INS Vikrant – lekki lotniskowiec Indyjskiej Marynarki Wojennej brytyjskiego typu Majestic, służący od 1961 do 1997 roku jako pierwszy lotniskowiec indyjski. Jego budowę rozpoczęto podczas II wojny światowej dla brytyjskiej Royal Navy pod nazwą „Hercules” i wodowano go w 1945 roku, lecz nie ukończono w związku z końcem wojny. Po wojnie został ukończony według zmodyfikowanego projektu i sprzedany Indiom. Nosił numer burtowy R11. Odegrał istotną rolę podczas wojny z Pakistanem w 1971 roku. Po wycofaniu służył do 2012 roku jako okręt-muzeum, lecz ostatecznie został złomowany.
Wyporność pełna okrętu wynosiła niecałe 20 000 ton, a długość 213,4 m. Napędzały go turbiny parowe. „Vikrant” mógł przenosić maksymalnie do 21 samolotów i śmigłowców. Podstawowym używanym typem samolotu pokładowego był Hawker Sea Hawk, a po modernizacji BAe Sea Harrier.
Budowa i nabycie „Vikrant” był jednym z sześciu lotniskowców brytyjskiego typu Majestic, których budowa została rozpoczęta podczas II wojny światowej dla marynarki brytyjskiej, lecz nie została ukończona z powodu końca wojny. Wraz z poprzednim typem Colossus, typ Majestic powstał w ramach programu lekkich lotniskowców floty 1942 roku, mającego na celu szybką budowę licznych jednostek, mniej skomplikowanych i tańszych od typowych lotniskowców floty, dla zapewnienia osłony myśliwskiej brytyjskim zespołom floty. Oprócz mniejszych ulepszeń, główną różnicą między nimi było dostosowanie typu Majestic do przenoszenia cięższych samolotów, o masie do 9 ton (20 000 funtów). Po wojnie cztery okręty zostały zakupione lub wypożyczone przez Australię i Kanadę i dokończone dla marynarek tych krajów, piąty został zakupiony przez Indie, a ostatniego nie dokończono.
left|thumb|Zakonserwowany lotniskowiec „Hercules”, 1954 rok Budowę lotniskowca zlecono stoczni Vickers Armstrong w Newcastle upon Tyne 7 sierpnia 1942 roku, pod numerem Admiralicji J 4673. Przewidziano dla niego nazwę „Hercules” (od mitycznego rzymskiego herosa) i numer taktyczny R49. Stępkę pod budowę położono 14 października 1943 rokuCzęść publikacji (, ) podaje 12 października 1943.. Prowadzono ją pod numerem stoczniowym 61. Okręt zwodowany został 22 września 1945 roku, jako ostatni ze wszystkich lotniskowców lekkich programu 1942 roku i jedyny zwodowany już po zakończeniu II wojny światowej. W związku z zakończeniem wojny, w maju 1946 roku roboty wykończeniowe wstrzymano, po czym w maju kolejnego roku zakonserwowany kadłub odstawiono w zatoce Gareloch u ujścia rzeki Clyde. Stan zaawansowania prac wynosił wówczas 75%.
W 1955 roku rząd Indii uznał, że dla wzmocnienia swojej budowanej marynarki wojennej potrzebuje lotniskowca. Tradycyjnym dostawcą okrętów dla Indii była wówczas Wielka Brytania, z której sił zbrojnych wywodziła się organizacyjnie armia Indii. O potrzebie posiadania takiego okrętu premiera Nehru przekonał lord Mountbatten. Po negocjacjach, w styczniu 1957 roku Indie kupiły „Herculesa”, który miał zostać ukończony zgodnie z nowoczesnymi standardami, obejmującymi między innymi wyposażenie w ukośny pokład do lądowania, katapultę parową, lustrzany i nowoczesne wyposażenie radioelektroniczne i dowodzenia. Dla służby w gorącym klimacie otrzymał także systemy klimatyzacji i izolację termiczną. Ukończenie i wyposażenie okrętu zlecono stoczni Harland and Wolff w Belfaście, która wcześniej prowadziła analogiczne prace na bliźniaczym dla Kanady. Stał się on zarazem ostatnim ukończonym z brytyjskich lotniskowców budowy wojennej. Okręt został ukończony i wcielony do marynarki indyjskiej 4 marca 1961 roku. Otrzymał nazwę „Vikrant” (w sanskrycie: odważny, śmiały). Nosił stały numer burtowy R 11.
