Zamek w Gdańsku – nieistniejący zamek konwentualny zakonu krzyżackiego w Gdańsku, wzniesiony po 1335 roku na terenie wcześniejszego grodu książąt pomorskich i następnie Władysława Łokietka. Stanowił główną siedzibę komtura gdańskiego i centrum administracyjne komturstwa istniejącego od początku XIV wieku. Murowany zespół zamkowy został zbudowany w przybliżeniu między 1335 a około 1360 rokiem.

Zamek zajmował teren na północny wschód od Głównego Miasta i na południowy wschód od Starego Miasta, w rejonie dzisiejszych ulic Grodzkiej, Czopowej, Rycerskiej, Karpiej, Wartkiej i Sukienniczej. Składał się z czteroskrzydłowego domu konwentualnego otoczonego parchamem i szeroką fosą oraz co najmniej dwóch przedzamczy. Dom konwentualny miał w przybliżeniu rzut kwadratu o boku 52–53 m, cztery skrzydła wokół dziedzińca, trzy wieże narożne oraz wysoką wieżę pełniącą funkcję stołpu lub wieży wartowniczej.

W 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, zamek został przejęty przez mieszczan gdańskich i w krótkim czasie niemal całkowicie rozebrany. Działanie to miało nie tylko znaczenie militarne, lecz także polityczne – uniemożliwiało wykorzystanie warowni jako przyszłej siedziby władcy zwierzchniego i tym samym ograniczenie szerokiej autonomii miasta.

Historia

Gród książęcy Murowany zamek krzyżacki powstał na terenie wcześniejszego ośrodka grodowego. Źródła z lat 1148, 1178 i 1236 wspominają gród w Gdańsku, stopniowo rozbudowywany między XI a XIII wiekiem. Stanowił on główny ośrodek władzy książęcej na Pomorzu Gdańskim.

W 1272 roku gród został zdobyty przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego. Według późniejszej relacji Jana Długosza oblężenie spowodowało znaczne zniszczenia, a część obrońców miała schronić się w umocnionej wieży, co stało się jednym z argumentów w dyskusji nad istnieniem murowanej zabudowy na terenie grodu jeszcze przed zajęciem Gdańska przez zakon.

W 1308 roku Krzyżacy weszli do grodu w ramach działań przeciw wojskom brandenburskim oblegającym załogę Władysława Łokietka. Po przejęciu miasta zakon utrzymał Gdańsk i w następnym okresie przystąpił do reorganizacji miejscowego systemu administracyjnego i obronnego. Zakres zniszczenia samego grodu podczas wydarzeń 1308 roku pozostaje przedmiotem dyskusji.

Powstanie komturstwa i budowa zamku W 1310 roku źródła po raz pierwszy wymieniają komtura gdańskiego Henryka (Heynricus commendator Gdanensis). Ostateczne ukształtowanie komturstwa nastąpiło prawdopodobnie przed 1320 rokiem. Początkowo jego siedzibą pozostawał przystosowany do nowych potrzeb dawny gród książęcy.

Późna, pochodząca dopiero z 1685 roku informacja wiązała rozpoczęcie budowy zamku z 1312 rokiem. Nie stanowi ona jednak pewnego świadectwa powstania murowanego zespołu. Za zasadniczą fazę budowy ceglanego zamku uznaje się okres po 1335 roku, za rządów wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga. Kronika oliwska przypisywała mu wzniesienie od fundamentów murowanych zamków w Gdańsku i Świeciu.

Postęp prac potwierdzają wzmianki z 1338 roku o mistrzu kamieniarskim Ulriku Yserze oraz z 1350 roku o mistrzu cegielniczym pracującym dla konwentu gdańskiego. Na tej podstawie oraz na podstawie wyników badań archeologicznych budowę zasadniczego zespołu datuje się obecnie na okres od około 1335 do około 1360 roku.

W 1371 roku przesunięcie koryta Wisły wymusiło wykonanie dodatkowej fosy po wschodniej stronie zamku. W odnowionym w 1378 roku przywileju lokacyjnym Głównego Miasta wzmiankowano wieżę bramną, przez którą Krzyżacy mieli zapewnione połączenie zamku z miastem.

W 1390 i 1391 roku na zamku przebywał hrabia Derby, późniejszy król Anglii Henryk IV Lancaster, uczestniczący w wyprawach krzyżackich przeciw Litwie. W tym samym okresie urząd komtura gdańskiego został przejściowo połączony z godnością wielkiego szatnego zakonu. Pod koniec XIV wieku prowadzono na zamku dalsze prace budowlane.

W 1394 roku zamek dotknął poważny pożar. Po katastrofie przeprowadzono odbudowę zespołu, prawdopodobnie połączoną z dalszymi przekształceniami jego zabudowy.

