Mariam-uz-Zamani (ok. 1542 w Amerze, zm. 19 maja 1623 w Agrze) – cesarzowa Wielkich Mogołów, księżniczka radźpudzkiego Ameru, żona trzeciego cesarza Wielkich Mogołów, Akbara. Najdłużej rządząca cesarzowa w dynastii Wielkich Mogołów (1562–1605). Jej małżeństwo z Akbarem, zawarte z inicjatywy jej ojca, doprowadziło do stopniowej zmiany polityki religijnej i społecznej Wielkich Mogołów. We współczesnej historiografii indyjskiej związek ten jest powszechnie uważany za potwierdzenie tolerancji zarówno samego Akbara, jak i Wielkich Mogołów rządzących wieloetnicznym i wieloreligijnym imperium. Była matką najstarszego syna Akbara i jego następcy, Dżahangira, oraz babką Szahdżahana. Wywierała znaczny wpływ na dwór cesarski.
Życie prywatne Pochodzenie i imię Była córką radży z Ameru i Rani Champavati, córki Rao Ganga z klanu Solanki. Jej dziadkami ze strony ojca byli Raja Prithviraj Singh I i Apurva Devi, córka Rao Lunkarana z Bikaneru.
Nie wiadomo, pod jakim imieniem przyszła na świat. Źródła historyczne sugerują jej rodowe imię. Przykładowo w XVIII-wiecznej genealogii jej klanu (Kachwaha) określana jest jako Harkhan Champavati. Inne źródła podają następujące imiona: Harkha Bai, Jiya Rani, Maanmati bai, Harika bai, Hira Kunwari, Heer Kunwari, Shahi-Bai i Shahi Begum.
W 1564, po 2 latach małżeństwa, Akbar nadał jej nowe honorowe muzułmańskie imię „Wali Nimat Begum” (dosł. „błogosławieństwa Boże”). Tytuł wiązał się z narodzinami syna Dżahangira. Imienia używano we współczesnych jej kronikach Wielkich Mogołów, w tym w autobiografii Dżahangira, Tuzk-e-Jahangiri. Cesarz nadał jej Mariam-uz-Zamani (dosł. Maria/Filar czystości). Inne tytuły cesarzowej to: „Mallika-e-Muezamma” (dosł. „Wielka Cesarzowa”) i „Mallika-e-Hindustan” (dosł. „Cesarzowa Hindustanu”). Za swojego panowania była powszechnie nazywana „Shahi Begum” (dosł. „Cesarska małżonka”). Oficjalnie używała imienia Wali Nimat Mariam-uz-Zamani Begum Sahiba.
Cesarz Akbar zarządził, aby ze względu na świętość kobiet z dynastii Wielkich Mogołów nie wypowiadać publicznie ich imion. Miały być określane epitetem albo od miejsca ich urodzenia, albo kraju lub miasta, w którym po raz pierwszy spotkały się z cesarzem. Dlatego Mariam Zamani była nazywana córką radży Bharmala lub siostrą radży . Syn cesarzowej w swoich pismach nazywał matkę tytułem Hadhrat Mariam-uz-Zamani.
Współcześnie cesarzowa najbardziej znana jest – błędnie – pod imieniem „Jodha Bai”. Użyto go pierwszy raz w Annals and Antiquities of Rajasthan Jamesa Toda z początku XIX wieku. Imię to oznacza dosłownie księżniczka Dźodhpuru i sugeruje związek cesarzowej z rodziną królewską Królestwa Manwarów, a nie z radżami z Ameru. Dlatego uważa się, że imię „Jodha Bai” lub „Jodh Bai” odnosi się do żony Dżahangira, , córki Raja Udai Singha z Dźodhpuru.
Małżeństwo mały|Akbar i Mariam-uz-Zamani Małżeństwo Mariam-uz-Zamani było wynikiem konfliktu między jej ojcem a szwagrem Akbara, Sharif-ud-dinem Mirzą, hakimem z Mewat. Radża Bharmal był prześladowany z rąk Sharif-ud-dina z powodu jego konfliktu z Sudźamalem. Bharmal zgodził się zapłacić trybut i oddał jako zakładników swojego syna Dżagannatha oraz dwóch siostrzeńców: radżę Singha, syna radży Askaranu, i Khangara, syna Jagmala. Sharif-ud-din zwrócił się do cesarza z prośbą o interwencję. Cesarz zgodził się pod warunkiem, że radża Bharmal zrezygnuje ze swoich warunków. Sugerowano też, by córka Bharmala została wydana za Akbara.
Ślub odbył się 6 lutego 1562, gdy Akbar wracał do Agry z Adźmeru (po modlitwie przy grobie Moinuddina Chishtiego). Uroczystość zorganizowano w cesarskim obozie wojskowym w Sambharze w Radżastanie. twierdził, że Akbar zgodził się na małżeństwo po objawieniu, którego doznał w Adźmer Sharif. Bharmal dał córce bogaty posag i wysłał z nią syna Bhagwana Dasa i kontyngent żołnierzy radźpuckich, aby eskortowali nową cesarzową do Agry.
