Mistrz Nagrobka Dluhomila – anonimowy rzeźbiarz, łączony z rzeźbiarzem nyskim Georgiem GrebacheremWerner Grundmann, Die Meister der Neisser Figurengrabmäler gegen Ende des 16. Jahrhunderts, „Jahresbericht des Kunst- und Altertumsvereins Neisse”, 35 (1931), s. 21 nn.; Werner Grundmann, Die oberschlesischen Figurengrabmäler XVI.-XVIII. Jahrhundert, „Deutsche Kulturdenkmäler in Oberschlesien. Jahrbuch der Oberschlesischen Denkmalpflege”, Breslau 1934, s. 38 nn., wykształconym najpewniej w warsztacie Michaela KrameraSylwia Krzemińska-Szołtysek, Wielmożni Panowie i Czcigodne Panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku, Wrocław 2017 (Studia z Historii Kultury Europy Środkowej. T. 3), s. 73.. Pozostawił dorobek w postaci ponad trzydziestu pomników, głównie figuralnych nagrobków szlacheckich, a także kilku dzieł dla mieszczan oraz duchownych ewangelickich i katolickich. Jeden z wybitniejszych rzeźbiarzy renesansu i manieryzmu na ŚląskuWerner Grundmann, Die oberschlesischen Figurengrabmäler XVI.-XVIII. Jahrhundert, „Deutsche Kulturdenkmäler in Oberschlesien. Jahrbuch der Oberschlesischen Denkmalpflege”, Breslau 1934, s. 38; Tadeusz Chrzanowski, Płyty nagrobne z postaciami w XVI–XVIII wieku na Śląsku Opolskim, „Roczniki Sztuki Śląskiej”, 7 (1970), s. 92; Tadeusz Chrzanowski, Śląskie płyty nagrobne z postaciami, „Ziemia Śląska”, 6 (1971), s. 73–74; Jan Harasimowicz, Mors janua vitae: śląskie epitafia i nagrobki wieku reformacji, Wrocław 1992, s. 64, przypis 166; Sylwia Krzemińska-Szołtysek, Twórczość Mistrza Płyty Dluhomila jako punkt kulminacyjny górnośląskiej plastyki doby renesansu i manieryzmu, „Epigraphica & Sepulcralia” 8 (2019), s. 57–84..
Życiorys Mistrz Nagrobka DluhomilaSylwia Krzemińska-Szołtysek, Wielmożni Panowie i Czcigodne Panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku, Wrocław 2017 (Studia z Historii Kultury Europy Środkowej. T. 3), s. 66, przypis 231. (inne wersje nazwy: Mistrz Płyty DluhomilaTadeusz Chrzanowski, Płyty nagrobne z postaciami w XVI–XVIII wieku na Śląsku Opolskim, „Roczniki Sztuki Śląskiej”, 7 (1970), s. 92.), miano pochodzi od jego najlepszego dzieła: nagrobka Petera Dluhomila w BierawieTadeusz Chrzanowski, Płyty nagrobne z postaciami w XVI–XVIII wieku na Śląsku Opolskim, „Roczniki Sztuki Śląskiej”, 7 (1970), s. 92–93..
Twórczość Mistrza i jego warsztatu jest uchwytna w okresie od 1585 do 1611 r. Szczytowym okresem jego twórczości były lata dziewięćdziesiąte XVI w., a produkcja warsztatu wygasła w pierwszej dekadzie XVII w. Działał na obszarze dawnych księstw biskupiego i opolsko-raciborskiego, chociaż jego prace odnaleźć można także w Brzegu, we Wrocławiu i okolicach. Mistrz Nagrobka Dluhomila nie sygnował swoich dzieł, co wynikać może z braku takiej praktyki w ówczesnym systemie pracy warsztatowej. Dzieła zostały zestawione na podstawie analizy stylowo-porównawczej.
