Szōgun (ang. Shōgun) – amerykański historyczny miniserial dramatyczny stworzony przez Rachel Kondo i Justina Marksa. Zrealizowany został na podstawie powieści Jamesa Clavella Shōgun, będąc drugą jego ekranizacją – po miniserialu z 1980 roku. Pierwsze dwa odcinki wyemitowano 27 lutego 2024 na FX, jednocześnie udostępniając je na platformie strumieniowej Hulu, a w Polsce na Disney+.
Fabuła W roku 1598 umiera taikō Nakamura Hidetoshi. Na łożu śmierci proponuje swojemu najwierniejszemu wasalowi, Yoshiiemu Toranadze, żeby został regentem jego niepełnoletniego dziedzica, Yaechiya, dopóki ten nie osiągnie pełnoletności. Toranaga odmawia, obawiając się, że jego wrogowie zjednoczą się przeciwko niemu, przez co zginie zarówno on, jak i prawowity potomek. Nakamura tworzy Radę Regencyjną, w której poza Toranagą zasiąść mają Ishidō Kazunari, Kiyama ukon Sadanaga, Ōno Harunobu i Sugiyama Josui, przeczuwając jednak, że doprowadzi to do wojny domowej. W roku 1600 pozostali regenci, wspierani przez Portugalczyków – dążących do tego, żeby Japonia została krajem chrześcijańskim – spiskują przeciwko Toranadze, który jako jedyny pozostał wierny Nakamurze i jego synowi.
Erasmus, statek pilotowany przez Anglika Johna Blackthorne’a, jako jedyny ze swojej floty dociera do Japonii, w świecie zachodnim znanej wówczas tylko Portugalczykom, którzy nawiązali z Japończykami relacje handlowe kilkadziesiąt lat wcześniej, za zgodą władców nawracając chętnych mieszkańców na chrześcijaństwo. Oficjalnie ekspedycję Blackthorne’a wysłano, żeby ustanowić nowe szlaki handlowe dla protestantów, ale Blackthorne otrzymał też list kaperski upoważniający do atakowania Portugalczyków. W Japonii losy żeglarza krzyżują się z drogami Toranagi, zmagającego się już z politycznymi rywalami, oraz Mariko – jego pochodzącej ze zhańbionego rodu poddanej, muszącej udowodnić swoją wartość oraz wykazać, komu jest lojalna.
Podobnie jak powieść Clavella, serial przedstawia fikcyjną wersję wydarzeń historycznych, które doprowadziły do powstania siogunatu Tokugawów. Postać Blackthorne’a jest luźno inspirowana angielskim nawigatorem Williamem Adamsem, który został samurajem służącym pod najpotężniejszym wówczas daimyō, Tokugawą Ieyasu, późniejszym siogunem. Na Tokugawie oparta jest z kolei postać Toranagi.
Obsada W nawiasach wskazano postacie historyczne, na których bazują bohaterowie powieści i serialu. Imiona i nazwiska japońskie podano zgodnie z używaną w serialu oraz przyjętą wśród japonistów i historyków oryginalną kolejnością: nazwisko-imię. Główna Źródła: Internet Movie Database, Screen Rant, Collider Hiroyuki Sanada jako Yoshii Toranaga (Tokugawa Ieyasu) – bushō i władca Kantō, potomek klanu władającego wcześniej Japonią jako siogunowie Cosmo Jarvis jako John „Anjin” Blackthorne (William Adams) – angielski żeglarz i protestant, na pokładzie holenderskiego statku poszukujący drogi handlowej z Japonią Anna Sawai jako Toda Mariko (Hosokawa Gracia) – wysoko urodzona lojalna służka Toranagi; wraz z przyjęciem chrześcijaństwa od Portugalczyków nauczyła się ich języka, służąc także jako tłumaczka Blackthorne’a Tadanobu Asano jako Kashigi Yabushige (Honda Masanobu) – władca Izu, poddany Toranagi, spiskujący za jego plecami Takehiro Hira jako Ishidō Kazunari (Ishida Matsunari) – bushō, członek Rady Regencyjnej, pan na zamku Ōsaka, główny rywal Toranagi Tommy Bastow jako ojciec Martin „Tsuji” Alvito (João Rodrigues Tçuzu) – portugalski ksiądz i tłumacz Fumi Nikaidō jako Ochiba-no kata (Yodo-dono) – matka Yaechiya, jedyna konkubina taikō, która dała mu męskiego potomka
Drugoplanowa
Lista odcinków Nr # Tytuł oryginalny Tytuł polski Reżyseria Scenariusz Premiera Premiera PL Oglądalność
Produkcja
W sierpniu 2018, podczas corocznej konferencji prasowej Television Critics Association, stacja telewizyjna FX ogłosiła, że planuje nową ekranizację Shōguna, uznanej powieści Jamesa Clavella z 1975 roku, i wydała już zezwolenie na jej realizację. Producentami wykonawczymi projektu mieli być Andrew Macdonald, Allon Reich, Michael de Luca, Michaela Clavell, Tim van Patten, Eugene Kelly i Ronan Bennett. Na starszą producentkę wybrano Rachel Bennette, na producenta Toma Winchestera, na współproducentkę Georginę Pope, a na kierowniczkę produkcji Eriko Miyagawę. Patten miał pełnić także funkcję reżysera, a Bennett scenarzysty. Całość wyprodukowana została przez FX Productions, a po pewnym czasie jako producent i odtwórca głównej roli do projektu dołączył Hiroyuki Sanada. W wywiadzie dla „USA Today” Sanada stwierdził, że „po dwudziestu latach spędzonych w Hollywoodzie jestem producentem, co znaczy, że mogę mówić co mi się podoba i kiedy mi się podoba”. Dodał także, że kluczowe było zachowanie wierności realiom historycznym, ponieważ gdyby pokpiono tę kwestię „widzowie nie mogliby skupić się na dramacie, nie chcieliby takiego serialu, więc musieliśmy zachować autentyzm”.
