, o adresie ulica Joachima Lelewela 14 została zabudowana obiektem specjalnego przeznaczenia – budynkiem należącym do Narodowego Banku Polskiego. Podczas XIII Międzynarodowych Targów Budownictwa TARBUD JESIEŃ 2000, w ramach pierwszej edycji konkursu zatytułowanego „Dolnośląska Budowa Roku 1999”, zorganizowanego przez wrocławski oddział Polskiego Związku Inżynierów i Techników Budownictwa, realizacji tej przyznano wyróżnienie w kategorii obiektów specjalnego przeznaczenia. Wolną działkę wzdłuż ulicy, przed budynkiem drukarni (mieszczącej się pod numerem 4, ale położonej w głębi kwartału, w oficynie), zabudowano na początku XX wieku współczesnym budynkiem plombowym o adresach 4a-4d.

Po wojnie wolny na terenie zamykającym oś widokową ulicy Joachima Lelewela w kierunku południowo-zachodnim, za ulicą Kolejową, na odcinku od ulicy Wincentego Stysia do jezdni przypisanej do placu Rozjezdnego po południowej stronie ulicy Kolejowej, przez lata powojenne pozostawał wolny plac, na którym urządzono skwer. W 2000 r. rozpoczęto tu budowę kompleksu usługowo-parkingowego, według projektu M. Kupczyka i P. Spychały. Inwestycja była jedną z przyczyn upadku Wrocławskiej Jedynki. Projekt nie został zrealizowany, a przez długi czas budynek stał w stanie surowym i określany był jako „wrocławski szkieletor”. Rozbiórka niezakończonego obiektu miała miejsce około 2017 r. Nowy projekt na zabudowę tego miejsca, pod adresem ulicy Kolejowej 8-10, powstał w Autorskiej Pracowni Architektury Kuryłowicz & Associates z Warszawy, natomiast inwestorem ma być firma Develia. Przewidziano tu budowę budynku o powierzchni użytkowej około 33.000 m² i roboczej nazwie Biurowiec Kolejowa.

W 2014 r. zakończono remont zabytkowej kamienicy przy ulicy Lelewela 6, w ramach programu rewitalizacji wrocławskich kamienic „100 Kamienic”, zrealizowany przez Zarząd Zasobu Komunalnego (jednostka JZK-01).

Nazwy W swojej historii ulica nosiła następujące nazwy: Zimmerstrasse, do 1945 r. Joachima Lelewela, od 1945 r.

Niemiecka nazwa ulicy Zimmerstrasse oznacza w tłumaczeniu na język polski ulicę ciesielską; Zimmerman w języku niemieckim oznacza bowiem cieślę. Przy ulicy parcelę miał cieśla Karl Schlick (zmarły w 1910 r.). To na jego bowiem wniosek wytyczono tę ulicę. Współczesna nazwa ulicy została nadana przez Zarząd Wrocławia i ogłoszona w okólniku nr 97 z 30.11.1945 r. Upamiętnia ona Joachima Lelewela – (urodzonego 22 marca 1786 r. w Warszawie, zmarłego 29 maja 1861 r. w Paryżu), polskiego historyka, heraldyka, bibliografa, slawistę, numizmatyka, poliglota, heraldyka, działacza politycznego oraz wolnomularza.

Układ drogowy Do ulicy Joachima Lelewela przypisana jest droga gminna nr 105021D (numer ewidencyjny drogi G1050210264011) o długości , łącząca plac Legionów i ulicę Józef Piłsudskiego z ulicą Kolejową, klasy lokalnej, oraz sięgacz stanowiący drogę wewnętrzną o długości , położony w rejonie budynku przy ulicy Joachima Lelewela 11, biegnący do wnętrza międzyblokowego i posesji numer 15.

Ulica łączy się z następującymi drogami publicznymi, kołowymi, oraz innymi drogami: + Drogi powiązane. rodzaj droga informacje foto skrzyżowanie Plac Legionówulica Józefa Piłsudskiego klasy zbiorczejtorowisko tramwajowe 160px skrzyżowanie ulica Kolejowa klasy lokalnej 160px

Ulica położona jest na działkach ewidencyjnych o łącznej powierzchni 4.732 m², w tym: droga gminna na działce o powierzchni 4.161 m² droga wewnętrzna na działkach o łącznej powierzchni 571 m².

Droga gminna przypisana do ulicy posiada nawierzchnię wykonaną z granitowej kostki brukowej (z wyjątkiem krótkiego odcinka na początku drogi, gdzie nawierzchnia wykonana jest z materiału bitumicznego). Jest ona w całości objęta strefą ograniczenia prędkości 30 km/h, z wyłączeniem skrzyżowania z placem Legionów i ulicą Józefa Piłsudskiego. W ramach wymienionej strefy ruchu uspokojonego przeznaczona jest także dla ruchu rowerowego. Jako droga rowerowa łączy się ona z ulicą Kolejową również objętą ruchem uspokojonym, oraz ze ścieżkami rowerowymi biegnącymi przy placu Legionów i ulicy Józefa Piłsudskiego.

Zabudowa i zagospodarowanie thumb|240px|Ul. Lelewela 8a – pawilon z wjazdem od ul. Kolejowej thumb|240px|Pierzeja północno-zachodnia od nr 11 do końca (nr 23) Ulica przebiega przez gęsto zabudowany obszar o charakterze śródmiejskim. Pierzeja południowo-wschodnia zabudowana jest zabudową ciągłą na którą składają się budynki zabytkowe i dwa budynki współczesne, w tym przy ulicy Joachima Lelewela 14, u zbiegu z ulicą kolejową, należący do Narodowego Banku Polskiego, współczesny budynek specjalnego przeznaczenia i plombowy budynek mieszkalny pod numerami 4a-4d. Ponadto w oficynie pod numerem 4 znajduje się budynek drukarni, w oficynie pod numerem 8a budynek mieszkalny i pawilon o przeznaczeniu handlowo-usługowym.

Północno-zachodnia strona ulicy to również zabudowa pierzejowa, z wyjątkiem początku ulicy. Tu numer 1 stanowi powojenny budynek mieszkalno-usługowy, a dalej znajduje się przerwa w pierzei, częściowo zajęta przez zespoły garaży, które zlokalizowano zarówno przy ulicy, jak i w głębi kwartału. Od numeru 11 zabudowa ma już charakter ciągłej pierzei, na którą składają się zabytkowe kamienice mieszkalne, jeden budynek o dominującej funkcji biurowej oraz mieszkalna oficyna pod numerem 21a. Teren obejmujący garaże przy ulicy i sięgacz, do posesji numer 11, przewidziany jest pod zabudowę mieszkaniową, z usługami na parterze i z przejazdem bramowym do wnętrza międzyblokowego.

Wyżej opisana zabudowa obejmuje budynki od trzech do pięciu kondygnacji, z wyłączeniem budynku pod numerami 4a-4d, który ma siedem kondygnacji (wysokość do 28 m) i garaży o jednej kondygnacji.

Ulica przebiega przez teren o wysokości bezwzględnej od 117,5 do 118,1 m n.p.m. Ulica przebiega przez dwa rejony statystyczne, przy czym dostępne dane pochodzą z 31.12.2019 r. W rejonie nr 933470, obejmującym południowo-wschodni kwartał zabudowy, przy zameldowanych 354 osobach gęstość zaludnienia wynosi 4.237 lud./km², a w rejonie nr 933450, obejmującym północno-zachodni kwartał zabudowy, przy zameldowanych 551 osobach gęstość zaludnienia wynosi 13.353 lud./km².

Ochrona i zabytki