Na podstawie zachowanych dzieł można stwierdzić, że preferował pracę w marmurze śląskim, choć wykorzystywał także piaskowiec oraz w jednym (zachowanym) przypadku wapień salzburski. Siedzibą warsztatu była prawdopodobnie Nysa lub okolice Sławniowic, gdzie działał kamieniołom. Wskazuje na to szerokie wykorzystanie marmuru oraz lokalizacja dzieł: liczne pomniki znajdują się w okolicach Nysy, choć były one także fundowane w bardziej odległych miejscowościach: Wrocławiu, Żelowicach, Brzegu, okolicach Dzierżoniowa (Nowizna) czy Oławy (Marszowice)Życiorys na podstawie: Sylwia Krzemińska-Szołtysek, Wielmożni Panowie i Czcigodne Panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku, Wrocław 2017 (Studia z Historii Kultury Europy Środkowej. T. 3), s. 73..
Inspiracje Mistrz Nagrobka Duhomila wprowadził do rzeźby historycznego Górnego Śląska pełne dynamizmu formuły przedstawieniowie wzorowane na grafice niderlandzkiej, co wpłynęło na znaczące podniesienie poziomu artystycznego nagrobków. Szczególnie twórczo wykorzystał typ dynamicznych przedstawień postaci en pied z cyklu typów żołnierskich Henryka Goltizusa, a szczególnie dwa portrety pikinierów na tle pola bitewnego (z 1582 i 1583 r.). Inspiracja tymi grafikami najwyraźniejsza jest w płycie nagrobnej Petera Dluhomila w Bierawie i Hansa st. von Pücklera w Szydłowcu ŚląskimTadeusz Chrzanowski, Rzeźba lat 1560–1650 na Śląsku Opolskim, Warszawa 1974, s 70.. Innym źródłem niderlandzkich inspiracji w twórczości rzeźbiarza był prawdopodobnie pomnik nagrobny księcia Karola Krzysztofa Podiebrada w Oleśnicy (1579), który był pierwszym przykładem odcięcia się twórcy od konwencji „płaskich i usztywnionych wizerunków rycerzy” w nagrobnej rzeźbie śląskiej. Figurę księcia ustawiono bowiem w „tanecznym kontrapoście”Jan Harasimowicz, Mors janua vitae: śląskie epitafia i nagrobki wieku reformacji, Wrocław 1992, s. 64.. Dzieło to przypisywane jest Hansowi FleiserowiZob. Hans Fleiser (zw. Gruyter) w serwisie Culture.pl., zwanemu Gruyter († ok. 1581 r.), przybyłemu w 1553 lub 1554 r. do Wrocławia z Nimwegen w Niderlandach wraz z bratem MichaelemZob. Daria Milewska, Nagrobek księcia Karola Krzysztofa Podiebrada w kościele zamkowym pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Oleśnicy, Wrocław 2019 [praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Jana Harasimowicza, kps w Bibliotece IHSzUWr.]. Rozpowszechnienie powyższych wzorów za pośrednictwem dzieł Mistrza Nagrobka Dluhomila spopularyzowało szczególnie na historycznym Górnym Śląsku nowy, niderlandyzujący typ przedstawienia postaci męskich w rzeźbie. Działalność rzeźbiarska tego Mistrza i jego warsztatu zmieniła diametralnie formy górnośląskich sepulkraliów, które do lat osiemdziesiątych XVI w. pozostawały pod wpływem schematów wykształconych w warsztatach morawskichSylwia Krzemińska-Szołtysek, Wielmożni Panowie i Czcigodne Panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku, Wrocław 2017 (Studia z Historii Kultury Europy Środkowej. T. 3), s. 74..