Opis Architektura i kadłub thumb|Na pokładzie okrętu-muzeum „Vikrant” „Vikrant” miał klasyczną architekturę lotniskowca, z płaskim pokładem lotniczym na całej długości i wyspową nadbudówką na prawej burcie. Spośród okrętów typu Majestic, tylko dwa zostały ukończone zgodnie z oryginalnym projektem, z typowym dla II wojny światowej prostym pokładem lotniczym, natomiast trzy pozostałe lotniskowce zostały zmodyfikowane i różniły się od oryginalnego projektu i od siebie nawzajem. Zgodnie z nowymi tendencjami po wojnie, „Vikrant” otrzymał pokład do lądowania odchylony pod kątem ok. 7,5° w lewo od osi podłużnej. Przednia część pokładu do lądowania wystawała w formie niewielkiego sponsonu poza obrys lewej burty na śródokręciu. W odróżnieniu natomiast od pozostałych dwóch zmodyfikowanych okrętów tego typu ( i ), pokład do lądowania na rufie nie wystawał poza prawą burtę, pozostając równoległy do osi kadłuba zgodnie z pierwotnym projektem. Jedynie na samej rufie pokład lotniczy został nieco wydłużony i ścięty pod kątem z prawej strony. Wąska nadbudówka średniej wielkości z pojedynczym kominem była zabudowana na sponsonie po prawej stronie zgodnie z pierwotnym projektemNa podstawie planów w i . W zakresie pomieszczeń wewnętrznych, indyjski okręt wyposażono w osobne mesy i stołówki.
Wyporność standardowa okrętu wynosiła 15 700 ts, a pełna 19 500 ts. Długość całkowita wynosiła 213,4 m, a na linii wodnej 192 m. Szerokość kadłuba na linii wodnej wynosiła 24,4 m, a maksymalna na pokładzie lotniczym 39 m. Zanurzenie wynosiło 7,3 m.
thumb|Start Breguet Alizé z katapulty podczas wojny w grudniu 1971 roku Okręt wyposażono w jedną katapultę parową produkcji brytyjskiej (pierwotnie wyprodukowaną dla lotniskowca HMAS „Sydney”). Katapulta została umieszczona na dziobowym pokładzie lotniczym, po lewej stronie od osi symetrii, skierowana pod kątem w prawo. W czasie modernizacji w latach 1987–1989 zdjęto katapultę, a na dziobie zamontowano wznoszącą się pod kątem 12° oprofilowaną z przodu , ułatwiającą start samolotów Sea Harrier z krótkim rozbiegiem. Początkowo na pokładzie do lądowania okręt miał zamontowane liny hamujące (aerofiniszer), również zdjęte w toku modernizacji, po której utracił zdolność do operowania z niego samolotów konwencjonalnego startu i lądowania. „Vikrant” miał dwie windy lotnicze, w osi symetrii pokładu, powiększone w stosunku do oryginalnego projektu.
Załoga obejmowała normalnie 1075 osób, a w czasie wojny była zwiększana do maksymalnie 1345 osób.
Grupa lotnicza thumb|Hawker Sea Hawk jako eksponat na pokładzie „Vikranta” thumb|Śmigłowiec Alouette/Chetak na podnośniku na okręcie-muzeum Według oryginalnego projektu z okresu II wojny światowej okręt miał przenosić do 37 ówczesnych samolotów pokładowych o napędzie śmigłowym. W służbie „Vikrant” przenosił normalnie do 21 samolotów i śmigłowców, aczkolwiek zwykle było ich 16–17. Początkowo typowa grupa lotnicza obejmowała dziesięć brytyjskich samolotów myśliwsko-szturmowych Hawker Sea Hawk, cztery samoloty zwalczania okrętów podwodnych Breguet 1050 Alizé produkcji francuskiej i dwa śmigłowce poszukiwawczo-ratunkowe Alouette III. Podczas wojny 1971 roku zwiększono skład grupy do 25 statków powietrznych (18 Sea Hawk, pięć Alizé i dwa Alouette).
Samoloty Sea Hawk FGA.6, zakupione w Wielkiej Brytanii, używane były na lotniskowcu przez dywizjon , Alizé przez dywizjon , a śmigłowce Alouette przez dywizjon . Indie zdawały sobie sprawę z tego, że samoloty Sea Hawk były już w tym czasie przestarzałe i początkowo miały nadzieję nabyć dla niego francuskie nowocześniejsze samoloty Dassault Étendard IV, lecz wymagałoby to zastosowania dłuższej katapulty i dalej idących zmian konstrukcji, połączonych z likwidacją dziobowego podnośnika, do czego nie była skłonna strona brytyjska. Wybrano natomiast francuskie samoloty ZOP Alizé stanowiące tańszą alternatywę dla brytyjskich Fairey Gannet tej samej klasy, mimo że wymagały one modyfikacji katapulty. W 1969 roku Indie starały się następnie nabyć amerykańskie pokładowe samoloty szturmowe Douglas A-4 Skyhawk, ale USA odmówiły ich sprzedaży. Na początku lat 70. nabyto natomiast brytyjskie śmigłowce przeciwpodwodne Westland Sea King Mk 42, które zaczęły zastępować samoloty Alizé. Zamiast lekkich śmigłowców Alouette III używany był także ich indyjski licencyjny wariant HAL Chetak.
