Złotów

Złotów (dawn. pol. Wielatowo, //) – miasto w północno-zachodniej Polsce, w województwie wielkopolskim, siedziba władz samorządowych: gminy miejskiej Złotów, gminy wiejskiej Złotów oraz powiatu złotowskiego. Położone w południowo-zachodniej części Pojezierza Krajeńskiego będącego częścią Pojezierza Pomorskiego, na terenie historycznej Krajny, na pomorsko-wielkopolskim pograniczu, nad rzeką Głomią i jeziorami: Złotowskim (Miejskim), Babą, Burmistrzowskim, Proboszczowskim oraz Zaleskim.

Pierwsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Złotowa pochodzą z neolitu, średniowieczne kroniki wzmiankują zaś gród Wielatowo, położony na ziemi krajeńskiej. Za datę powstania miasta uznaje się rok 1370Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 180.. Prywatne miasto szlacheckie Złotowo, własność wojewody płockiego Piotra Potulickiego, około 1580 roku leżało w powiecie nakielskim województwa kaliskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 251.. Z tytułu swojego położenia na pograniczu, Złotów był wielokrotnie niszczony, m.in. podczas potopu szwedzkiego i III wojny północnej. Po rozbiorach Złotów stał się częścią Królestwa Prus, a następnie zjednoczonych Niemiec. W granice Polski powrócił w roku 1945, od tamtej pory kilkakrotnie zmieniając przynależność administracyjną.

Według danych z 2024 roku miasto liczyło 16 607 mieszkańców.

Geografia thumb|left|Położenie gminy miejskiej Złotów w powiecie złotowskim.

Według danych na 31 grudnia 2023 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,58 km², w tym: użytki rolne: 31% użytki leśne: 19% grunty zabudowane i zurbanizowane: 40% grunty pod wodami: 10%

Miasto stanowi 0,7% powierzchni powiatu.

Historia thumb|Kamienica przy pl. Paderewskiego – w centralnym miejscu Starego Miasta thumb|Zamek w Złotowie w 1657 roku

Historia miasta mały|lewo|Herb Złotowa w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku Pierwsze ślady obecności człowieka na terenie Złotowa pochodzą z epoki neolitu. W epoce żelaza w obszarze miasta znajdowało się wczesnohistoryczne grodzisko. W VIII wieku istniała tu osada wczesnych Słowian, odkryta podczas prac archeologicznych w latach 1974–1976. Późniejsze kroniki średniowieczne wzmiankują gród Wielatowo umiejscowiony na ziemi krajeńskiej.

Miejsce lokowania Złotowa odgrywało w zamierzchłych czasach ważną rolę. Tędy biegł szlak handlowy z Nakła do Słupska i Kołobrzegu. Często toczone walki doprowadziły do zniszczenia ówczesnej osady. Na terenie wyspy Zamkowej utworzona została nowa osada, ok. XI wieku, utrzymująca się aż do XIV wieku. W pierwszych latach wieku XII Bolesław Krzywousty włączył Złotów do państwa polskiego. Prawdopodobnie w tych czasach na wyspie na Jeziorze Miejskim istniał gród obronny, wokół którego rozwinęła się osada.

Jako datę powstania miasta wymienia się zapisek w kronice Janka z Czarnkowa. Zanotował on, że Kazimierz III Wielki dnia 3 listopada 1370 roku zapisał swojemu wnukowi Kazimierzowi Słupskiemu miasto Wielatowo. Podczas wojny trzynastoletniej w 1455 miasto zostało spalone przez Krzyżaków. Na początku XVII wieku ówczesny właściciel miasta Jan Potulicki zbudował nowy zamek.

W połowie wieku XVII Złotów znalazł się w rękach rodziny Grudzińskich. Najbardziej znany jej członek, to Andrzej Karol Grudziński (zm. 1678), starosta nakielski oraz wojewoda kaliski i poznański. Okrył się niesławą z powodu zdrady na rzecz wojsk szwedzkich podczas „potopu”. Potem ponownie przeszedł na stronę polską, prowadząc wojnę partyzancką przeciw najeźdźcy z północy. W odwecie Szwedzi spalili miasto i zamek (1657). W 1674 roku miasto strawił wielki pożar, niszcząc niemal całą zabudowę. Pod koniec XVII wieku właścicielami Złotowa stał się ród Działyńskich. Niewiele lat później miasto stanęło w obliczu kompletnej ruiny, wyniszczone przemarszami wojsk polskich, saskich, szwedzkich i rosyjskich w trakcie III wojny północnej, kontrybucjami i licznymi epidemiami. Niekorzystną sytuację przyniosła wojna sukcesyjna 1733–1735. Także w wojnie siedmioletniej 1756–1763 przemaszerowali Rosjanie i wojska pruskie.

