Budorigum W czasach antycznych na obecnych terenach Wrocławia lub w bliskiej okolicy istniała miejscowość o nazwie Budorigum. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142–147 n.e. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w okolicach Wrocławia, informuje Lexicon Universale oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska. Część hipotez łączy antyczną osadę Budorigum z samym Wrocławiem, część wskazuje jednak na jej lokalizację w Brzegu lub jego okolicach.
Pradzieje Istnieją materialne pozostałości rzymskich śladów w północno-zachodniej części miasta, gdzie odkryto denara ze schyłkowego okresu Republiki Rzymskiej. Kultura przeworska pozostawia większą część archeologicznych zabytków na terenie Wrocławia. W Żernikach zbadano pozostałości osady hutniczej z wczesnego okresu wpływów rzymskich – zidentyfikowano siedem pieców hutniczych na powierzchni jednego ara. We Wrocławiu-Zakrzowie odnaleziono pozostałości grobów pochodzących z okresu kultury przeworskiej. Trzy groby książęce () posiadały bogate wyposażenie, na które składały się m.in. szklane naczynie, klamry i pozłacane srebrne blaszki, będące częścią pasa, srebrna fibula, kostki do gry. W latach 2006/2007 przeprowadzono również badania, które zidentyfikowały mniejsze, choć starsze cmentarzysko znajdujące się w bliskiej odległości od grobów książęcych, związane z północną częścią bystrzycko-oławskiego rejonu osadnictwa kultury przeworskiej. Skromne znaleziska ceramiki pozwoliły na ustalenie pochodzenia grobów jamowych cmentarzyska na późny okres rzymski. Na terenie osiedla Wrocław-Pawłowice zbadano pozostałości studni datowanej na IV wiek n.e., na Oporowie zostały odkryte pozostałości pochówku szkieletowego z okresu / Na Kozanowie znaleziono żelazną zapinkę i brązową szpilę z cmentarzyska okresu kultury przeworskiej, jest możliwe, że również na Grabiszynie istniało takie miejsce pochówku, gdyż została tam znaleziona fibulae. Znany jest również grób popielnicowy z Wrocławia-Popowic, który miał zawierać fragmenty ceramiki. Istnieją dowody na przechodzenie szlaku bursztynowego w okolicach Wrocławia, który był już w starożytności ważnym węzłem komunikacyjnym ze względu na korzystne uwarunkowania geograficzne, o czym świadczy osada z I wieku n.e. i trzy duże składy bursztynu na terenie przedmieścia Wrocław-Partynice.
Migracja Słowian i okres wielkomorawski Słowianie zaczęli swoją wędrówkę na zachód już w V wieku, a w drugiej połowie VI wieku migrowali wzdłuż Karpat zasiedlając, między innymi Kotlinę Czeską i Śląsk, a tym samym tereny dzisiejszego WrocławiaMichał Janusz Parczewski, Praojczyzna Słowian w ujęciu źródłoznawczym w: Cień Światowita. red. Andrzej Kokowski, 2002, s. 39.. Tereny Wrocławia najprawdopodobniej znajdowały się na pograniczu ziem, wymienionych w Geografie Bawarskim, plemion Ślężan i Trzebowian.
Zależność terenów przyszłego Wrocławia, jak i całego Śląska w IX wieku, od Wielkich Moraw, budzi wśród historyków kontrowersje. Część z nich, zwłaszcza z Europy Zachodniej i Czech, optuje za przynależnością tych ziem do strefy wpływów politycznych Moraw, podczas gdy wśród historyków polskich, kwestia ta nie jest tak oczywista. Zwolennicy teorii zależności uważają, że potencjalna ekspansja mogła mieć miejsce w 885 r. i przebiegać przez Kotlinę KłodzkaMarek Czapliński, Elżbieta Kaszuba, Gabriela Wąs, Rościsław Żerelik, Historia Śląska, Wrocław, 2002.. Powołują się przy tym na odkrycia archeologiczne, jak krzyżyk morawski, znaleziony na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu. Znalezisko to, mimo swojego podobieństwa do przedmiotów tworzonych w Wielkich Moraw, jest jednak datowane na wiek X, czyli już po ich upadkuMarek Czapliński, Elżbieta Kaszuba, Gabriela Wąs, Rościsław Żerelik, Historia Śląska, Wrocław, 2002.. Na terenie Dolnego Śląska znajduje się również wiele innych, mniej spektakularnych, znalezisk pochodzenia wielkomorawskiegoKrzysztof Wachowski, Problem oddziaływań wielkomorawskich w południowej Polsce w świetle nowych badań, w: Przegląd Archeologiczny nr. 42, 1994, s. 131.. Teorię, według niektórych, wspierają również przekazy o aktywności politycznej i wojskowej Wielkich Moraw na terenach Dolnego Śląska oraz bliskiego geograficznie Górnego Śląska, takie jak Żywot św. Metodego i Kronika Kosmasa. Wydarzenia w nich opisane są jednak często uznawane za późniejsze i przeniesione w czasie na okres wcześniejszy lub nie posiadają potwierdzenia w badaniach archeologicznychKrzysztof Polek, Państwo wielkomorawskie i jego sąsiedzi, Kraków, 1994, s.50.. Dla wielu historyków argumenty te świadczą o kontaktach handlowych i o oddziaływaniu kulturowym, a nie o trwałej obecności politycznej i militarnej.