Zamek podczas wielkiej wojny z zakonem Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku Główne Miasto uznało władzę Władysława Jagiełły. Mieszczanie zażądali również poddania zamku. Komtur Jan von Schönfeld zgodził się na otwarcie jego bram królowi jedynie pod warunkiem zdobycia Malborka. Warunek ten nie został spełniony i warownia pozostała jednym z nielicznych ważnych punktów krzyżackich, które podczas wojny nie zostały przejęte przez wojska polsko-litewskie.

W 1411 roku konflikt władz Głównego Miasta z wielkim mistrzem Heinrichem von Plauenem, dotyczący m.in. nadzwyczajnych obciążeń podatkowych, doprowadził do jednego z najbardziej znanych wydarzeń w dziejach zamku. Burmistrzowie Konrad Letzkau i Arnold Hecht zostali zaproszeni na rozmowy do zamku, tam uwięzieni, a następnie zamordowani. Wydarzenie to stało się jednym z trwałych elementów antykrzyżackiej tradycji politycznej Gdańska.

Około 1414–1418 roku na zamku więziony był były wielki mistrz Heinrich von Plauen. W 1422 roku przebywał tu przez kilka miesięcy i zmarł jego następca na urzędzie wielkiego mistrza, Michael Küchmeister von Sternberg. Źródła informują, że mieszkał w istniejącym już około 1400 roku „gmachu” wielkiego mistrza, który znajdował się w obrębie konwentu lub na przedzamczu.

W 1449 roku w jedną z wież zamkowych uderzył piorun. W 1450 roku źródła wymieniają „nową” wieżę nad Motławą, w której znajdowały się pomieszczenia przeznaczone dla wielkiego mistrza.

W 1453 roku komtur gdański zabronił dalszego podwyższania wieży kościoła św. Jana, która nie miała przewyższać wieży zamkowej. Epizod ten interpretowany jest jako jeden z przejawów narastającego konfliktu prestiżowego i politycznego pomiędzy władzami zakonnymi a miastem.

Zajęcie i rozbiórka w 1454 roku Na przełomie 1453 i 1454 roku, w okresie gwałtownego zaostrzenia konfliktu między Związkiem Pruskim a zakonem, gdańszczanie rozpoczęli przygotowania do ewentualnego ataku na zamek. Od strony Głównego Miasta ustawiono palisady i działa, a na Rybackim nabrzeżu przygotowywano drabiny szturmowe.

W lutym 1454 roku zamek został przejęty przez gdańszczan. Wkrótce przystąpiono do rozbiórki domu konwentualnego oraz znacznej części przedzamczy. Celem było nie tylko usunięcie krzyżackiej warowni, lecz również niedopuszczenie do wykorzystania jej przez nowego władcę zwierzchniego jako instrumentu kontroli nad miastem.

Podczas rokowań gdańskich wysłanników z Kazimierzem IV Jagiellończykiem w Krakowie przedstawiciele miasta zachęcali radę Gdańska do jak najszybszej rozbiórki zamku, zanim monarcha będzie mógł temu zapobiec. Ostatecznie król zaakceptował dokonane zniszczenie i zobowiązał się nie wznosić własnego zamku w promieniu pięciu mil od dawnej warowni.

Rozbiórka miała charakter niemal całkowity. Część wartościowego materiału budowlanego została wykorzystana wtórnie. Według tradycji badawczej granitowe kolumny pochodzące z zamku wykorzystano podczas przebudowy Dworu Artusa w latach 1477–1481. Z zamkiem wiązane są także pojedyncze elementy kamieniarki zachowane lub odnalezione w innych gdańskich budowlach, choć ich pierwotne pochodzenie nie zawsze można uznać za całkowicie pewne.

Jeszcze w 1493 roku rozbierano znajdującą się na dawnym przedzamczu wielką stajnię, której więźbę dachową wykorzystano przy budowie prezbiterium kościoła franciszkanów pw. Świętej Trójcy.

Teren po zamku W latach 1518–1519 oczyszczono dawną fosę i ustawiono na terenie zamczyska nowe budynki oraz umocnienia drewniane. W latach 1623–1625 znaczną część fosy zasypano, a w 1648 roku teren dawnego zamku został rozparcelowany i w następnych dziesięcioleciach zabudowany.

Obszar dawnego zespołu zachował tradycyjną nazwę Zamczysko.

Architektura

Położenie i układ przestrzenny Zamek znajdował się na północny wschód od Głównego Miasta i na południowy wschód od Starego Miasta, na terenie pomiędzy dzisiejszym kanałem Raduni, Motławą, ul. Tartaczną i placem Obrońców Poczty Polskiej. Od południa graniczył z Motławą, natomiast od wschodu pierwotnie z korytem Wisły. Po jego przesunięciu w 1371 roku wykonano wschodnią fosę zamkową między dzisiejszymi ulicami Rycerską i Karpią.

