mały|300px|Litewski policjant kieruje ruchem niemieckich pojazdów w zdobytym Wilnie, al. Mickiewicza, 1941 mały|300px|Żołnierze AK i czerwonoarmiści w zdobytym Wilnie, ul. Wielka, 1944 Nie trzeba głośno mówić – powieść Józefa Mackiewicza, wydana po raz pierwszy przez Instytut Literacki w Paryżu w roku 1969. Akcja powieści dzieje się głównie w Wilnie i na Wileńszczyźnie, ale poszczególne epizody obejmują też Mińsk, wschodnią Białoruś i Warszawę; jej ramy narracyjne zamykają się w latach 1941–1945. Fabuła osadzona jest w środowisku polskiej konspiracji; wśród wielu postaci brak jest zdecydowanego protagonisty. Główna problematyka powieści dotyczy stosunku ruchów narodowych do zagrożenia niemieckiego i radzieckiego. Główna teza książki to przekonanie, że nacjonalizmy nie pozwoliły Polakom, Litwinom i Białorusinom zjednoczyć się w walce z totalitaryzmami, a Polaków dodatkowo uczyniły podatnymi na sowietyzację. Powieść wywołała ogromne kontrowersje na emigracji, gdzie zarzucano jej fałszowanie obrazu polskiego państwa podziemnego. Przez współczesnych historyków literatury oceniana jest na ogół wysoko lub czasem wręcz traktowana jako arcydzieło.
Antecedencje i powstanie powieści Opisany potem w powieści okres od czerwca 1941 do maja 1944 Mackiewicz spędził na Wileńszczyźnie; nie uczestniczył w polskiej konspiracji, ale znał osobiście wielu członków ZWZ i AK, np. Sergiusza Piaseckiego; był także bezpośrednim świadkiem niektórych wydarzeń, np. mordu w PonarachWojenne losy Mackiewicza w Wilnie zob. Włodzimierz Bolecki, Ptasznik z Wilna, Kraków 2013, , s. 155–203.. Powieściowe epizody z życia w Warszawie wiosną i wczesnym latem 1944 również oparte są na własnych doświadczeniach; w okresie od maja do lipca 1944 przebywał w stolicy i miał kontakt z konspiracyjnymi strukturamiBolecki 2013, s. 203–216.. Epizody z powstania warszawskiego i oflagu są natomiast całkowicie oparte na relacjach, bo w czasie walk powstańczych autor przebywał poza Warszawą, a w niemieckim obozie jenieckim nigdy nie był.
Niektóre wydarzenia z okresu okupacji niemieckiej, które potem zostały opisane w powieści, Mackiewicz przedstawił wcześniej w drobniejszych utworach, publikowanych w emigracyjnej prasie polskiej. Tak było np. z opowiadaniem Ponary baza, umieszczonym w zbiorze W oczach pisarzy (Rzym 1947), a które potem w niemal niezmienionej formie jako rozdział XLIV znalazło się w powieściPonary, [w:] serwis Kultura.. Niektóre teksty publicystyczne, które opublikował wcześniej, po odpowiednich przeróbkach także znalazły się potem w powieści, np. te z artykułu Nudis verbis (Londyn 1947) zostały wykorzystane w rozdziale LXXXIIZob. np. fragment tekstu cytowanego jakoby z pisma PSL Żywią i bronią..
W roku 1955 Mackiewicz opublikował swoją pierwszą powieść, Droga donikąd. Jej akcja umiejscowiona jest na Wileńszczyźnie, a fabuła obejmuje okres okupacji radzieckiej w latach 1940–1941. Za kilkanaście lat niektóre postacie książki, tak główne jak Konrad, drugoplanowe jak Raczenko czy epizodyczne jak Henryk, znajdą drogę na karty Nie trzeba głośno mówić. Z kolei trzecia powieść Kontra (1957) podejmuje tematykę Rosjan byłych obywateli ZSRR, którzy w czasie wojny walczyli po stronie III Rzeszy; aczkolwiek z innymi protagonistami, ten wątek będzie stanowił jeden z kluczowych w Nie trzeba głośno mówić.
Nie trzeba głośno mówić jest szóstą i ostatnią powieścią Mackiewicza; poprzednią autor wydał w roku 1965. W datowanym na marzec 1968 liście autor stwierdza, że do tego czasu praca nad ciągle jeszcze nieskończoną powieścią „zabrała mi przeszło dwa lata”Bolecki 2013, s. 621.; według zamieszczonej w wydanej już książce dedykacji, praca trwała dwa i pół roku; z obu wypowiedzi wynika, że zaczął pisać lub zbierać materiały pod koniec roku 1965 lub w początkach 1966. Mackiewicz miał wtedy 63 lata i wraz z Barbarą Toporską mieszkał w Monachium. W Polsce pisarz objęty był całkowitym zakazem cenzorskim, a na emigracji miał status osoby kontrowersyjnej; właśnie w drugiej połowie lat 60. nasiliła się skierowana przeciw niemu krytyka, związana z domniemaną kolaboracją z Niemcami w okupowanym podczas wojny WilnieBolecki 2013, s. 452.. Podjęcie w powieści tematyki wileńskiej konspiracji, w tym kwestii priorytetyzacji między zagrożeniem niemieckim i radzieckim, stanowiło pośrednio głos w sprawie osobistej.