Okres zaborów thumb|Budynek aresztu śledczego w Złotowie, dawniej więzienie (1866) W wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 roku miasto zostało zagrabione przez Królestwo Prus i włączone najpierw do Obwodu Nadnoteckiego ze stolicą w Bydgoszczy, a po 1815 roku do Prus Zachodnich w ramach rejencji kwidzyńskiej. W roku 1820 dobra złotowskie zostały zakupione przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III Hohenzollerna i pozostały w rękach jego rodu do 1922 r., kiedy to zostały upaństwowione. W 1818 Złotów został stolicą powiatu (Kreis Flatow). W 1871 roku uruchomiono linię kolejową na trasie Piła – Chojnice, stanowiącej część tzw. kolei wschodniej, łączącej Berlin z Królewcem, co przyczyniło się do rozwoju gospodarczego miasta. W 1907 r. wybudowano linie kolejową łącząca Złotów z Więcborkiem, natomiast w latach 1910–1914 z Wałczem i Czaplinkiem. Linie kolejowe wiodące przez Złotów zostały jednak w większości zniszczone po II wojnie światowej, do dziś czynna jest jedynie linia z Piły do Chojnic, zdegradowana do jednotorowej linii kolejowej. Pod koniec XIX wieku Złotów szybko się rozwijał, powstał browar „Welsch”, wytwórnia winiaków i likierów przy ul. Kościelnej, cztery tartaki, wytwórnia brykietów i cegielnia na Międzybłociu. W mieście wydawano gazetę lokalną.

W tym czasie nasiliła się polityka germanizacyjna władz pruskich. Polacy, stanowiąc w mieście mniejszość, zakładali instytucje i powoływali organizacje mające na celu utrzymanie narodowej tożsamości. Powołano do życia bractwo kurkowe i istniejące do dzisiaj: chór „Cecylia” (zał. 1884), Bank Ludowy (1902) i Spółdzielnię Rolniczo-Handlową „Rolnik” (1906).

W pierwotnym projekcie traktatu pokojowego z 7 maja 1919 r. przyznano Polsce całą linię kolejową Piła-Chojnice wraz ze Złotowem, ale pomimo utworzenia Powiatowej Rady Ludowej, licznych protestów i aktywnej działalności miejscowej ludności z księżmi Leonem Pellowskim i Bolesławem Domańskim, Antonim Jaśkiem czy Izydorem i Władysławem Maćkowiczami na czele traktat wersalski ostatecznie pozostawił miasto w granicach Rzeszy ze względu na przewagę ludności niemieckiej i interwencję właściciela wielkich podzłotowskich posiadłości ziemskich księcia Friedricha von Preuβena, spokrewnionego z cesarzem Wilhelmem II i spowinowaconego z brytyjską rodziną królewską. Złotów wszedł w skład prowincji poznańsko-zachodniopruskiej. Do Polski trafiła tylko część wschodnia powiatu z miastami Więcbork i Sępólno Krajeńskie. 10 października 1923 ukonstytuowała się w Złotowie 5. dzielnica Związku Polaków w Niemczech. Swoim zasięgiem obejmowała teren Pogranicza i Kaszub. Jej pierwszym prezesem został Jan Rekowski-Styp. W 1929 roku ZPwN zakupił okazały budynek zlokalizowany naprzeciw złotowskiego ratusza i utworzył w nim Dom Polski. Znalazły w niej siedzibę biura Związku i Polsko–Katolickiego Towarzystwa Szkolnego, a także szkoła polska, której kierownikiem został Juliusz Zieliński. Polacy na ziemi złotowskiej stanowili prężne środowisko nawet w czasie III Rzeszy.

W 1938 roku po kolejnych zmianach administracyjnych Złotów został włączony do prowincji Pomorze rejencji pilskiej.

II wojna światowa

W czasie II wojny światowej w latach 1939–1941 z miasta wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, a w zamian sprowadzono Niemców w ramach akcji kolonizacyjnej Heim ins Reich. Landrat złotowski, dr Ackmann jeszcze w 1941 roku stwierdził w raporcie do Goebbelsa: „Mniejszość polska na Ziemi Złotowskiej wykazuje jeszcze teraz świadomą i pewną siebie postawę”. Polska organizacja konspiracyjna Odra była obecna w Złotowie i obserwowała niemiecką działalność gospodarczą. Miasto zostało zdobyte przez jednostki 4 dywizja piechoty 1 Armii Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Bolesława Kieniewicza (ku jego czci w domu na ul. 8 marca 16 wmurowano tablicę pamiątkową). W czasie walk o przełamanie Wału Pomorskiego w mieście znajdowała się siedziba Zarządu Politycznego 1 Armii WP (fakt ten został po wojnie upamiętniony tablicą odsłoniętą na ul. Kolejowej 4)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945", Sport i Turystyka 1988, , str. 513.

