Sadowne – wieś we wschodniej Polsce, w północno-wschodniej części województwa mazowieckiego, w powiecie węgrowskim. Ma status sołectwa. Jest siedzibą gminy Sadowne. Leży przy drodze krajowej nr .
Części wsi + Integralne części wsi Sadowne SIMC Nazwa Rodzaj0686026 Drak część wsi0686032 Kuźnica część wsi0686049 Pruska Kępa część wsi
Historia Teren, na którym powstało Sadowne, jest pograniczem kilku obszarów: Mazowsza i Podlasia, Puszczy Kamienieckiej i Białej, ziem książęcych i biskupich. Pierwsze ślady ludzkich osiedli pochodzą tu z wykopalisk w pobliskiej wsi Rażny z pierwszych wieków naszej ery. Wieś Sadowne została założona w przeznaczonym do karczowania północnym krańcu Puszczy Kamienieckiej, będącym częścią dóbr raźnieńskich, od 1404 do 1795 stanowiących uposażenie kapituły kościoła kolegiackiego św. Jana w Warszawie. Obszar ten znajduje się na granicy między zalewaną przez Bug pradoliną i wzgórzami wydmowymi, które chroniły przed wylewami kapryśnej rzeki, co okazało się kluczowe dla późniejszego rozwoju miejscowości (na jednym z takich wyniesień terenu powstał kościół, na innym cmentarz parafialny, na jeszcze innym kuźnia). Osadnictwo postępowało tu od zachodu, od strony Kamieńca (dziś Kamieńczyka) wzdłuż rzeki Bug; od północy, od strony książęcego miasta Ostrów Mazowiecka; także od południa od strony Liwa.
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1514. Jest to umowa z wójtem nowej wsi założonej na „surowym korzeniu”. Od posadowienia jej na nieużytkowanym wcześniej terenie pochodzi nazwa miejscowości. Wójtowi nadano dwie włóki ziemi. Wieś należała do parafii Brok. Umowę podpisano na 20 lat, później zapewne przedłużono. W 1524 erygowano parafię pw. św. Jana Chrzciciela. W 1527 zaledwie 1/3 pól w Sadownem była wykarczowana, a to z powodu trudnych warunków (gęste błotniste lasy).
W II połowie XVI wieku Sadowne jako prywatna wieś duchowna położona była w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, były to dobra kapituły kolegiackiej św. Jana Chrzciciela w WarszawieLudwik Królik, Majątek kapituły kolegiackiej w Warszawie, w: Studia Theologica Varsaviensia, 1986, Tom 24, Numer 2, s. 174.. Pod koniec XVII wieku do Sadownego dotarli też osadnicy kurpiowscy z Puszczy Zielonej, zasiedlający za sprawą biskupów płockich opustoszałą po wojnach północnych pobliską Puszczę Białą.
W 1527 Sadowne liczyło 115 mieszkańców. W 1564 mieszkało tu 225 osób, jednak po wybuchu epidemii morowego powietrza (1583) zostało tylko 80 osób. Wieś nawiedzały epidemie cholery, więc dopiero w XVIII wieku liczba mieszkańców zaczęła wzrastać. W 1797 wieś Sadowne dostała się pod panowanie Austrii. Taka sytuacja trwała do czasu dotarcia przez Napoleona Bonaparte do Polski (1809). Potem Sadowne należało do Księstwa Warszawskiego. W latach 1813–1814 było pod tymczasowym nadzorem rosyjskim. W 1815 stało się częścią Królestwa Polskiego.
Od 1821 region sadowieński należał do posiadłości Stanisława Kostki Zamoyskiego, który dobra te uzyskał w wyniku zamiany za twierdzę w Zamościu z carem Aleksandrem I. W 1824 Stanisław Zamoyski odstąpił dobra synowi Andrzejowi Zamoyskiemu. Ściągani przez niego niemieccy koloniści (ewangelicy) karczowali i osuszali niezagospodarowane dotąd lasy i mokradła w północnej części regionu. Osadnicy liczniej pojawiali się od 1829, tworząc nowe wsie i osady. Pierwotnie podlegali parafii ewangelickiej w Węgrowie, ale z powodu konfliktu zbudowali w Płatkownicy własny zbór.
Oprócz Polaków i Niemców w Sadownem (rzadziej w okolicznych wsiach) zamieszkiwali również Żydzi. Ich obecność w regionie sadowieńskim zanotowano po raz pierwszy w 1757. W 1810 podano, że w parafii Sadowne mieszkało 74 Żydów. W 1823 w parafii Sadowne mieszkało 18 rodzin żydowskich. Kiedy w 1864 władze carskie zakazały Żydom przebywania na gruntach chłopskich, przeprowadzili się do Sadownego, gdzie zajmowali się handlem i rzemiosłem.