Żadne ze źródeł nie wyjaśnia, dlaczego autor zdecydował się na publikację w Instytucie Literackim; cztery z poprzednich powieści wydał w różnych londyńskich domach wydawniczych, a w Instytucie opublikował tylko jedną, w roku 1957. Od początków roku 1968 Mackiewicz korespondował z Giedroyciem na temat powieściNb. rozmowa Giedroycia z Mackiewiczem, przedstawiona w filmie Czarny sufit, datowana na rok 1968 i mająca jakoby związek z negocjacjami nt. wydania Nie trzeba głośno mówić, jest fikcyjna i naprawdę nigdy się nie odbyła. Z drugiej strony, budując dialogi scenarzysta wykorzystał w filmie m.in. cześć korespondencji między Mackiewiczem a Giedroyciem., którą przedstawiał jako „wielką epopeę frontu wschodniego ubiegłej wojny, od przemilczanej dotychczas strony nieskończonych powikłań na tyłach. Słowem próba napisania jak było naprawdę, czyli innymi słowy 'o czym nie wolno głośno mówić'”. Wyjaśniał, że potrzebuje jeszcze około pół roku na skończenie książki. Giedroyc wyrażał się o powieści pozytywnie, choć sugerował zmiany, przedstawiające w nieco lepszym świetle obraz polskiej konspiracji. Ostatecznie zgodził się na wydanie pracy w wersji autorskiej i bez zmianBolecki 2013, s. 621–622..
Dedykacja, przedmowa i inne książka dedykowana jest osobom, które „w ciągu dwu i pół lat pracy nad książką” przyszły autorowi „z pomocą materialną”. Oprócz anonima ze Szwajcarii, z nazwiska wymienieni są Tadeusz Zabłocki i Juliusz Sakowski z Anglii, Józef Młynarski z Niemiec, Zofia Kirsch ze Szwajcarii i Alfons Jacewicz z MeksykuTen adres i wszystkie kolejne oparte na powieści na podstawie paginacji w wydaniu wydawnictwa Kurs z roku 1989 (dalej jako Mackiewicz 1989), s. 7. w jednostronicowej Przedmowie autor objaśnia, że powieść jest chronologicznie dalszym ciągiem Drogi donikąd i że niektóre postacie tam występujące albo pojawiają się na kartach książki, albo się o nich wspomina. Mackiewicz tłumaczy też wplecenie w akcję postaci historycznych, powołując się na zasadę nieograniczonej swobody literackiej, a podział na „fiction” i „non-fiction” deklaruje jako anachronicznyMackiewicz 1989, s. 9. na końcu książki umieszczona jest bibliografia. Autor twierdzi, że „odmalowując tło historyczne” konsultował wyliczone prace. Lista zawiera ok. 90 pozycji, głównie rosyjskich, polskich i niemieckich. Wśród nich znalazła się również Kontra samego MackiewiczaMackiewicz 1989, s. 549–551. książkę zamyka spis osób, czyli indeks postaci wymienionych w powieści. Zawiera nie tylko protagonistów, ale także osoby, o których jedynie wspomina się, np. gen. Olbrichta, razem ok. 550 osóbMackiewicz 1989, s. 552–558.
