Adam Stanisław Sapieha książę herbu Lis (ur. 4 grudnia 1828 w Warszawie, zm. 21 lipca 1903 w Bad Reichenhall) – polski działacz społeczny i polityk.

Życiorys Był synem arystokratów Leona i Jadwigi z Zamoyskich (córki Stanisława Kostki). Wczesne dzieciństwo spędził z matką w Paryżu. Od 1832 mieszkał w Galicji. W 1847 ukończył gimnazjum we Lwowie. Rozpoczął studia w Londynie, ale przerwał je wraz z wybuchem Wiosny Ludów, podczas której wrócił do ojca. Po wygaśnięciu rewolucji osiadł w Krasiczynie. Poza tamtejszym mająkiem posiadał również dobra: Rawa Ruska z przyległością Bilcze i Stare Sioło, Suchawola, Zapałów, Jezierzany z przyległością Hnilicze i Hniliczki oraz w 1890 BorszczówDodatek do Skorowidza dóbr tabularnych wydanego przez Tadeusza Pilata. Lwów, 1890, s. ..

Zaangażował się w uwieńczone sukcesem starania o autonomię Galicji. W 1861 został wybrany do Sejmu Krajowego z kurii wielkiej własności. W 1863 stał na czele Komitetu Obywatelskiego Galicji Wschodniej i odegrał poważną rolę w zmontowaniu wyprawy Antoniego Jeziorańskiego w Lubelskie. Podczas powstania styczniowego zaangażował się w propagowanie sprawy polskiej na Zachodzie. W tym czasie został naczelnikiem obwodów przemyskiego i sanockiego wobec braku odpowiednich kandydatów. Aresztowany przez Austriaków, zbiegł wkrótce z więzienia we Lwowie za granicę, gdzie w 1864 pełnił funkcję Komisarza Rządu Narodowego na Francję i Anglię.

W 1865 uzyskał amnestię od cesarza Franciszka Józefa i mógł wrócić do rodzinnego majątku. W 1868 ponownie wszedł do Sejmu Krajowego podczas wyborów uzupełniających. Prezentował program niepodległościowy w opozycji do ugodowego programu federacyjnego. W 1870 po raz kolejny odnowił swój mandat poselski. W 1872 wycofał się na pięć lat z czynnej polityki, na rzecz pracy organicznej. W latach 1877–1878 wystąpił jeszcze raz w sprawach konspiracji niepodległościowej związanej z wojną rosyjsko-turecką, w ramach Konfederacji Narodu Polskiego i tzw. Rządu Narodowego.

Po śmierci ojca w 1879 odziedziczył jego miejsce w Izbie Panów w Wiedniu. W 1883 wrócił także do Sejmu Krajowego i pełnił mandat do 1895. Wśród ziemian miał opinię „radykała”, a dla demokratów pozostawał „magnatem”.

Był członkiem pierwszej rady nadzorczej Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie od 1860 do 1864. Członek i działacz Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego, członek jego Komitetu (6 lutego 1860 – 24 czerwca 1874), wiceprezes (20 czerwca 1874 – 18 czerwca 1875) oraz prezes (18 czerwca 1875 – 30 czerwca 1900)Tadeusz Łopuszański, Pamiętnik c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego 1845-1894, Lwów 1894, s. 84.Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860, s. 269; 1861, s. 401; 1862, s. 413; 1863, s. 423; 1864, s. 432; 1865, s. 446; 1866, s. 461; Galizisches Provinzial-Hanbuch für das Jahr 1867, s. 804; 1868, s. 806; 1869, s. 530; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1870, s. 567; 1871, s. 502; 1872, s. 500; 1873, s. 516; 1874, s. 561; 1875, s. 564; 1876, s. 574; 1877, s. 549; 1878, s. 537; 1879, s. 533; 1880, s. 541; 1881, s. 557; 1882, s. 559; 1883, s. 559; 1884, s. 543; 1885, s. 543; 1886, s. 543; 1887, s. 544; 1888, s. 545; 1889, s. 636; 1890, s. 636; 1891, s. 636; 1892, s. 637; 1893, s. 637; 1894, s. 637; 1895, s. 637; 1896, s. 638; 1897, s. 638; 1898, s. 735; 1899, s. 735; 1900, s. 735.. Był naczelnikiem rady zawiadowczej Krajowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim. W 1880 stanął na czele spółki obywatelskiej, która wykupiła z rąk żydowskich Truskawiec „z zamiarem podniesienia upadającego zdrojowiska i zapewnienia mu pomyślnego rozwoju”Hasło „Truskawiec” w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XII, Warszawa 1892, s. 521.. Do końca życia był prezesem lwowskiego Towarzystwa uczestników powstania 1863. Prezes Wystawy Krajowej we Lwowie w 1894

Na ziemiach polskich był głównym animatorem wielkiej pielgrzymki Słowian do Rzymu w tysiąclecie misji świętych Cyryla i Metodego (osobiście w Galicji poprzez zięcia hrabiego Stanisława Żółtowskiego w Wielkopolsce), co miało w jego opinii zarówno wymiar religijny, jak i polityczny: Polacy jako jeden z najliczniejszych słowiańskich narodów katolickich zdominują wydarzenie, zyskają renomę w Rzymie i będą mogli to zdyskontować w przyszłościS. Kieniewicz, Adam Sapieha 1828-1903, Warszawa 1993, s. 373.

