Wielka Armada (), także Niezwyciężona ArmadaLeśniewski S., „Magazyn Historyczny Mówią Wieki”, 05/2003., Hiszpańska ArmadaHanson, 2004. – flota hiszpańska biorąca udział w wyprawie na Anglię, zniszczona w 1588 roku.

Powstanie Wielkiej Armady W drugiej połowie XVI wieku angielscy korsarze nasilili ataki na hiszpańskich liniach komunikacyjnych wiodących do Indii Zachodnich. Początkowo czerpali zyski z przemytu i handlu (w tym również niewolnikami), następnie przeszli do ataków pirackich zagrażających żegludze handlowej, szczególnie przewożącej srebro i złoto, oraz bezpieczeństwu miast w hiszpańskich koloniach w Nowym Świecie. Na dodatek, królowa angielska Elżbieta I oficjalnie poparła walczących o niezależność powstańców w Niderlandach Hiszpańskich podpisując Traktat z Nonsuch, oraz wysyłając w 1585 roku pomoc finansową i armię pod dowództwem Roberta Dudleya. Kolejnym powodem do wojny między Hiszpanią a Anglią była chęć wsparcia angielskich katolików po egzekucji w 1587 roku katolickiej pretendentki do tronu Marii Stuart, która w swoim testamencie przekazała roszczenia do angielskiego tronu Filipowi II.

W listopadzie 1586 roku Hiszpanie rozpoczęli przygotowania do wyprawy. Jej dowódcą mianowano doświadczonego admirała Álvaro de Bazána, markiza Santa Cruz. Zaproponował on przeprowadzenie bezpośrednio na Anglię wielkiej operacji desantowej, w której miało uczestniczyć 200 okrętów i 60 tys. żołnierzy wraz z całym zapleczem logistycznym. Pomysł ten okazał się niewykonalny, głównie za względu na olbrzymie koszty (8–10 mln dukatów), przekraczające roczne przychody hiszpańskiego budżetu (ok. 9 mln dukatów). Zamiast tego król Filip II, po konsultacji z doradcą wojskowym don Juanem de Zunigą, zaproponował wysłanie znacznie mniejszej floty 130 okrętów, która miała połączyć swe siły z wojskami Aleksandra Farnese, księcia Parmy, stacjonującymi we Flandrii w sile 31 tys. żołnierzy (z czego 17 tys. miało brać udział w inwazji na 200 barkach desantowych, a 14 tys. miało zostać jako przeciwwaga dla powstańców niderlandzkich).

W lutym 1588 roku, w trakcie przygotowań do wyprawy, umarł w Lizbonie dotychczasowy dowódca hiszpańskiej floty, markiz Santa Cruz. Na jego następcę król Filip II wyznaczył Alonso Pereza de Guzmana el Bueno, księcia Medina-Sidonia, który był znany jako świetny administrator, ale nigdy nie dowodził na morzu. Zdawał sobie z tego doskonale sprawę i usiłował uchylić się od dowództwa: Flota jest tak ogromna, a przedsięwzięcie takiej wagi, iż wydaje się nieszczęśliwym powierzenie odpowiedzialności za nią osobie nie posiadającej doświadczenia w prowadzeniu wojny morskiej. Król był jednak nieprzejednany. thumb|Wielka Armada na sztychu Jana Luykena z 1679 roku thumb|Hiszpański galeas wchodzący w skład Wielkiej Armady