Postacie Główni bohaterowie Henryk, ps. „Gruby”, przed wojną pracownik magistratu wileńskiego, teraz szofer i mechanik, mieszkający na przedmieściu z Haliną, mało entuzjastyczny działacz polskiej konspiracji o zdecydowanie antyradzieckich poglądach, w lipcu 1944 ślad po nim zaginął Leon, dawny przyjaciel Henryka, prowadził konspiracyjny punkt kontaktowy w kiosku gazetowym na dworcu w Wilnie, dowódca plutonu w powstaniu warszawskim, potem w oflagu, doczekał wyzwolenia przez Brytyjczyków Halina, żyjąca w nieformalnym związku z Henrykiem i mieszkająca z nim na przedmieściu, w 1945 z dziećmi Klaudii wyjechała do Polski Anton Panisienko, syn Władimira, inżynier w Moskwie; przez linię frontu wrócił do Mińska, w Berlinie obracał się w środowisku proniemieckich emigrantów rosyjskich, potem znowu w Mińsku, w Warszawie pracował dla polskiej konspiracji, zginął przypadkowo w pierwszych chwilach powstania warszawskiego
Postacie drugoplanowe Wulfka, ukrywający się Żyd wileński, przed wojną szofer, zamordowany w Ponarach Raczenko vel Nikitin, starszy lejtnant, w latach 1940–1941 w wileńskim NKGB, po szkole spadochronowej w Moskwie zrzucony za linią frontu na Białoruś, prowadził działalność sabotażowo-terrorystyczną Serafim, archimandryta prawosławny, umiarkowany i rozsądny, oddany swojej misji apostolskiej; zabity przez niezidentyfikowanych partyzantów Franciszek Brzozowicz, białoruski poeta i dramaturg, prowadził białoruską gazetę kolaboracyjną, stawiał na Rosenberga i Ostministerium, zamordowany przez radzieckiego agenta; postać wzorowana na Franciszku Olechnowiczu Zygmunt Andruszkiewicz (1912–1943), postać historyczna, jeden z liderów polskiej konspiracji na Wileńszczyźnie, aresztowany przez Gestapo, powiesił się w celi; w powieści zdawał sobie sprawę z radzieckiego niebezpieczeństwa i był zwolennikiem współpracy z innymi narodami przeciw Sowietom Hans Muller, oficer Abwehry, w kontakcie z Ostministerium usiłował zbudować proniemieckie rosyjskie zaplecze polityczne, być może zamieszany w spisek przeciw Hitlerowi, popełnił samobójstwo Pożełas, leśniczy, członek nacjonalistycznej konspiracji litewskiej, znajomy Henryka, zginął w walce z polską partyzantką Romuald Ławrynowicz, były agent dwójki, nienawidził bolszewików, początkowo współpracował z polską konspiracją w Mińsku, ale odmówił, gdy uznał, że beneficjentami tej współpracy będą Sowieci, zamordowany przez nieznanych sprawców Rogożin, emigrant rosyjski, w Wilnie aktywny na czarnym rynku, miał niejasne powiązania z berlińską emigracją rosyjską, zamordowany przez nieznanych sprawców „Pułkownik”, zastępca dowódcy polskiej konspiracji wojskowej na Wileńszczyźnie Klaudia Kalinowska, kuzynka Haliny, kokietka, mąż w oflagu, dwójka dzieci; ukrywała Żydówkę, którą po wyłudzeniu wszystkich kosztowności prawdopodobnie wydała, intensywnie handlowała na czarnym rynku, zamordowana podczas napadu rabunkowego Bazyli Zacharow, lider zamieszkałej przez staroobrzędowców wsi Zacharki na wschodniej Białorusi, współpracował z Niemcami, ale na własnych zasadach, pod koniec wojny uchodził przed frontem na zachód Nastasja Ipolitowna Blaser, Rosjanka, pracownica berlińskiego Ostministerium, pomagała Panisience, po kapitulacji Niemiec tłumaczka u Amerykanów
Postacie epizodyczne Radwan, inteligent linotypista, zecer w konspiracyjnej drukarni Konrad, konspirator, inteligent uważający się za racjonalistę, w rzeczywistości sekciarz oddany mitom o aliantach zachodnich Kurczyńska, nauczycielka, w polskiej konspiracji, pomagała Leonowi prowadzić kiosk na dworcu, aresztowana przez Gestapo Janina Narkowska, fanatyczna Polka konspiratorka, pod pozorem wypożyczalni książek prowadziła punkt kontaktowy Julian Przyrostowski, warszawski kuzyn Leona, konspirator, ale przede wszystkim spekulant żyjący w luksusie, rozstrzelany przez Niemców Sergiusz Piasecki (1901–1964), postać historyczna, uczestnik polskiej konspiracji, znajomy Henryka, specjalista od brudnej roboty Drużko, były przewodniczący radzieckiej rady gminnej, szantażowany przez Raczenkę popełnił samobójstwo Watrycy, w konspiracji w Wilnie i Warszawie Jadzia, siostra Hali, prowadziła kawiarenkę w Wilnie, w konspiracji łączniczka Chariton Aleksandrowicz Chatagow, radziecki agent w proniemieckiej administracji w Mińsku, doprowadził do aresztowania Panisienki Władimir Panisienko, stróż domu archirejskiego w Mińsku, ojciec Antona, aresztowany przez Gestapo Siłamikiel, sotnik kozacki stacjonujący w Warszawie, źródło informacji Leona, podkochiwał się w kelnerce Dorocie Wilenas, docent filozofii, jeden z liderów litewskiej konspiracji w Wilnie, miał dobre kontakty z Niemcami, rozmawiał też z Polakami Staś Sakowicz, mieszkaniec Ponar, szofer w HKP, zginął w zasadzce Skowroński, w polskiej konspiracji, specjalista od logistyki, potem w oddziale AK zmierzającym na koncentrację pod Wilnem Michał Dederko, radziecki lejtnant, spadochroniarz, jako ranny i zagrażający grupie zabity przez Raczenkę