Chociaż małżeństwo było wynikiem sojuszu politycznego, Akbar i księżniczka stopniowo zbliżali się do siebie. Stała się najukochańszą żoną Akbara. Aż do śmierci pozostała jego ulubienicą. Cesarzową polubiła też mamka władcy, Maham Anaga. W środowisku naukowym pojawiają się jednak opinie, że małżonków nie łączyła miłość.
Według Beni Prasad małżeństwo Akbara z radźpucką księżniczką symbolizowało początek nowej ery w historii Hindustanu, zapewniło bowiem czterem pokoleniom mogolskich cesarzy służbę Radźputów, z których pochodziło wielu najważniejszych dowódców i dyplomatów tej epoki. Dirk Collier zauważył, że sojusz zbudowany na tym małżeństwie stał się podstawą potęgi militarnej Akbara. Do tej pory hinduscy radżowie wydawali swe córki za mogolskich władców, ale na znak poddaństwa. Stosunek Akbara do żony i jej rodziny był inny. Jej krewni nie byli traktowani jak wasale, ale jak sojusznicy, przyjaciele i członkowie rodziny.
Małżeństwo cesarza z księżniczką Ameru zapewniło jej rodzinie potężne wsparcie. Stała się jedną z najwyższych rangą szlacheckich rodzin na dworze Akbara. Jej rodzina była wysoko ceniona przez cesarza za ich odwagę, oddanie i lojalność. Spośród 27 Radżputów wśród mansabdarów Abu’l-Fazla 13 pochodziło z Ameru. Radża Bharmal, ojciec cesarzowej, po jej ślubie natychmiast został dowódcą 5000 jednostek kawalerii. Była to najwyższa ranga, jaką mógł zajmować szlachcic na dworze mogolskim. Brat cesarzowej, Bhagwant Das, w 1585 został dowódcą 5000 jednostek kawalerii. Przyznano mu tytuł Amir-ul-Umra (Naczelny Szlachcic). Jego syn, , został dowódcą 7000 sił, pierwszym, który piastował tę rangę za panowania Akbara. Po bitwie pod Paronkh w październiku 1562, w której zginął narzeczony młodszej siostry Mariam-uz-Zamani, Sukanyi, Akbar zajął się przyszłością szwagierki i adoptował ją.
W 1585 Mariam-uz-Zamani zaaranżowała małżeństwo córki swojego brata, Man Bai, z Salimem. Z tej okazji Akbar odwiedził miasto Amer i jako wyraz szacunku dla rodziny cesarzowej niósł palankin panny młodej. Man Bai została później matką ulubionego wnuka Akbara, Khusrau Mirzy, i otrzymała prestiżowy tytuł „Shah Begum”.
Wyznanie Przypuszczano, że skoro księżniczka miała na imię Mariam, co brzmi podobnie do Maryi, musiała być chrześcijanką. Niemniej imię Maria lub Mariam jest popularne wśród wyznawców islamu. Maryam to jedyna kobieta wymieniona w Koranie. Imię to wiązało się z uznaniem dla cesarzowej. Akbar nadał identycznie brzmiący tytuł – „Mariam Makani” – swojej matce. Według Edmunda Smitha historia chrześcijańskiej cesarzowej pojawiła się dzięki niektórym osobom wizytującym Fatehpur Sikri, które podały, że w domu Mariam znajdował się obraz zwiastowania, stąd musiała być chrześcijanką. Biograf Akbara, Abul Fazl, nie wspomina o tym, że Akbar kiedykolwiek miał chrześcijańską żonę. Edmund Smith kazał otworzyć kryptę grobową cesarzowej, aby dowiedzieć się, czy była chrześcijanką. Nie znalazł żadnego krzyża ani symboliki chrześcijańskiej.
Przypuszczenie, że cesarzowa była chrześcijanką, mogło wynikać z obecności na mogolskim dworze i w haremie Akbara kobiety z Europy. W połowie XVI wieku podróżująca na portugalskim statku wzdłuż wybrzeży Morza Arabskiego Dona Maria Mascarenhas mogła zostać schwytana (wraz z siostrą Julianą), a potem ofiarowana cesarzowi Akbarowi. Był to prezent od sułtana Bahadura Szacha z Gudżaratu. Cesarz zakochał się w Europejce. Portugalczycy nie akceptowali tego, że katoliczka mieszka na dworze Mogołów i należy do haremu. Mogołowie zaś sprzeciwiali się temu, że żoną cesarza została chrześcijanka. Kronikarze angielscy i mogolscy stworzyli mit chrześcijańskiego wyznania Jodhy bai. Badacz Luis de Assis Correia twierdzi, że Maria Mascarenhas mogła być matką Dżhangira i w źródłach określana była jako Maryum-ul-Zamani, Jodhabai lub Harkabai.
Akbar, pod naciskiem radży Bharmala, nie zmusił jego córki do konwersji na islam i pozwolił jej na kultywowanie praktyk religijnych. W pałacu zbudowano małą świątynię, w której każdego ranka modliła się cesarzowa. Sam cesarz brał udział w pudźy cesarzowej. Szczególnie czciła Krysznę. Pałac w Fatehpur Sikri, w którym zamieszkała w 1571, był dekorowany klejnotami i zdobiony freskami.