Uzbrojenie i charakterystyka Flota hiszpańska składała się z 130 okrętów i statków zaopatrzeniowych podzielonych na 7 eskadr: Eskadra portugalska pod dowództwem księcia Medina-Sidonia, licząca 12 statków, w tym 10 galeonów, z okrętem flagowym San Martin (48 dział). Eskadra biskajska – dowódca Juan Martinez de Recalde – 13 statków (w tym 9 dużych karak, zwanych po hiszpańsku „nao”), z okrętem flagowym „Santa Ana” (30 dział). Eskadra kastylijska – dowódca Diego Flores de Valdez – 16 statków (w tym 11 galeonów i 3 „nao”), z okrętem flagowym „San Cristóbal” (36 dział). Eskadra andaluzyjska – dowódca Pedro de Valdez – 11 statków (w tym 1 galeon i 9 „nao”), z okrętem flagowym „Nuestra Señora del Rosario” (46 dział). Eskadra z Gipuzkoi – dowódca Miguel de Oquendo – 14 statków (w tym 10 „nao”), z okrętem flagowym „Santa Ana” (47 dział). Eskadra lewantyńska – dowódca Martin de Bertendona – 10 statków, wszystkie „nao” (karaki), z okrętem flagowym „La Regazona” (30 dział). Eskadra holków (statki z zapasami i zaopatrzeniowce) – dowódca Juan Gomez de Medina – 23 statki zaopatrzeniowe, z okrętem flagowym „El Gran Grifón” (38 dział). Ponadto eskadra galeasów – 4 galeasy z okrętem flagowym „San Lorenzo” (50 dział) – i dodatkowa eskadra małych okrętów.

Flota hiszpańska nie była jednorodna, nawet w ramach jednej eskadry. Wśród okrętów znalazły się jednostki o różnorodnym tonażu, uzbrojeniu i właściwościach żeglugowych, w tym: 22 galeony, z czego: 8 jednostek o wyporności 500–600 ton z 24 działami, 8 jednostek o wyporności do 850 ton z 30–40 działami, 3 jednostki o wyporności 250–350 ton z 20–24 działami, 3 jednostki o wyporności 1000 ton z 50 działami, ok. 45 dużych uzbrojonych statków handlowych (głównie karaki i holki), 4 galery, 4 galeasy.

Na statki zaokrętowano ponad 31 500 ludzi, w tym ok. 8450 marynarzy, 2088 wioślarzy-galerników, 1545 ochotników, w tym szlachciców ze służbą, 180 księży oraz 19 295 żołnierzy. Skład osobowy floty był odzwierciedleniem hiszpańskiej taktyki morskiej, zakładającej walkę na krótki dystans, a następnie abordaż wrogiego okrętu. Armada dysponowała 2830 działami (także działa oblężnicze lądowe, transportowane pod pokładem i nie biorące udziału w bitwie morskiej). Hiszpańska artyleria morska niewiele różniła się od ówczesnej artylerii lądowej. Były to głównie ciężkie działa o długich lufach, spoczywające na długich drewnianych lawetach o dwukołowym podwoziu. Działa takie, aby uniknąć odrzutu, przymocowywano linami do burty; były one bardzo kłopotliwe w obsłudze. Wymagały obsługi bosmana-artylerzysty i co najmniej 6 żołnierzy na działo. Ich główną wadą była niska szybkostrzelność (jeden strzał co 15 min. przy doświadczonej załodze), co znacznie utrudniało walkę z wrogiem, który preferował manewr oraz wykorzystanie większej donośności angielskich dział, nie pozwalał zbliżyć się na odległość umożliwiającą abordaż. Hiszpańskie okręty posiadały też wysokie nadbudówki, będące dobrą platformą dla żołnierzy uzbrojonych w muszkiety i broń drzewcową, skąd mogli oni skutecznie razić przeciwnika na krótki dystans. thumb|Galeon „Ark Royal”, okręt flagowy Lorda Wysokiego Admirała Charlesa Howarda podczas walk z Wielką Armadą, XVII-wieczny sztych Claesa Janszoona Visschera thumb|„Tiger”, trójmasztowy galeas wchodzący w skład floty angielskiej walczącej z Wielką Armadą, na ilustracji w „Anthony Roll”, 1546 Armada na kanale La Manche płynęła w szyku bojowym półksiężyca, jaki stosowano np. w bitwie pod Lepanto. Szyk ten dobrze chronił centrum floty, składające się z mało zwrotnych statków zaopatrzeniowych, uniemożliwiał jednak sprawne manewrowanie, całkowicie oddając inicjatywę sprawniejszym okrętom angielskim. Ponadto cała Niezwyciężona Armada płynęła z prędkością najwolniejszych okrętów – 3 węzły (ok. 5,5 km/h).

