Mykoła Ołeksijowycz Łukasz (ukr. Мико́ла Олексі́йович Лука́ш, ur. 19 grudnia 1919 w Królewcu, URL, zm. 29 sierpnia 1988 w Kijowie) – ukraiński tłumacz, krytyk literacki, leksykograf. Władał ponad 20 językami, z powodzeniem tłumaczył dzieła literackie z szesnastu języków na ukraińskiКочур Г. Лукаш М.О. // Українська Літературна Енциклопедія: У 5 т. / Редкол.: І.О. Дзеверін (відп. ред.) та ін. – К., 1995. – Т. 3. – С. 235-236. Czołowy reprezentant tzw. nurtu romantycznego w ukraińskiej literaturze przekładowej. Zwany Mozartem ukraińskiego przekładuАвтобіографія / Микола Лукаш — Моцарт українського перекладу. — Вінниця: Нова книга, 2019. Cała jego twórczość opierała się na dawnej tradycji ojczystego przekładu i była uwarunkowana dramatem ukraińskiej literatury czasów ZSRR w sytuacji skrajnego ucisku i sztucznej izolacji od światowego procesu literackiego. Ten brak wolności Łukasz kompensował swoistą literacką a estetyczną alternatywą, umiejętnie przenosząc na język ukraiński arcydzieła klasyków. Nie bacząc na totalitarny kryzys kultury narodowej, zachowywał ontologiczną, a właściwie artystyczną i estetyczną równowagę między literaturą światową i ukraińską. Szczególną uwagę zwracał na dzieła zmierzające do artystycznego i filozoficznego odzwierciedlenia fundamentalnych zasad światowej kultury[Лукаш, Микола Олексійович // Філософський енциклопедичний словник. – Київ: Абрис, 2002. – 742 с., с. 345].
Życiorys Mykoła Łukasz urodził się w Królewcu w rodzinie robotnika Ołeksija Jakowycza i tkaczki Wasyłyny Iwaniwny (z domu Onykijenko) Łukaszów. Ołeksij pochodził z rodu kozackiego, jego ojciec Jakiw Illicz był diakonem, wykładowcą języka cerkiewnosłowiańskiego i regentem (kierownikiem chóru cerkiewnego). Wasyłyna miała kozackich i szlacheckich przodkówМикола Лукаш — Моцарт українського перекладу. — Вінниця: Нова книга, 2019. Mykoła miał brata Iwana (1918—1943), który jako żołnierz Armii Czerwonej zginął na froncie wojny niemiecko-radzieckiej, i trzy siostry: Hannę Krawczenko, Paraskewę Borysenko, pracownicę fabryki «Metal» w Królewcu, oraz Olhę, nauczycielkę języka ukraińskiego i literatury w szkole średniej w Mościskach.
Mykoła zaczął mówić późno, dopiero w wieku czterech lat, ale dzięki staraniom wuja Dmytra Onykijenki rozwijał się dobrze i wykazywał zdolności lingwistyczne. Jako dziecko nauczył się języka cygańskiego. W 1928 poszedł do królewieckiej szkoły średniej, gdzie wykładowym językiem obcym był niemiecki. Oprócz tego języka opanował jidysz. Nauczył się alfabetu hebrajskiego z nagrobków na miejscowym cmentarzu żydowskim, a dalej praktykował czytanie gazet, w które nauczyciel Żyd zawijał sobie kanapki na przekąskę. Ponad to w ciągu lat szkolnych Mykoła nauczył się czytać i mówić po francusku i angielsku. Pomagał mu w tym brat Iwan. W latach 1936—1937 Mykoła brał udział w działalności królewieckiego stowarzyszenia literackiego młodych LIASMO (ЛІАСМО – ).
Po ukończeniu szkoły w 1937 wstąpił na wydział historyczny uniwersytetu Kijowskiego. W wolnych chwilach pracował w muzeum teatralnym i w archiwum akt dawnych jako tłumacz dokumentów napisanych po polsku i po łacinie, bo musiał pomagać matce, która znajdowała się w trudnej sytuacji materialnej. Z tego samego powodu w 1939 Mykoła musiał wziąć urlop akademicki i wykładać język niemiecki oraz język ukraiński i literaturę w szkole średniej we wsi Kopaczów (rejon obuchowski, obwód kijowski). W 1940 powrócił na uczelnię i zdał eksternistycznie wszystkie zaległe egzaminy za rok akademicki. 3 października tego roku w audytorium uniwersyteckim wygłosił protest przeciwko zaprowadzeniu płatnego nauczania na uczelniach wyższych. Wskutek tego musiał tłumaczyć się organom bezpieczeństwa, a następnie został wykluczony z komsomołu.