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 204 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Złotowie.

Okres powojenny Po zakończeniu II wojny światowej miasto w 1946 stało się częścią nowo powstałego województwa szczecińskiego. Niemieckojęzyczna ludność została wysiedlona do Niemiec. Miasto od tego czasu rozwijało się dość prężnie, zbudowano tu wiele osiedli bloków mieszkalnych. Obecnie Złotów jest niewielkim ośrodkiem przemysłowym, posiadającym kilka większych zakładów, w tym największy „ROMB” do 2014 roku „Metalplast Karo”, produkujący okucia do okien.

W pierwszych latach powojennych znajdował się kolejno w województwie pomorskim (bydgoskim), szczecińskim (1946–1950), koszalińskim (1950–1975), a następnie w pilskim (1975–1999). Od 1999 roku należy administracyjnie do województwa wielkopolskiego.

Historyczne nazwy Złotowa Wczesna nazwa Złotowa – Wielatowo wywodzi się od nazwy pomorskiego plemienia lechickiego Wieletów, założycieli średniowiecznego grodu (od tego plemienia pochodzi też forma nazwy miasta po niemiecku – Flatow). Późniejsze nazwy, w zależności od interpretacji, nawiązują do złotych rzymskich monet, które miałyby być tu odnajdywane, bądź też do słowa „słota”, a więc do tutejszych warunków klimatycznych oraz sąsiedztwa jezior i bagien. Większość poniższych nazw pochodzi ze średniowiecznych dokumentów i stanowi wersje zlatynizowane:

XIV w. – Wielatowo (Velutuwum, Velatovum, Welatowo, Wielatow); Zlothaue, Zlotane (nazwy średniowieczne); pocz. XV w. – Maius Zlothkowo; 1427 – Zlotowo (niem. Goldau); XVIII wiek – Złotów; XVIII wiek-1945 – Flatow (niem., nazwa – również jako Flatho i FlatauPergamin z roku 1735, którego wizerunek udostępnia Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa głosi, iż: „Burmistrz i rada m. Złotowa (Flatau) w Wielkopolsce zaświadczają, że Michał Hennick urodził się w...”. – pojawia się prawdop. już w XVII wieku); od 1945 – ZłotówZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().

Dawni właściciele dóbr złotowskich XII w. – zakon bożogrobców (?) do 1360 – Przecław h. Grzymała 1370–1379 – Kazimierz IV, książę słupski 1379–1389 – Władysław Opolczyk, książę opolski 1400–1491 – Donaborscy h. Topór 1490–1491 – Kościeleccy h. Ogończyk 1491–1625 – Potuliccy h. Grzymała 1620–1688 – Grudzińscy h. Grzymała 1688–1788 – Działyńscy h. Ogończyk 1788–1798 – Johann Friedrich Wilhelm von Farenheid 1798–1820 – Johan Karl von Gerhard 1820–1922 – Hohenzollernowie 1922 – upaństwowienie dóbr złotowskich

Demografia Struktura demograficzna mieszkańców Złotowa według danych na dzień 31 grudnia 2023 r.: Opis Ogółem Mężczyźni Kobiety jednostka osób % osób % osób %populacja 17 047 100 8 011 47,96 9 036 52,04gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 1 472,11 691,80 780,31

Ludność miasta na przestrzeni dziejów Rok Liczba mieszkańców 1580 19 1673 575 1766 890 1800 2233 1820 1714 1885 3880 1919 4957 1939 7494 1945 ok. 600 1946 ok. 5000 1973 ok. 11 000 1995 18 456 2005 18 442 2008 18 2652010 18 782 2013 18 7122015 18 440 2016 18 4772018 18 4462019 18 5322020 18 4372021 17 5192022 17 2602023 17 0472024 16 607

Gospodarka Złotów jest ośrodkiem przemysłowym i lokalnym ośrodkiem handlowo-usługowym obsługującym teren powiatu złotowskiego. W Złotowie działa Cech Rzemiosł Różnych, skupiający właścicieli zakładów rzemieślniczych, zlokalizowane są także hurtownie, sklepy, punkty usługowo-handlowe (w tym dyskonty). Znajduje się tu siedziba firmy Media Expert i Aluprof.

Transport