Założenie miasta Dawniej przyjmowano, że gród we Wrocławiu został założony przez czeskiego księcia Wratysława (, 915–921), jednakże ekspansję na teren Śląska mógł przeprowadzić Bolesław I Srogi dopiero po roku 935, dlatego kwestia nazwy miasta jest polem do dalszych interpretacji (czeski książę mógł w nazwie Wrocławia upamiętnić imię swojego ojca, Wratysława). W badaniach archeologicznych nie odkryto jak dotąd śladów, które by wskazywały na funkcjonowanie wcześniej niż przed 940 rokiem grodu na wrocławskim Ostrowie Tumskim. Najnowsze badania (między innymi artefakty, takie jak przedmioty elitarne, ceramika, elementy uzbrojenia) wskazują, że kontakty mieszkańców grodu odbywały się z terenami Wielkopolski, a nie Czech. Przy budowie wału na Ostrowie Tumskim, zastosowano tzw. konstrukcję hakową. Wały wykonane tą techniką, są charakterystyczne dla ośrodków państwa Piastów, a nie Przemyślidów. Nie ma więc możliwości, aby Wrocław wcześniej pełnił rolę czeskiego ośrodka administracyjnego. W roku 985 na Ostrowie Tumskim powstał pierwszy gród wybudowany przez Mieszka I. W tym też okresie miasto wraz z resztą Śląska przeszło we władanie rodu Piastów.
W 1000 roku na zjeździe gnieźnieńskim cesarz Otton III i Bolesław Chrobry ustanowili w mieście biskupstwo rzymskokatolickie podporządkowane arcybiskupstwu w Gnieźnie; krótko po tym powstała w obrębie grodu pierwsza katedra romańska. I choć miasto istniało już wcześniej, datę tę traktuje się oficjalnie jako początek jego istnienia: w 2000 roku uroczyście obchodzono tysiąclecie Wrocławia. Z czasem ośrodek urbanistyczny przeniósł się na lewy brzeg Odry w okolice kościoła św. Andrzeja i Magdaleny, a potem około wieku XIII w okolice kościoła św. Elżbiety i dzisiejszego Starego Miasta.
Rozwój (X–XIII wiek) thumb|lewo|300px|Wrocław w XII–XIII wieku Miasto dzieliło dzieje Śląska będąc jego centrum gospodarczym i administracyjnym. Przy osłabieniu władzy Piastów przechodziło w ręce Przemyślidów. Stało się tak m.in. w 1038, gdy w wyniku trwającego od 4 lat antychrześcijańskiego powstania doszło do najazdu czeskiego księcia Brzetysława I, a biskup wrocławski zmuszony był opuścić gród i aż do restytucji biskupstwa w 1051 rezydował najprawdopodobniej w Smogorzewie koło Namysłowa. Z okresu tego pochodzą odkryte we Wrocławiu szczątki świątyni pogańskiej z lat 30. XI wieku. Z Kroniki polskiej Galla Anonima znamy dwóch komesów Wrocławia z drugiej połowy XI w.: Magnusa i Wojsława.
Po nieudanym oblężeniu Głogowa przez siły niemieckie podczas wojny polsko-niemieckiej król niemiecki Henryk V skierował się w kierunku Wrocławia. Podczas marszu armia niemiecka i jej czescy sojusznicy byli nękani przez Bolesława Krzywoustego prowadzącego wojnę podjazdową. Przekazy źródłowe dotyczące wydarzeń po dotarciu wojsk niemieckich pod Wrocław są ze sobą sprzeczne. W Kronice Galla Anonima, która była spisana zaledwie kilka lat po wydarzeniach, znajduje się jedynie informacja o tym, iż najeźdźcy ponieśli bliżej nieokreślone straty. Według młodszej Kroniki Wincentego Kadłubka miało dojść do walnej bitwy na terenie dzisiejszego osiedla Psie Pole, która zakończyła się zwycięstwem sił polskich. Współcześnie badacze kwestionują historyczność relacji Kadłubka, dopuszczając jedynie możliwość drobnej potyczki.