W czerwcu i lipcu 1941, z początkiem wojny niemiecko-radzieckiej, Łukasz razem z innymi studentami przez dwa tygodnie pracował przy budowie linii przeciwpancernych pod Kijowem. Z powodu słabego wzroku i złamanej jeszcze w dzieciństwie nogi nie podlegał mobilizacji, więc w sierpniu udał się pieszo do Królewca. Tam dostał rany w ramię i w tę samą nogę od odprysków bomby i przez prawie dwa lata musiał chodzić na kulach. Do początku września 1943 roku Mykoła Łukasz pracował jako księgowy i tłumacz w wydziale powiatowym magistratu, a następnie jako okręgowy kierownik ekonomiczny w pomocniczym biurze rolniczym. Ponadto wykładał język niemiecki na kursach dla młodzieży przy magistracie. Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną odbył tzw. filtrację, dostał wezwanie od komisariatu wojskowego w Charkowie i od 16 listopada 1943 do 26 listopada 1945 roku służył najpierw jako strzelec, a potem jako pisarz wojskowy w batalionie obsługi lotniskowej 53 pułku strzeleckiego I frontu ukraińskiego. Podczas forsowania Dniepra razem z kolegą żołnierzem uratował się, a reszta żołnierzy w czółnie zginęła. Na froncie Łukasz został zraniony w tę samą nogęГ. О. Кравченко про М. О. Лукаша: Спогади сестри / Запис Б. І. Чернякова. Серпень 2000 // Архів автора. W czasie służby wojskowej wypadało mu tłumaczyć z niemieckiego, litewskiego, łotewskiego oraz estońskiego językówМ. Г. Сереженко. Лукаш Микола Олексійович // Архів сім'ї М. Г. Сереженка в м. Кролевець, 1988 – Рукопиc. Także Łukasz pracował jako tłumacz w urzędzie repatriacji niemieckich jeńców wojennych.
Po demobilizacji wstąpił na wydział filologii francuskiej Charkowskiego instytutu pedagogicznego języków obcych. Studia ukończył z wyróżnieniem w czerwcu 1947 roku. W tym samym miesiącu zaczął wykładać w owym instytucie gramatykę historyczną niemieckiego i francuskiego. Wskutek odpowiedzi królewieckiej rady miejskiej na interpelację kierownictwa instytuckiego o działalności Łukasza w czasie okupacji został on zwolniony z pracy we wrześniu 1948 roku. Dalej pracował jako tłumacz w Ukraińskim instytucie badawczym leśnictwa (Charków) od września 1948 do września 1949, dopóki przekładał z rumuńskiego, czeskiego i węgierskiego teksty, niezbędne dla dysertacji doktorskiej dyrektora instytutu. Od września 1949 do września 1951 Łukasz wykładał angielski i niemiecki w Charkowskim instytucie rolniczym. Od listopada 1950 do września 1953 – francuski i niemiecki na uniwersytecie charkowskim. Były to niestabilne i niewielkie zarobki. Po wysiedleniu z instytuckiego domu akademickiego Łukasz nie miał stałego mieszkania. Wiosną 1952 roku czytał lekcje w Ukraińskim Instytucie Poligraficznym im. Iwana Fedorowa.
Mając opublikowane przekłady, Mykoła Łukasz 2 czerwca 1956 roku został przyjęty do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy (ZRPU). Rekomendacje mu dali Maksym Rylski, Łeonid Perwomajski, Marija Pryhara i Mykoła TereszczenkoЦДАМЛМ України. – Ф. 590, оп. 2. – Спр. 561. – Арк. 6-9.. Pod koniec 1957 został wybrany członkiem biura sekcji przekładów literackich. W 1958 roku Łukasz przesiedlił się do Kijowa i został członkiem redakcji «Wseswitu». W 1958-1960 pracował jako kierownik działu poezji tego czasopisma. Zamieszkał najpierw w przyjaciół Ołesia Żołdaka i Jewy Narubynej, a potem dostał mieszkanie komunalne przy ulicy Kociubynskiego.
Wszystkie pieniądze wydawał na wyżywienie się i na książki, zebrał dużą i cenną bibliotekę. Był obojętny na ubrania. Nosił znoszony klasyczny garnitur lub strój sportowy. Nie miał ciepłego płaszcza zimowego ani czapki. Zimą chodził z gołą głową lub w sportowej czapce z pomponem, w znoszonym lekkim płaszczu albo kurtce brezentowej i w zdeptanych butach. Pił umiarkowanie. W domu nie trzymał jedzenia ani naczyń. Nigdy nie zamykał swojego pokoju. Na początku 1973 dostał mieszkanie jednopokojowe przy ulicy Suworowa i zrazu kazał wyrzucić kuchenkę gazową, żeby zwolnić miejsce na książki.
12 czerwca 1973 Mykoła Łukasz został wyłączony z ZPU. Z powodu tego, że w marcu tego roku wysłał list do wysokich instancji radzieckich w obronie Iwana Dziuby, skazanego na 5 lat więzienia i 5 lat zesłania za «działalność antyradziecką». Chodziło o pracę Dziuby «Internacjonalizm czy rusyfikacja?».