Po modernizacji, od 1984 roku okręt przenosił myśliwsko-szturmowe samoloty V/STOL (pionowego lub krótkiego startu i lądowania) BAe Sea Harrier. W 1978 zamówiono pierwszą partię sześciu Sea Harrierów, a w 1985 roku dziesięć i jeden szkolny. Indie używały tych samolotów w eksportowej wersji FRS.51. Jednocześnie do 1987 roku obok śmigłowców Sea King używano nadal samolotów zwalczania okrętów podwodnych Alizé. Typowa grupa obejmowała 6–8 Sea Harrierów, 6–8 Alizé i sześć śmigłowców Sea King i Alouette III. Po drugiej modernizacji i zamontowaniu rampy startowej na dziobie w 1989 roku, typową grupę lotniczą stanowiło 6 Sea Harrierów, 3-6 śmigłowców zwalczania okrętów podwodnych Westland Sea King i śmigłowce Alouette III, łącznie około 15 maszyn.
Uzbrojenie i wyposażenie Uzbrojenie stanowiło tylko 15 armat przeciwlotniczych kalibru 40 mm Bofors L/60, w tym cztery dwulufowe i siedem pojedynczych stanowisk. Po 1982 roku pozostało siedem pojedynczych działek. W 1986 roku roczniki flot wskazywały cztery działka.
Okręt posiadał od początku zestaw radarów. Początkowo były to przede wszystkim radary: typu 960 – dalekiego zasięgu dozoru powietrznego na fale metrowe, typu 277 – wysokościomierz na fale decymetrowe (według innych źródeł typu 278), oraz typu 293 – dozoru nawodnego i wykrywania celów niskolecących na fale decymetroweRadary typu 960, 277 i 293 według , tak samo ale nowszy typ 278 zamiast 277 według . Dane radarów według . W połowie lat 80. zostały one wymienione na nowocześniejsze produkcji holenderskiej. Stanowiły je: radar dozoru powietrznego Signaal LW-05, dozoru nawodnego ZW-06 (pasmo I) i nawigacyjne ZW-10/11. Przez cały okres służby lotniskowiec miał radar kierowania podejściem samolotów (Carrier Controlled Approach) typu 963. W 1985 roku zamontowano też system dowodzenia Selenia IPN-10.
Napęd Napęd stanowiły zgodnie z projektem dwa zespoły turbin parowych systemu z jednostopniowymi przekładniami redukcyjnymi, napędzające dwie śruby. Parę wytwarzały cztery kotły wodnorurkowe typu Admiralicji. Moc projektowa napędu wynosiła 40 000 SHP. Prędkość maksymalna wynosiła 24,5 węzła. Zasięg wynosił 12 000 mil morskich przy prędkości 14 w lub 6300 mil morskich przy 23 w.
Służba Początek służby (1961–1970) INS „Vikrant” podniósł banderę indyjską 4 marca 1961 roku w Belfaście, po czym pozostał przez pewien czas na wodach europejskich w celu prób i zgrania załogi. Pierwszym dowódcą został komandor . Już od 1960 roku indyjscy lotnicy szkolili się na samolotach Breguet Alizé we Francji oraz na Hawker Sea Hawk w Wielkiej Brytanii, przy czym 300 Dywizjon osiągnął gotowość bojową 7 lipca 1960 roku w bazie Brawdy w Walii. Pierwsze lądowanie na lotniskowcu indyjskiego Sea Hawka odbyło się 18 maja 1961 roku w Portsmouth (pilot , późniejszy admirał). 23 maja podczas rejsu na Morze Śródziemne do Tulonu zaokrętowano 310 Dywizjon z samolotami zwalczania okrętów podwodnych Alizé i klucz poszukiwawczo-ratowniczy z początkowo wypożyczonymi od marynarki francuskiej śmigłowcami Alouette III. Okręt powrócił na wody brytyjskie, gdzie dopiero 4 sierpnia 1961 roku wylądował na nim 300 Dywizjon z Sea Hawkami, po czym lotniskowiec wyruszył w podróż do kraju przez Kanał Sueski. Po drodze odbył ćwiczenia koło Malty, którą opuścił 6 października. 3 listopada 1961 roku „Vikrant” przybył do swojej bazy w Bombaju. Miało wówczas miejsce uroczyste przyjęcie okrętu do służby w obecności premiera Nehru. Samoloty z lotniskowca przed tym przeleciały do stałych baz lądowych dywizjonów: w (300) i w Koczinie (310).
Już w grudniu 1961 roku „Vikrant” wziął udział w osłonie operacji Vijay – zajęcia Indii Portugalskich. Nie uczestniczył jednak w walkach, które miały miejsce 18 grudnia, z uwagi na brak takiej konieczności. Podczas wojny chińsko-indyjskiej w 1962 roku rozważano użycie 300 Dywizjonu z baz lądowych na północy kraju w stanie Asam, ale ostatecznie nie został tam przerzucony.