Ślady w źródłach Księżniczka przybyła na mogolski dwór w stroju właściwym dla radźpuckiej szlachty. Na ikonografii z epoki przedstawiana jest w ciężkiej, kołyszącej się haftowanej lehendze, która kończyła się znacznie powyżej kostki, oraz ciasno dopasowanej choli wiązaną z tyłu sznurkami z frędzlami. Głowę i ramiona nakrywała przezroczystym szalem odhani, przez który prześwitywał jej nagi brzuch i ramiona. Nosiła ciężką złotą biżuterię: kołyszące się kolczyki, kolczyk w nosie, przylegające do ciała bransoletki i złoty pas. Kultura rapdźpucka i ubiór księżniczki Radźputów wpłynęły na stroje i etykietę Mogołów.
Opisywano ją jako charyzmatyczną i żądna przygód kobietę o porywczym usposobieniu. Abu’l-Fazl ibn Mubarak w Akbarnamie pisał, że wyróżniała się intelektem i była taktowna. opisał ją jako kobietę o łagodnym usposobieniu. Notowano, że była cnotliwą kobietą wierną ideałom.
Macierzyństwo mały|Narodziny Salima (Dżahangira) Mariam-uz-Zamani urodziła Akbarowi co najmniej troje dzieci. Dwaj pierwsi to urodzeni 19 października 1564 w Agrze bliźniacy, Mirza Hassan i Mirza Hussain, którzy szybko zmarli (Mirza Hussain 29 października, a Mirza Hassan 5 listopada). Pogrążony w żałobie Akbar zabrał ze sobą żonę na kampanię wojenną. Wracając do Agry, zatrzymał się w Fatehpur Sikri, , znanego hodży. Prorok zapewnił cesarza, że wkrótce urodzi mu się trzech synów, którzy dożyją sędziwego wieku. Kilka lat później Akbar i Mariam-uz-Zamani udali się boso na pielgrzymkę do , aby modlić się o potomka. W 1569 ogłoszono, że cesarzowa spodziewa się dziecka. Pod koniec ciąży została wysłana do mieszkania Salima Chisti w Fatehpur Sikri. Czesarz często przyjeżdżał do Fatehpur Sikri, aby opiekować się żoną. W Fatehpur Sikri zbudowano dla niej pałac królewski o nazwie Rang Mahal.
31 sierpnia 1569 cesarzowa urodziła chłopca, który otrzymał imię Salim w uznaniu wiary ojca w skuteczność modlitwy Salima Christi. Akbar urządził tygodniowe uroczystości i nakazał uwolnienie przestępców. Choć chciał od razu jechać do Sikri, polecono, by tego zaniechał z powodu niepomyślenia ułożenia gwiazd i wiary, że ojciec nie powinien widzieć twarzy długo oczekiwanego syna zaraz po jego urodzeniu. Przyjechał do żony i syna po 2 tygodniach. Akbar poważnie traktował przesądy i przyrzeczenia. Jeszcze gdy cesarzowa była w ciąży, pewnego dnia dziecko przestało się ruszać. Akbar polował wówczas na gepardy. Przyrzekł, że od tego dnia już nigdy nie będzie tego robił w piątek. Ślub miał zabezpieczyć nienarodzonego syna. Według późniejszych relacji dotrzymał przyrzeczenia. Tak samo Salim nigdy nie polował na gepardy w piątek. Po narodzinach syna cesarz publicznie przejawiał radość. Obdarował cesarzową biżuterią wartą jeden lakh złotych monet, poklepał też po głowie, wyrażając miłość. Przyznał jej tytuł „Mariam-uz-Zamani”. Liczebność oddziałów podlegających Bhagwanowi Dasowi i Manowi Singhowi I, krewnym cesarzowej, została podniesiona o dwa tysiące koni każdy, otrzymali też honorowe szaty właściwe tylko członkom rodziny królewskiej.
Syn cesarskiej pary, Shahzada Salim, znany jako Dżahangir, dożył 28 października 1627. Z dumą opisywał hołd, jaki oddawał matce przez dotykanie jej stóp. We wspomnieniach określał ją epitetem „Hazrat”, nazywał ją „Hazrat Mariam-uz-Zamani” („Jej Królewska Mość”) lub „moja wzniosła matka”. Zwykł nosić na ramionach jej palankin.
Mariam-uz-Zamani była też przybraną matką jednego z pasierbów, (ur. 11 września 1572, Adźmer, zm. 19 marca 1605).
Cesarzowa była gospodynią wielu wydarzeń, które organizowano w jej pałacu, np. wszystkie rocznice urodzin syna, jego małżeństwa z księżniczką Ameru, córka Kunwara Jagata Singha, jak również ślubu Shahzady Parviz z córką sułtana Murada Mirzy i ceremonii henny Ladli Begum, córki i Shahryara Mirzy.
Cesarzowa Hindustanu Wpływy na dworze i w państwie