thumb|Wyobrażenie kogi na pieczęci Elbląga z połowy XIV wieku thumb|Przekrój poprzeczny kogi
Koga, koggaŚrednioniemieckie kogge od staro-wysoko-niemieckiego kocho, kocko zapożyczonego w XII w. ze starofrancuskiego coque (Der Duden in zwölf Bänden. T. 7. Mannheim-Leipzig-Wien-Zürich: Dudenverlag, 2006, s. 425; Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Berlin-New York: Walter de Gruyter, 2001, s. 508). – duży żaglowiec handlowyA. Brückner podaje jako nazwę ogólną dla okrętu (korabia), używaną w średniowieczu (XV w.), np. w Legendzie o św. Aleksym, u Biernata z Lublina (Słownik etymologiczny języka polskiego, s. 243)., dostosowywany do celów wojennych, dominujący na akwenach Bałtyku i Morza Północnego w XIII–XV wieku, spotykany do początku XVI stulecia. Stanowił wówczas podstawowy typ statku użytkowanego przez miasta Hanzy.
Główne cechy Był to jednomasztowy okręt o kadłubie płaskodennym i pękatym (stosunek długości do szerokości 3:1), balastowym, z poszyciem zakładkowym (klinkierowym). Mało zwrotny, wyposażony był w ożaglowanie rejowe i najczęściej w jeden duży, prostokątny żagiel o powierzchni 80–170 m². Wyporność żaglowca wynosiła 80–200 t, dochodząc niekiedy do 300 tonMała encyklopedia wojskowa, dz. cyt., t. 2, s. 58..
Używana początkowo jako niewielki statek do połowówEncyklopedia wojskowa, dz. cyt., t. 1, s. 441., koga zasadniczo wywodziła się z nefu«Koga» w Encyclopaedia Beliana ., a z czasem przekształcona została w nieco większy i zwrotniejszy od niej holk, w którym na ostatnim maszcie zastosowano ożaglowanie łacińskie. W odleglejszej perspektywie historycznej sugerowano pochodzenie kogi od statków celtyckich z okresu przedrzymskiego bądź wczesnośredniowiecznego, których tradycje budowy zachowały się na atlantyckim wybrzeżu FrancjiDavid Nicolle: Siły Hanzy od XIII do XV w. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V/Osprey, 2017, s. 20..
Konstrukcja i wygląd thumb|250px|Model hanzeatyckiej kogi handlowej z Bremy z ok. 1380 roku Wczesne kogi miały ster boczny w postaci wiosła sterowego umieszczanego na prawej burcie przy rufie, lecz wkrótce zastąpiono je poruszanym przy pomocy rumpla sterem zawiasowym zawieszanym na długiej tylnicy i wysokiej rufie. Cechą wyróżniającą sylwetkę tego żaglowca były wysokie kasztele z blankami umieszczone na dziobie i rufie. Tam też umieszczone było uzbrojenie żaglowca. Pod kasztelami znajdowały się pomieszczenia mieszkalne załogi i kupców, reszta okrętu była pokryta pokładem. Osadzony w stępce duży maszt (o wysokości 16–24 metrów) znajdował się pośrodku jednostki (duże kogi późnośredniowieczne były nawet 2–3-masztowcami). Dodatkową cechą charakterystyczną było ukształtowanie dziobnicy i tylnicy kogi jako prostej belki wychodzącej ukośnie ze stępki; z przedłużonej belki dziobowej wykształcił się późniejszy bukszpryt. Główne parametry techniczne kogi to: długość: 16–30 metrów szerokość: 5–8 metrów zanurzenie: 2–3 metry W związku z różnicami konstrukcyjnymi stosowany niekiedy jest podział na kogę nordycką (hanzeatycką) oraz śródziemnomorską; ta druga oprócz żaglowego miała także napęd wiosłowy (2x20 wioseł na burcie) i tradycyjny ster burtowy.
Uzbrojenie i wyposażenie Do XIV wieku kogi przystosowane do działań wojennych wyposażano w pokładowe katapulty i balisty; później ich artyleryjskim uzbrojeniem było 8 do 20 dział o wagomiarze pocisków od 9 do 12 funtów. Załoga dużej kogi liczyła 80–90 ludzi, w tym 40–50 zbrojnych. Niekiedy prócz napędu żaglowego korzystano też z wiosłowego. Największą bitwę z użyciem kog wojennych, w której uczestniczyło około 400 tych okrętów, stoczono pod Sluys w 1340 roku«Battle of Sluys» w Encyclopædia Britannica..
Zachowane wraki Pierwszym wrakiem odkrytym i rozpoznanym jako koga było znalezisko dokonane w 1962 r. w osadach rzeki Wezery w Bremie. Po wydobyciu i konserwacji jest on eksponowany w Deutsches Schifffahrtsmuseum w BremerhavenKrzysztof Kubiak: Koga z Bremerhaven. „Odkrywca” nr 8, 2023, s. 28-33.. Wprawdzie w latach 40. XX wieku znaleziono trzy inne wraki tego typu, lecz jako pozostałości kog rozpoznano je już po 1962Ole Crumlin-Pedersen: To be or not to be a cog: the Bremen Cog in perspective. „The International Journal of Nautical Archaeology” nr 29/2, 2000, s. 234, 236.. Według badacza tych znalezisk w latach 1943–1993 odkryto 18 wraków rozpoznanych jako kogi: najwięcej na terytorium Holandii (9) i Danii (5), ponadto 3 w Szwecji i jedną w Bremie. Najstarsza z nich datowana jest na 1150 r., a najmłodsza na I połowę XV wiekuOle Crumlin-Pedersen: To be or not to be a cog: the Bremen Cog in perspective. „The International Journal of Nautical Archaeology” nr 29/2, 2000, s. 236, 237.. Udokumentowano wraki dwóch innych kog z Estonii (z 1300 r., odkryta w 1990Mati Õun, Hanno Ojalo: 101 Eesti laeva. Tallinn, Kirjastus Varrak, 2015, s. 12. oraz z 1298 r., odkryta w 2022Emma Brazell: Lost 700-year-old ship found just five feet beneath street by construction workers. „Metro” 20.04.2022 ), a kolejną, datowaną na początek XV wieku z Holandii w 2012 roku[wymagany dokładny zapis wątpliwego/skażonego źródła].
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Typy statków Kategoria:Klasy okrętów średniowiecza