Większość serialu nagrano po japońsku, a dialogi portugalskie – chociaż tak postacie nazywają język, którym posługują się obcokrajowcy – wypowiadane są po angielsku. Dialogi Japończyków napisano po angielsku, następnie przetłumaczono na współczesny japoński, żeby ostatecznie stylizować je na japońszczyznę bliższą czasom, w których osadzona jest akcja serialu. Twórcy zdecydowali się na opatrzenie większości serialu napisami – gdyby zdecydowano się na nagrywanie po angielsku, ograniczyłoby to pulę japońskich aktorów do tych, którzy biegle posługują się tym językiem, ale niekoniecznie byli najlepsi do danych ról.
Po zakończeniu emisji twórcy przyznali, że ponieważ serial opiera się na wydarzeniach historycznych w teorii możliwe jest jego kontynuowanie, jednak nie planują ciągu dalszego. Nie wykluczają też zekranizowania kolejnej książki z Sagi azjatyckiej Clavella, jeżeli uznają, że nadaje się ona do przeniesienia na ekran. 10 maja 2024 poinformowano, że Sanada podpisał z FX kontrakt na ponowne wcielenie się w rolę Toranagi, nie sprecyzowano jednak, czy pojawi się w bezpośredniej kontynuacji, czy w retrospekcjach w fabule opartej na innej książce Clavella. 16 maja podano, że FX i Hulu rozważają zrealizowanie także serii trzeciej, a scenarzyści mają rozpocząć wstępne prace nad zarysami kontynuacji w drugiej połowie 2024.
Okres zdjęciowy Początek zdjęć zaplanowano na marzec 2019, realizowane miały być w Japonii i Wielkiej Brytanii, jednak zrezygnowano z tego terminu, ponieważ stacja uważała, że projekt w obecnym kształcie nie reprezentuje odpowiednio wysokiej jakości. Sanada w 2019 wziął udział w jednym dniu zdjęciowym, żeby FX wywiązało się ze zobowiązań i mogło zachować prawa do zekranizowania powieści, a następnie projekt poddano ponownej weryfikacji.
W styczniu 2020 ujawniono, że Bennett ze względu na inne zobowiązania zawodowe nie może pracować dalej nad scenariuszem, wobec czego prace nad nim rozpoczęto od początku. Na nowego scenarzystę i producenta wykonawczego wybrano Justina Marksa, a jego żonę Rachel Kondo na starszą producentkę. Scenariusze do poszczególnych odcinków napisali także współproducentka wykonawcza Shannon Goss, consulting producer Matt Lambert, redaktorka scenariuszowa Maegan Houang i scenarzystka Emily Yoshida.
Okres zdjęciowy ostatecznie rozpoczął się 22 października 2021, a zakończył się 30 czerwca 2022, dwa miesiące po planowanym terminie; zdjęcia nagrywano w Vancouver, Londynie i Japonii. Według japońskiego tabloidu „Nikkan Gendai” statystom biorącym udział w zdjęciach kręconych w Japonii płacono 50 tys. jenów dziennie, podczas gdy japońskie firmy z reguły płacą statystom do 5 tys. jenów, a często pracują oni za darmo. Sosnę japońską, którą wykorzystano na planie, po zakończeniu zdjęć przekazano i zasadzono w ratuszu w Port Moody.