Dom konwentualny był od przedzamczy oddzielony fosą. Fosy otaczały także cały zespół od zewnątrz; od zachodu i północy miały miejscami podwójny przebieg.

Układ części murów zewnętrznych został prawdopodobnie uwarunkowany przebiegiem starszych wałów grodu książęcego. Zależność ta, wcześniej rekonstruowana na podstawie topografii, została częściowo potwierdzona przez badania archeologiczne.

Dom konwentualny Główny dom zamkowy znajdował się w południowo-wschodniej części założenia, pomiędzy dzisiejszymi ulicami Grodzką i Czopową. Rekonstruowany jest jako regularny, czteroskrzydłowy kasztel na rzucie zbliżonym do kwadratu o boku około 52–53 m.

W narożach znajdowały się trzy wieże. Wieżę południowo-wschodnią odsłonięto podczas badań w 1926 roku. Wieża północno-wschodnia, odkryta w 2002 roku, miała podstawę na planie kwadratu o boku około 10,9 m i mogła pełnić funkcję głównej wieży zamku lub stołpu. Nie można wykluczyć, że jej wyższa partia przechodziła w rzut wieloboczny lub kolisty. Fragment wieży północno-zachodniej o boku około 6 m odkryto w 2006 roku.

Nie zachowała się pewna wiedza o wyglądzie wszystkich górnych partii wież. W badaniach wysuwano analogie zarówno do wież zamków w Świeciu, jak i do wysokich wież w Malborku i Królewcu, jednak rekonstrukcje te pozostają dyskusyjne.

Mury domu konwentualnego zostały częściowo odsłonięte w 1948 roku oraz podczas badań prowadzonych w latach 2005–2010. W niektórych miejscach ich szerokość dochodziła do około 4,5 m. Brama prowadząca do domu znajdowała się w skrzydle północnym.

W skrzydle wschodnim, w grubości muru, znajdowała się kamienna studnia. Na zamku funkcjonował kościół lub kaplica konwentualna z ołtarzami poświęconymi Najświętszej Marii Pannie, św. Barbarze i św. Elżbiecie. Źródła wskazują na bogate wyposażenie świątyni.

Od wschodu znajdowało się gdanisko, prawdopodobnie w formie wieżowej, usytuowane poza wschodnim murem oporowym fosy. Jego fundament, odkryty podczas badań w 2006 roku, mógł zostać uszkodzony lub zniszczony w związku ze zmianami hydrologicznymi w XIV wieku.

Parcham i system obronny Dom konwentualny otaczał parcham. Jego południowy mur stanowił zarazem część zewnętrznego obwodu całego zespołu. Po stronie wschodniej prawdopodobnie istniał podwójny system murów.

Pas parchamu miał około 9,7–9,9 m szerokości od wschodu oraz około 8,6 m od południa. Mur miał około 1,2 m grubości po stronie południowej i około 1,4 m od wschodu. Fundament zewnętrznego muru oporowego fosy, wykonany z kamienia, osiągał szerokość około 2–2,2 m.

Mur parchamu wyposażony był w baszty. Baszta południowo-zachodnia miała około 8,6 m szerokości i była wysunięta przed lico muru. Jej relikty zachowały się w zabudowie przy ul. Wartkiej. W południowym odcinku obwodu znajdowały się prawdopodobnie dalsze baszty, z których część mogła zostać wzniesiona dopiero w pierwszej połowie XV wieku.

Brama w północnym odcinku parchamu była flankowana przez wieżę; jeszcze w XIX wieku w jej pozostałościach widoczne były trzy strzelnice. Prawdopodobnie istniała również druga brama od południa, później określana jako Brama Węglowa.

Dom konwentualny otaczała nawodniona fosa o szerokości około 24,5–32 m.

Przedzamcza Na północ i zachód od domu konwentualnego znajdowały się co najmniej dwa przedzamcza; część badaczy rekonstruowała trzy odrębne człony. Badania archeologiczne z 2019 roku odsłoniły przy obecnej ul. Czopowej mur rozdzielający poszczególne części przedzamcza.

Na przedzamczach znajdowały się zabudowania gospodarcze i administracyjne. Źródła wymieniają m.in. dom siodlarski, snycerski, piekarnię, spichlerz, kuźnię, wielką stajnię, infirmerię i karwan. Istnienie osobnej kaplicy na przedzamczu pozostaje dyskusyjne. W obrębie zespołu znajdował się również cmentarz.