W czasie powstania listopadowego (1830–1831) działania wojenne nie dotknęły Sadownego. W czasie powstania styczniowego w okolicy odbyło się kilka bitew i potyczek.
thumb|upright|left|Pomnik Tadeusza Kościuszki w Sadownem
W 1864 car rosyjski wydał edykt uwłaszczeniowy. Włościanie w Płatkownicy i w Sadownem wystawili pomnik wdzięczności za uwłaszczenie. Na metalowych tablicach umieszczono napis: Na pamiątkę uwłaszczenia włościan dnia 14 lutego/2 marca 1864 r. włościanie gminy Płatkownica Bogu na chwałę Monarsze Aleksandrowi II na szczerą pamiątkę ten pomnik wynieśli dnia 19 lutego/2 marca 1867 r. Przetrwały do 1915. Usunięto je po wycofaniu się wojsk niemieckich w listopadzie 1918, a pomniki przebudowano. W Sadownem na podstawie pomnika pańszczyźnianego wykonano pomnik Tadeusza Kościuszki z napisem: Tadeuszowi Kościuszce w setną rocznicę 1817 – 1917 Rodacy. Pomnik nadal stoi na dawnym miejscu. Tablica z Sadownego upamiętniające zniesienie pańszczyzny znajduje się w Muzeum Ziemi Sadowieńskiej.
Pewne oznaki uprzemysłowienia pojawiły się pod koniec XIX wieku. W 1883 w Kołodziążu działały dwa młyny wodne na Bojewce, tartak i dwie wytwórnie terpentyny. Oprócz młynów pojawiły się piece hutnicze, zwane też dymarkami, które w Sadownem i Krupińskiem przetapiały rudę darniową na surówkę żeliwną, a w wielu wsiach znajdowały się kuźnie dworskie. W 1891 zbudowano linię kolejową Warszawa–Petersburg i szosę Ostrów Mazowiecka–Mińsk Mazowiecki. Obie przyczyniły się do rozwoju gospodarczego i kulturalnego okolicy.
Okres II wojny światowej thumb|Stacja kolejowa Sadowne Węgrowskie thumb|Drugi Budynek Szkoły Podstawowej w Sadownem thumb|Muzeum Ziemi Sadowieńskiej thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela thumb|Basen w Sadownem w okresie świetności thumb|Rodzinny dom Bolesława Szabelskiego w Sadownem We wrześniu 1939 ziemi sadowieńskiej broniła Grupa Operacyjna „Wyszków”, dowodzona przez generała Wincentego Kowalskiego. W czasie wojny życie straciło blisko 216 osób z gminy Sadowne, z czego 85 zginęło podczas działań wojennych, 109 zostało zamordowanych, a pozostała część została wywieziona do obozów koncentracyjnych lub w nieznanym kierunku. Na przymusowe roboty zesłano do Rzeszy ponad 450 osób. Ponadto dokonano niezliczonych mordów Żydów, którym udało się zbiec z transportu do Treblinki. Głównymi wsiami, które padły ofiarą niemieckich żołnierzy, były: Kołodziąż, Sadowne, Rażny oraz Wilczogęby.
Ludność niemiecka opuściła Sadowne w czasie II wojny światowej, przesiedlona przez władze hitlerowskie w 1939. Kilkuset sadowieńskich Żydów zostało przesiedlonych do getta w Stoczku i zamordowanych w obozie zagłady w Treblince.
Demografia Liczba ludności w wybranych latach:
Źródło: Lata 1527–2002
Transport Na terenie miejscowości przebiega droga krajowa nr 50. W miejscowości znajduje się też stacja kolejowa Sadowne Węgrowskie na linii kolejowej nr 6 Warszawa–Białystok. Znajduje się pośrodku lasów i trzy kilometry dzielą ją od położonej na północ od niej wsi, od której wzięła nazwę. Obok stacji ulokowano składowisko wyciętego w lasach drewna. Stacja powstała w XIX wieku jako efekt budowy linii kolejowej Warszawa–Petersburg w 1862. Początkowa stacja nazywała się „Zieleniec” i nosiła tę nazwę do 1923.
Oświata W Sadownem znajduje się Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych (w skład Zespołu Szkół wchodzą: Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Orkana, Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące oraz Szkoła Policealna dla dorosłych), Szkoła Podstawowa im. bł. ks. Edwarda Grzymały (dawniej Czesława Wycecha)Strona szkoły im. bł. ks. Edwarda Grzymały, a także przedszkole.
Muzeum Ziemi Sadowieńskiej Muzeum powstało w 1978. 18 maja 1999 Samorząd Gminy podjął uchwałę o przejęciu muzeum. Placówka otrzymała prawnego właściciela i stała się muzeum samorządowym.
Religia Parafia św. Jana Chrzciciela w Sadownem Świadkowie Jehowy: zbór Sadowne (Sala Królestwa)
Sport W Sadownem działa Klub Sportowy „Wicher”. Został utworzony 22 lutego 2009, lecz tradycjami i nazwą nawiązuje do powstałego w 1956 w Sadownem KS „Wicher”. W 1956 pierwszym Prezesem Klubu był Mieczysław Chmielewski – nauczyciel sadowieńskiego liceum. Obecnie w Klubie działają dwie sekcje: piłki nożnej i siatkowej.
W okresie letnim w Sadownem funkcjonował odkryty basen. Zlokalizowany był przy ulicy Słonecznej za Ośrodkiem Zdrowia. W 2017 został zamknięty.
Pozostałe informacje W Sadownem i okolicy rozgrywa się duża część akcji książki Grzegorza Gołębiowskiego „Dziedzictwo”.
Przypisy
Strona gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ().
Linki zewnętrzne
Biuletyn Informacji Publicznej – Sadowne
Kategoria:Wsie kapituły kolegiackiej św. Jana Chrzciciela w Warszawie (województwo mazowieckie)