Otrzymał honorowe obywatelstwa miast: Lwowa (4 października 1894), Przemyśla (11 października 1894), Gorlic (25 października 1894), Sanoka (29 listopada 1894, „za zasługi, trudy, zabiegi i pracę dla kraju i ojczyzny”), Brodów, Gródka (1894), Jarosławia (29 listopada 1894, „w uznaniu zasług położonych dla kraju, a szczególnie przez urządzenie wystawy krajowej”), Dobromila (ok. 1895), Jasła, Buczacza, Czortkowa (1894), Brzeżan (1894)), Kołomyi (1894)W październiku informowano, że na poufnym posiedzeniu władz 30 miast postanowiono o przyznaniu przez nie honorowego obywatelstwa Adamowi Sapieże i do tego czasu zrealizowano tę ideę w 4 miastach., Rzeszowa, Tarnopola, Trembowli, Drohobycza, Drohomyśla, Bochni, Nowego Sącza, Żółkwi, Złoczowa, Krosna, Wieliczki, Podgórza, Sokala, Wadowic, Rohatyna, Zbaraża.

Tajny radca, kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego, kawaler Orderu Złotego Runa.

22 kwietnia 1852 poślubił księżniczkę Jadwigę Klementynę Sanguszko-Kowelską (1830–1918). Ich dziećmi byli: Władysław Leon (1853–1920), prapradziadek Matyldy, królowej Belgów, ożenił się z hr. Elżbietą Konstancją Potulicką Maria Jadwiga (1855–1929), żona hr. Stanisława Żółtowskiego Leon Paweł (1856–1893), ożenił się z ks. Teresą Elżbietą z Sanguszków-Kowelskich Helena Maria (1857–1947), żona hr. Edwarda Adama Stadnickiego Paweł Jan (1860–1934), ożenił się z Matyldą Paulą Eleonorą z Windisch-Graetzów Jan Piotr (1865–1954), ożenił się z Alicją Probyn Adam Stefan (1867–1951), kardynał, arcybiskup metropolita krakowski Utrzymywał wieloletni romans ze swoją szwagierką, Heleną Sanguszkówną, w wyniku którego urodziło się dwoje dzieci: córkę oddano na wychowanie nieznanej rodzinie we Francji, syna (Jana Piotra ur. 1865)J. Marszalska, A. Sypek, Sanguszkowie, [w:] Tarnów. Wielki przewodnik, t. 17: Gumniska, Tarnów 2008, s. 192, 193. uznała za swojego i wychowywała jego żona Jadwiga.

Zmarł 21 lipca 1903 w Bad Reichenhall w Bawarii.

Upamiętnienie Twarz księcia Adama Stanisława nosi książę Witold na obrazie Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem.

Galeria

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Stefan Kieniewicz, Adam Sapieha 1828-1903, Warszawa 1993

Kategoria:Członkowie Izby Panów Rady Państwa w Wiedniu Kategoria:Członkowie Komitetu Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego Kategoria:Członkowie Komitetu Obywatelskiego Galicji Wschodniej Kategoria:Członkowie ochotniczej straży pożarnej (zabór austriacki) Kategoria:Członkowie agend zagranicznych władz powstania styczniowego Kategoria:Galicyjscy ziemianie Kategoria:Honorowi obywatele Bochni (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Brodów (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Brzeżan (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Buczacza (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Czortkowa (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Dobromila (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Drohobycza (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Gorlic (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Gródka (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Jarosławia (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Jasła (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Kołomyi (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Krosna (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Lwowa (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Nowego Sącza (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Podgórza (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Przemyśla (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Rohatyna (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Rzeszowa (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Sanoka (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Sokala (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Tarnopola (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Trembowli (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Wadowic (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Wieliczki (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Zbaraża (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Złoczowa (zabór austriacki) Kategoria:Honorowi obywatele Żółkwi (zabór austriacki) Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Ludzie związani z Borszczowem Kategoria:Osoby represjonowane za udział lub pomoc w powstaniu styczniowym (zabór austriacki) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Grzegorza Wielkiego Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Złotego Runa Kategoria:Polacy – więźniowie polityczni w zaborze austriackim Kategoria:Polscy działacze gospodarczy (zabór austriacki) Kategoria:Polscy ziemianie Kategoria:Posłowie do Rady Państwa w Wiedniu IV kadencji Kategoria:Polscy posłowie do Rady Państwa w Wiedniu Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji I kadencji Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji II kadencji Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji III kadencji Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji V kadencji Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji VI kadencji Kategoria:Prezesi Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego Adam Stanisław Sapieha Kategoria:Tajni radcy (zabór austriacki) Kategoria:Urodzeni w 1828 Kategoria:Zmarli w 1903