Dzieła własnoręczne Dzieła uznawane za własnoręczne znajdują się w Nysie, Klisinie, Krasnej Górze, Trzebinie, Szydłowcu Śląskim, Brzegu, Graczach, Bierawie, Nowiźnie koło DzierżoniowaTadeusz Chrzanowski, Płyty nagrobne z postaciami w XVI–XVIII wieku na Śląsku Opolskim, „Roczniki Sztuki Śląskiej”, 7 (1970), s. 93–94; Tadeusz Chrzanowski, Rzeźba lat 1560–1650 na Śląsku Opolskim, Warszawa 1974, s. 68–69; Sylwia Krzemińska-Szołtysek, Wielmożni Panowie i Czcigodne Panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku, Wrocław 2017 (Studia z Historii Kultury Europy Środkowej. T. 3), s. 66–69.. Są to: płyta z epitafium prepozyta bożogrobców nyskich Joachima Rudolpha (†1585) z kościoła św. Jakuba w Nysie, nagrobek Ladislawa von Tschetschaw-Metticha (†1585) z kościoła par. Podwyższenia Krzyża Świętego w Klisinie, nagrobek Barbary Gelhorn (†1585) z kościoła fil. Macierzyństwa N.P. Marii w Krasnej Górze, nagrobek Friedricha Gelhorna (†1587) z kościoła fil. Macierzyństwa N.P. Marii w Krasnej Górze, nagrobek Kaspara Cortnera (†1587) z kościoła św. Jakuba w Nysie, nagrobek Adama Wachtla (†1589) z kościoła par. Wniebowzięcia Matki Boskiej w Trzebinie, nagrobek Hansa st. von Pücklera (†1590) z kościoła fil. Imienia Marii w Szydłowcu Śląskim (niezachowany), nagrobek Abrahama, Jadwigi i Barbary Schweitzer (†1590) z kościoła par. św. Mikołaja w Brzegu, mały|Nagrobek Gabriela von Schmoltza (zm. 1593) z kościoła par. św. Trójcy w Graczach
nagrobek Petera Dluhomila (†1593) z kościoła par. św. Trójcy w Bierawie, nagrobek Bernharda von Schelendorfa (†1593) z kościoła fil. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Nowiźnie koło Dzierżoniowa, nagrobek Johannesa i Joachima Buchtów (†1600) z kościoła św. Jakuba w Nysie, nagrobek Piotra Thomasa (†1603) z kościoła par. św. Mikołaja w Brzegu.
Dzieła powiązane stylistycznie i formalnie z twórczością rzeźbiarza Dwa poniższe dzieła są podobne w opracowaniu do niektórych prac własnoręcznych Mistrza Nagrobka DluhomilaSylwia Krzemińska-Szołtysek, Wielmożni Panowie i Czcigodne Panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku, Wrocław 2017 (Studia z Historii Kultury Europy Środkowej. T. 3), s. 69–70.: epitafium sióstr Sebottendorf z kościoła par. NMP Częstochowskiej w Witowicach, nagrobek Barbary von Schindel z kościoła par. św. Piotra i Pawła w Szklarach GórnychPrzy okazji omawiania zespołu płyt nagrobnych w kościele par. św. Piotra i Pawła w Szklarach Górnych Aleksandra Bek, Rzeźba kamienna lat 1560–1650 w środowisku artystycznym Legnicy, Wrocław 2004 [praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Jana Harasimowicza, mps w Bibliotece IHSzUWr.], s. 120 wzmiankuje tę płytę jako dzieło wyróżniające się z tej grupy.. mały|Nagrobek Barbary von Schindel z kościoła par. św. Piotra i Pawła w Szklarach Górnych, po 1597 r.