W 1138 po podziale kraju stało się siedzibą Władysława II Wygnańca do jego wygnania przez braci. Po powrocie, z pomocą cesarską, synów księcia – Bolesława Wysokiego i Mieszka Plątonogiego, stało się siedzibą pierwszego, który objął większość ojcowizny z tytułem księcia śląskiego.
Budowa zamku książęcego na lewym brzegu Odry naprzeciw Ostrowa Tumskiego (rejon dzisiejszego Uniwersytetu Wrocławskiego) i powstające wokół niego podgrodzia zapoczątkowały przeniesienie centrum miasta w to miejsce. Współcześnie uważa się, że pierwsza lokacja miasta nastąpiła jeszcze pod rządami Henryka Brodatego, przyjmuje się daty 1214 (z tego roku zachowała się lista urzędników miejskich) lub 1226. W dokumencie z 1229 wymieniony jest pierwszy wójt Wrocławia, Aleksander, jeden z przodków rodziny Stilevoyt, grającej ważną rolę w średniowiecznej historii miasta.C. Buśko i M. Kaczmarek, U progu nowej epoki, [w:] Historia Wrocławia: Od pradziejów do końca czasów habsburskich, Wrocław 2001, s. 86. Żaden z aktów lokacyjnych miasta się nie zachował. Biorąc pod uwagę iż Wrocław był już wówczas największym miastem Śląska możliwe jest że lokacja odbyła się nawet przed 1214 rokiem. Ostrów Tumski stopniowo przechodził w posiadanie władz kościelnych. Ostatnim władcą rezydującym stale na Ostrowie był Henryk IV Probus.
thumb|Kościół św. Idziego we Wrocławiu zbudowany w latach 20 XIII wieku thumb|Baszta Niedźwiadka i pozostałości murów obronnych miasta
W kwietniu 1241 roku wobec najazdu mongolskiego miasto zostało opuszczone w popłochu przez mieszczan i na rozkaz Henryka II Pobożnego, ze względów strategicznych, spalone. Majątek oraz żywność z miasta zostały wcześniej zwiezione do zamku, w którym zorganizowano obronę. Oblężenie zamku zakończyło się po kilku dniach szczęśliwym odstąpieniem nieprzyjaciela. Tradycja przypisuje to cudowi, który zdarzył się za sprawą pierwszego przeora dominikanów wrocławskich Czesława Odrowąża. Po jego gorliwej modlitwie na niebie miała pojawić się ognista kula, lub według innych przekazów słup ognia lub zorza, która przestraszyła Tatarów.
To wydarzenie z 1241 r. opisał Jan Długosz w Rocznikach Królestwa Polskiego:
Norman Davies zaproponował naturalne wytłumaczenie tego świetlistego zjawiska, które tradycja nazywa cudem bł. Czesława. Autor ten sugeruje, że „Ślązacy – jako pierwsi ludzie Zachodu – doświadczyli być może skutków militarnego wykorzystania prochu”. Jeśli można by widzieć tę „tajną broń” Tatarów w opisywanych przez Długosza zjawiskach magicznych: „para, dym i mgła o tak cuchnącym odorze”, doświadczanych przez wojska Henryka Pobożnego pod Legnicą, nie wiadomo jak odnieść to wytłumaczenie do zjawiska ognistej kuli. Jeśli bowiem kula była dziełem Tatarów i jednocześnie odstraszyła ich od zdobywania zamku wrocławskiego tak, że „uciekli raczej” – znaczyłoby, że Tatarzy przestraszyli użytym prochem samych siebie, lub raczej po zaprószeniu ognia we własnych zapasach prochu stracili możliwość kontynuacji oblężenia.
Po najeździe dokonano lokacji miasta na prawie niemieckim (podobno potwierdzonej w marcu 1242 przez Bolesława Łysego), wytyczając nowe ulice i obecny Rynek. W 1262 powołano radę miejską, a od 1299 do 1351 trwała budowa nowych murów miejskich.
Rozkwit miasta (XIII–XVI wiek) Rozwój stymulowały kolejne przywileje książęce. 31 stycznia 1272 Henryk IV Probus nadał miastu prawo mili, a dwa lata później pierwszy w Polsce przywilej prawa składu. W 1290 na Probusie wygasła pierwotna linia piastowskich książąt wrocławskich. W 1323 roku Władysław Łokietek otrzymał ofertę przejęcia władzy nad miastem od Henryka VI, jednak z bliżej niewiadomych przyczyn ją odrzucił. W 1335 roku po śmierci Henryka VI Dobrego księstwo wrocławskie przeszło pod władzę Luksemburgów zgodnie ze wcześniejszą umową zmarłego z Janem Luksemburskim.
7 kwietnia 1348 roku cesarz Karol Luksemburski formalnie włączył miasto wraz ze Śląskiem do Korony Czeskiej, tym samym czyniąc je częścią Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Narodu Niemieckiego).