Flota angielska Flota angielska składała się z 34 okrętów królewskich, z których cztery („Revenge”, „Vanguard”, „Rainbow” i „Ark Royal”) wybudowano w 10-leciu poprzedzającym inwazję pod kierunkiem Skarbnika i Nadzorcy Floty Johna Hawkinsa. W porównaniu z galeonami hiszpańskimi miały one znacznie obniżoną nadbudówkę dziobową (forkasztel), silniejsze jednorodne uzbrojenie oraz były szybsze i zwrotniejsze dzięki smuklejszym kształtom kadłuba. Ich główną bronią była artyleria umieszczona na specjalnych czterokołowych wózkach mocowanych do burty systemem lin i bloczków, co umożliwiało łatwy transport oraz, co najważniejsze, szybką i sprawną obsługę, prowadzącą do 2-3-krotnie większej szybkostrzelności w porównaniu do dział hiszpańskich. Ponadto obsługa dział pokładowych była szkolona w powtarzalnym prowadzeniu ognia całą burtą, dzięki czemu górowano w bitwie na dystans, nie dopuszczając wroga do abordażu. Pozostałe okręty królewskie, wybudowane wcześniej i przypominające konstrukcje hiszpańskie, zostały, dzięki staraniom Hawkinsa, zmodernizowane do nowych standardów, głównie poprzez obniżenie nadbudówek i zmianę takielunku. Na tych właśnie okrętach spocząć miał główny ciężar walk. Porównując okręty hiszpańskie do angielskich, Walter Raleigh powiedział: Największe okręty są najmniej użyteczne, mają głębokie zanurzenie i są niezwykle kosztowne [...] ponadto są mniej zwrotne [...]. Grando navio, grande fatiga (wielki okręt, wielka fatyga) – jak mówią Hiszpanie. Sześciusettonowy okręt uniesie tyleż samo dział co tysiąctonowy, a [...] mniejszy zdąży się obrócić dwa razy wokół burty, nim większy obróci się raz. Pozostałe uzbrojone 163 statki handlowe nie przedstawiały tak dużej wartości bojowej (zwłaszcza że 108 spośród nich miało poniżej 100 ton wyporności i słabe uzbrojenie). Jednak w momencie wyjątkowego niebezpieczeństwa każdy statek miał znaczenie.

Dowódcą floty angielskiej został Charles Howard na okręcie flagowym „Ark Royal” i podlegali mu pozostali admirałowie: Henry Seymour - okręt flagowy „Rainbow” Francis Drake - okręt flagowy „Revenge” John Hawkins - okręt flagowy „Victory” Martin Frobisher - okręt flagowy „Triumph”

Zmagania Prolog: atak na Kadyks Hiszpańskie przygotowania do wojny nie uszły uwagi Anglików. W kwietniu 1587 roku Francis Drake i Thomas Fenner wyruszyli z Plymouth na czele eskadry 33 statków z zamiarem zaatakowania floty hiszpańskiej w jej własnych portach, zadania jej jak największych strat i uniemożliwienia jednostkom koncentracji w Lizbonie, skąd miała wyruszyć Armada. Hiszpańska flota skoncentrowała się w dwóch portach: w Lizbonie i Kadyksie.thumb|Elżbieta I z Wielką Armadą, portret autorstwa George’a Gowera, około 1588 roku (po lewej u góry bitwa pod Gravelines, po prawej u góry zagłada Armady u wybrzeży Irlandii) thumb|left|Król Hiszpanii Filip II Habsburg, obraz Sofonisby Anguissoli, po 1570 roku