List odniósł skutek, Iwan Dziuba został ułaskawiony (w listopadzie tego samego roku), a dla Mykoły Łukasza rozpoczął się bardzo trudny okres. Wtedy prawie nie miał środków do życia. Od 1973 do 1981 prace Łukasza faktycznie nie były publikowane (od 1979 zjawiają się niekiedy w czasopismach). Ze Słownika języka ukraińskiego zostały usunięte wszystkie odniesienia do Łukaszowych prac.
Łukasz kategorycznie nie godził się na polecenia kolegów przyznać się do błędności owego lista i poprosić ułaskawienia w sekretarza Komitetu Centralnego KPU w sprawach ideologicznych Wałentyna Małanczuka. Mykoła Bażan i Ołeś Honczar zabiegali przed pierwszym sekretarzem KPU Wołodymyrem Szczerbyckim o przywrócenie Łukaszowi możliwości pracować. Na to Szczerbycki odpowiedział, że KC KPU nie ma nic przeciwko Łukaszowi, że ta sprawa jest wyłącznie w kompetencji Związku Pisarzy. Faktycznie odmówił, bo w NZPU nikt nie zaryzykowałby załagodzić tę sprawę bez odpowiedniej wskazówki od władzy partyjnej.
W 1981 ukazało się pierwsze oddzielne wydanie tłumaczenia Mykoły Łukasza w okresie niewypowiedzianego «zakazu» – przedruk «Fausta» Goethego. Pierwsza nowa praca zobaczyła świat w 1984 roku. Był to zbiór poezji Apollinaire'a.
W 1987 roku Łukasz został ponowiony w NZPU.
Łukasz do końca życia pozostał nieżonatym. W ostatnich latach chorował na raka. Zmarł 29 sierpnia 1988 roku w Kijowie i został pochowany na cmentarzu Bajkowa. Pomnik na grobie – stelę z białego marmuru – postawiła Olha Petrowa, wykładowczyni w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Po śmierci Łukasza jego siostra odstąpiła Muzeum literatury za symboliczną cenę ponad 3000 cennych książek z jego bibliotekiАнна Щепа. «І наш, і ваш Лукаш». 21.12.2011.
Twórczość Już w szóstej i siódmej klasie Łukasz przetłumaczył kilka wierszy Heinricha Heinego, a w dziewiątej – «Pieśń Gretchen», którą po latach prawie bez zmian pomieścił w ostatecznej wersji «Fausta» Goethego. W ostatnich latach szkolnych zainteresował się poezją rosyjskich poetów «srebrnego wieku» Aleksandra Błoka, Walerija Briusowa, Konstantina Balmonta, Wiaczesława Iwanowa, Jurgisa Baltrušaitisa, Andrieja Biełego i oddawał ją w języku ukraińskim.
W 1941 Łukasz ukończył pierwszą część «Fausta» Goethego. W 1950 roku zachęcił go do dalszej roboty nad tym utworem list od Maksyma Rylskiego. W 1953 Łukasz zadebiutował powieścią André Stila «Pierwszy cios». W ciągu następnych dwóch lat opublikował przekłady z Maksima Gorkiego, Elina Pelina, Victora Hugo, Adama Mickiewicza, Miguela Cervantesa i Pantelejmona Matejewa. Pojawiają się krytyczne recenzje Łukasza.
Powieścią «Pierwszy cios» Łukasz zapoczątkował cykl książek dla dzieci. Dalej zostały opublikowane «Małym i starym o Włoszech i Rzymie» (1956), «Jakiej barwy są rzemiosła» (1960), «W niebie i na ziemi» (1966) Gianniego Rodariego; «Opowieść o tym, jak zając szukał odwagi» (1956) Vladimira Filipovića; «Dzieci francuskich dokerów» (1958) André Stila; «Rybak i Kot» (1959) Branka Ćopića; «Alicja w Krainie Czarów» (1960, przekłady wierszy) Lewisa Carrolla oraz «Jan Bibijan» (1961) Elina Pelina.
W 1955 prawdziwym wydarzeniem zostały publikacje «Pani Bovary» i «Fausta», dzieła wielowarstwowego, bardzo skomplikowanego i trudnego do przetłumaczenia, zwłaszcza jego drugiej części. Goethe tworzył «Fausta» przez 60 lat, posługiwał się różnymi stylami i leksyką, w tym także obsceniczną. Na odmianę od tłumaczy, którzy usunęli z dzieła oprócz wulgaryzmów wszystko, co uważali zbędnym, dostosowali go do jednego stylu, Łukasz pozostawił wszystko jak u Goethego. Za co trafił pod ostrą krytykę. Natomiast za granicą naukowcy i krytycy docenili walory przekładu i scharakteryzowali go jako jedną z najlepszych interpretacji «Fausta» w różnych językachAtkins S. Faustforschung und Faustdichtung seit 1945. – Heidelberg: Euphorien, 1959. – Bd. 53, Hf. 4. – 315 S.Leschnitzer F. «Probleme der Uebersetzung von Goethes Werken ins Russische». – Weimar: Weimarer Beitraege, 1960.Leschnitzer F. «Goethes “Faust” und die sowietische Literatur» .