Dzieła warsztatowe Dzieła warsztatu znajdują się w Żelowicach, Marszowicach, Dobieszowie, Wierzchu, Dzierżysławiu, Zwanowicach, Białej Prudnickiej, Wierzbniku, Wrocławiu, Lewinie Brzeskim, Paczkowie, Klisinie, Suchej, Grodkowie i OpoluTadeusz Chrzanowski, Płyty nagrobne z postaciami w XVI–XVIII wieku na Śląsku Opolskim, „Roczniki Sztuki Śląskiej”, 7 (1970), s. 94–96; Tadeusz Chrzanowski, Rzeźba lat 1560–1650 na Śląsku Opolskim, Warszawa 1974, s. 69; Sylwia Krzemińska-Szołtysek, Wielmożni Panowie i Czcigodne Panie. Renesansowe nagrobki figuralne na Górnym Śląsku, Wrocław 2017 (Studia z Historii Kultury Europy Środkowej. T. 3), s. 67–68.. Są to: nagrobek Sigmunda von Tschetschaw-Metticha (†1587) z kościoła fil. Podwyższenia Krzyża Świętego w Żelowicach, nagrobek Georga von Kitlitza (†1590) i jego córeczki z kościoła fil. Narodzenia NMP w Marszowicach, mały|Nagrobek Georga von Kitlitza (zm. 1590) i jego córeczki z kościoła fil. Narodzenia NMP w Marszowicach nagrobek dziecka z rodu Kokors (†1593) z kościoła fil. Niepokalanego Poczęcia NMP w Dobieszowie, nagrobek Gindrzicha Strzeli (†1595) z kościoła par. św. Wawrzyńca w Wierzchu, nagrobek Paula Koleorscha (†1595) z kościoła par. św. Bartłomieja w Dzierżysławiu, nagrobek Christofa von Waldawa (†1595) z kościoła fil. NMP Królowej Polski w Zwanowicach, nagrobek Pawła Koslowskiego (†1595) z kościoła par. Wniebowzięcia w Białej Prudnickiej, nagrobek Caspara von Gregersdorfa (†1596) z kościoła fil. Podwyższenia Krzyża Świętego w Żelowicach, nagrobek Heinricha Wachtela (†1595) z kościoła par. św. Michała Archanioła w Wierzbniku, nagrobek Andrzeja Bogurskiego (†1596) z kościoła św. Krzyża Wrocławiu, nagrobek Hansa von Muscha (†1597) z dawnego kościoła ewangelickiego w Lewinie Brzeskim, nagrobek szlachcica z rodu Seidlitz (†1597) z kościoła par. św. Jana Ewangelisty w Paczkowie, nagrobek Friedricha von Reichenbacha (†1597) z kościoła par. Podwyższenia Krzyża Świętego w Klisinie, nagrobek Teresy Kokors (†1598) z kościoła fil. Niepokalanego Poczęcia NMP w Dobieszowie, nagrobek szlachcica z rodu Strzela (ok. 1600 r.) z kościoła par. św. Wawrzyńca w Wierzchu, nagrobek Petra Strzieli (†1600) z kościoła fil. św. Bartłomieja w Suchej, nagrobek Barbary Gelhorn (†1601) z kościoła fil. Macierzyństwa N.P. Marii w Krasnej Górze, nagrobek Valentina Hiltprandta (†1611) z kościoła par. św. Michała Archanioła w Grodkowie, nagrobek niezidentyfikowanego chłopca (XVI/ XVII w.?) z kościoła św. Krzyża w Opolu.
Cechy charakterystyczne języka rzeźbiarskiego Kluczowym wyznacznikiem stylu Mistrza Nagrobka Dluhomila jest „malarskie” opracowanie faktury, umiejętność zróżnicowania powierzchni skóry, włosów i tkanin oraz charakterystycznie wyrazisty rys portretowy figur. Również sposób ujęcia postaci w „tanecznym” kontrapoście jest znakiem rozpoznawczym jego dzieł. Ponadto dostrzec można silne analogie istniejące zwykle między dwoma lub trzema dziełami: płyty Cortnera i Schmolza, płyty Adama Wachtela, Pücklera i Dluhomila. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku jego dzieł warsztatowych. Analogie w opracowaniu są zauważalne w płytach rycerzy Muscha, Waldawa i Seidlitza.