Marketing W ramach promocji serialu na stoisku FX Lawn podczas San Diego Comic-Conu w lipcu 2023 zorganizowano wystawy, obejmujące m.in. pokaz sztuk walki samurajów i wirtualny staw z rybami koi. 5 września stacja przedstawiła krótką zapowiedź podczas prezentacji swojej ramówki na najbliższy sezon. 2 listopada na YouTubie udostępniono pierwszy zwiastun, ujawniający, że serial emitowany będzie od lutego 2024 na Hulu. 11 lutego 2024 trzydziestosekundowy zwiastun wyemitowano podczas 58. finału Super Bowl. Bill Bradley z poświęconego reklamie „Adweek” stwierdził, że „serial powstaje od lat i jest już najdroższą produkcją w historii FX”, wobec czego 7 mln USD przeznaczone na reklamę podczas Super Bowl wydaje się stosunkowo niewielkim wydatkiem.
Emisja W Stanach Zjednoczonych pierwsze dwa odcinki wyemitowano 27 lutego 2024 na Hulu i FX. W pozostałych krajach serial udostępniony został w usługach strumieniowych Disney+, Star+ i Star. Na Hulu serial dostępny jest także z angielskim dubbingiem. Premierze każdego odcinka towarzyszył poświęcony mu podcast. Ostatni odcinek wyemitowano 23 kwietnia 2024.
Odbiór Serial spotkał się z bardzo pozytywnym odbiorem ze strony recenzentów. W agregatorze recenzji Rotten Tomatoes pozytywnie oceniło go 99% spośród 107 krytyków; redaktorzy serwisu podsumowali serial stwierdzeniem: „Przepyszny wizualnie i wzbogacony prawdziwością kulturową Szōgun to epicka adaptacja, która przebija oryginał”. W agregatorze Metacritic średnia ważona na podstawie 39 recenzji wynosi 85/100.
Rebecca Nicholson z „The Guardian” chwaliła serial jako „urzekający”, wskazując przede wszystkim na sceny bitewne i wierność materiałowi źródłowemu. Mark Hale z „The New York Times” porównując Szōguna do wersji z Chamberlainem stwierdził, że „można poprawić drewniane aktorstwo, przestarzałe technikalia i eurocentryzm, ale nie można poprawić natury materiału źródłowego”. Pochwalił nową wersję przede wszystkim za to, że kładzie większy nacisk na postacie Japończyków niż stara, koncentrująca się głównie na Blackthornie. Jedyne zarzuty skierował w stronę bardziej bezpłciowego przedstawienia postaci przez Cosma Jarvisa i fakt, że pierwowzór jest utworem zachodniego autora. Redaktor „Forbesa” uznał serial za „natychmiastowy hit”, chwaląc Jarvisa, który „nie jest jakimś tam dobrym facetem, białym zbawcą lub kimś takim”, a postacią „mądrą, ale też wyrachowaną i bezwzględną”. Anita Singh z „The Telegraph” oceniła serial na , stwierdzając, że „disneyowska adaptacja krwawej powieści Jamesa Clavella osadzonej w XVII-wiecznej Japonii prezentuje się świetnie i sprawia wrażenie bezczelnie maczyzmowskiej”.
Jake Cunnigham w recenzji dla czasopisma „Empire” uznał serial za „porywający”, z „oszałamiającą oprawą wizualną” i świetnymi kreacjami aktorskimi, zwłaszcza odtwórców trójki głównych bohaterów. Daniel Fienberg z „The Hollywood Reporter” chwalił także obsadę drugoplanową, przede wszystkim Moekę Hoshi, Tadanobu Asano, Fumi Nikaido, Shin’nosukego Abe i Tokumę Nishiokę. Samantha Nelson z IGN-u zwróciła uwagę na „wybitne” drugoplanowe role Néstora Carbonnella i Asana, których postacie w parze z Blackthorne’em Jarvisa „są siłą, z którą należy się liczyć”.
Krytycy pozytywnie ocenili także sposób, w jaki Marks i Kondo zaadaptowali powieść. Fienberg stwierdził, że „ta interpretacja Shōguna ma znacznie większą siłę rażenia jako ambitna partia politycznych szachów”, zaś Nelson uznała, że twórcy „stworzyli wizję feudalnej Japonii pełną splendoru, przemocy i intryg”, jednocześnie zachowując „dużą wierność” bestsellerowi Clavella. Zdaniem Alison Herman z „Variety” do sukcesu serialu przyczyniło się „znalezienie przez Marksa i Kondo przepisu na naprawdę widowiskowy serial: odpowiedni balans pomiędzy oszałamiającym przepychem a intymną psychologią”.
W Japonii Według serwisu eiga.com serial został w większości pozytywnie oceniony przez japońskich widzów. Japoński komik i miłośnik historii Kunihiro Matsumura chwalił go za autentyczność. Aktor Ken Matsudaira, który w ciągu swojej kariery trzykrotnie wcielił się w Ieyasu Tokugawę, wypowiedział się pozytywnie o Sanadzie jako utalentowanym aktorze nieustannie dbającym o to, żeby całość była jak najbardziej wierna realiom historycznym, w czym pomaga mu także funkcja producenta.