Kruszwica () – miasto w Polsce, w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, nad jeziorem Gopło. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kruszwica. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.
Kruszwica jest ważnym ośrodkiem gospodarczym, handlowym i kulturalnym regionu. Znajdują się tu zakłady przemysłu spożywczego. Ogromną rolę w życiu miasta odgrywa turystyka, związana z początkami polskiej państwowości.
Według danych GUS z 1 stycznia 2025 roku Kruszwica liczyła 8987 mieszkańców.
Położenie Miasto królewskie Kruszwica położone było w II połowie XVI wieku w powiecie kruszwickim województwa brzeskokujawskiego i należało do starostwa kruszwickiegoZenon Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964, s. 67..
Pod względem historycznym Kruszwica leży na Kujawach i była pierwszą ich stolicą.
Miasto położone jest na północnym brzegu jeziora Gopło, w miejscu wypływania z niego rzeki Noteci.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Kruszwica leży na pograniczu dwóch mezoregionów: Pojezierza Żnińsko-Mogileńskiego i Równiny inowrocławskiej, stanowiących część makroregionu Pojezierza Wielkopolskiego.
Historia
Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z neolitu – ok. 3900–1800 p.n.e. Na ok. 500 rok p.n.e. datuje się gród na Ostrowie Rzępowskim (obecnie Półwysep Rzępowski). Osadnictwo na tym terenie było podyktowane żyznością gleb, bogactwami naturalnymi i dogodnym położeniem geograficznym. Rozwojowi Kruszwicy sprzyjało położenie na „szlaku bursztynowym” i na szlaku z Wielkopolski na Ruś. Szlak wodny prowadzący od Warty, poprzez jezioro Gopło do Wisły był dodatkowym atutem Kruszwicy.
Kruszwica w tym czasie była niewielką osadą o charakterze otwartym. Najprawdopodobniej głównym grodem plemienia Goplan była silnie broniona osada w Mietlicy, położona ok. 20 km w kierunku południowym od Kruszwicy. W IX wieku plemię Goplan zostało włączone do państwa Polan. Dlatego w X i XI wieku Kruszwica stała się znaczącym ośrodkiem miejskim z grodem na wyspie, gdzie rezydowali polscy królowie i książęta. Bujny rozkwit zachwiało spalenie miasta przez księcia Władysława Hermana w 1096, kiedy to gród uwikłany był w konflikt, udzielając schronienia zbuntowanemu Zbigniewowi. Jednak w XII i do połowy XIII wieku nastąpiły ponowny rozwój miasta i wzrost liczby mieszkańców.
Od końca XII wieku gród był siedzibą kasztelanii kruszwickiej. Zbudowano wtedy romańską kolegiatę św. Piotra i Pawła oraz kościół grodowy św. Wita. W XII wieku powstały także kolejne kościół szpitalny pod wezwaniem św. Gotarda i miejski św. Klemensa. W tym samym czasie Kruszwica była stolicą diecezji kruszwickiej. Czasy Bolesława Krzywoustego i Bolesława Kędzierzawego były pomyślne dla Kruszwicy.
Od 1271 roku następuje upadek grodu. W tym samym roku Kruszwica zostaje spalona przez Bolesława Pobożnego. W latach 1332–1337 gród wszedł we władanie Krzyżaków. W latach 1350–1355 z rozkazu Kazimierza Wielkiego wzniesiono zamek (z „Mysią Wieżą”) – siedzibę kasztelani i starostwa. W XIV w. Kruszwica stała się siedzibą sądów: ziemskiego i grodzkiegoM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. Władysław Jagiełło w 1422 roku nadał Kruszwicy magdeburskie prawa miejskie. Poprzednia lokacja miasta na zachodnim brzegu Gopła dokonana prawdopodobnie w 1303 przez księcia kujawskiego i łęczyckiego nie powiodła się. mały|left|Kruszwica na litografii Napoleona Ordy (1880) Potop szwedzki, mający miejsce w latach 1655–1660 spowodował zniszczenie miasta i spalenie jego zamku.
W wyniku I rozbioru polski Kruszwica 5 sierpnia 1772 została włączona do zaboru pruskiego. Przez cały okres panowania pruskiego piastowski gród był dla Polaków symbolem patriotyzmu i polskości.
Miasto systematycznie, lecz powoli rozwijało się. Koniec XIX w. był dla Kruszwicy zdecydowanie korzystny, gdyż oddano do żeglugi uregulowaną Noteć, która połączyła Kruszwicę z Kanałem Bydgoskim. W mieście wybudowano także cukrownię.
Okres międzywojenny to dalszy rozwój miasta, w szczególności poczyniono duże inwestycje w sektorze rolno-spożywczym. Tendencja została zachowana i w latach 1952–1956 wybudowano zakłady przemysłu tłuszczowego oraz Wytwórnię Win i Przetworów Owocowo-WarzywnychWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 170., które w 1976 roku otrzymały największą w Polsce olejarnię (90 000 ton oleju rocznie)Bogusław Mansfeld „Toruń i okolice. Przewodnik”, Sport i Turystyka 1977, s. 139..
W czerwcu 1960 r. odbyły się w Kruszwicy uroczystości, które inaugurowały ogólnokrajowe obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego.
W 2022 roku miasto obchodziło jubileusz 600-lecia nadania praw miejskich.
Legendy Legendy związane z Kruszwicą:
O Popielu, którego zjadły myszy O ubogim Piaście Kołodzieju (protoplaście dynastii Piastów) Państwo królowej Goplany
Zabytki Układ urbanistyczny Starego Miasta Ruiny późnogotyckiego zamku – z pozostałą Mysią Wieżą, basztą o wysokości 32 m, z której rozpościera się widok na miasto i jezioro GopłoDostępne do zwiedzania. Kolegiata św. Piotra i Pawła – z 1120–1140 w stylu romańskim, później wielokrotnie przebudowywana, między innymi w latach 1856–1859, pierwotny kształt romański nadano jej w latach 1954–1956 w trakcie prac konserwatorskich pod kierunkiem prof. Jana Zachwatowicza Kościół kopułowy św. Teresy od Dzieciątka Jezus – z 1922, znajdujący się na Rynku miejskim według projektu Stefana Cybichowskiego Wieża ciśnień przy ul. Portowej w Kruszwicy Zabudowania cukrowni z XIX wieku Grodzisko wczesnośredniowieczne na południowym końcu Półwyspu Rzępowskiego Stary budynek przystani Klubu Wioślarskiego „Gopło” Zabytkowy pałac przy ul. Popiela 3 – będący siedzibą Parku Krajobrazowego "Nadgoplański Park Tysiąclecia"
Demografia Zmiany liczby ludności Kruszwicy na przestrzeni ostatnich 90 lat.
thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Kruszwicy w 2014 roku
Według danych GUS z 30.06.2015 roku miasto miało 9035 mieszkańców. Według danych Urzędu Miejskiego w Kruszwicy z 31 grudnia 2024 liczba mieszkańców miasta wynosiła 8575 osób. Liczba mieszkańców gminy wyniosła w grudniu 2024 roku 17 571 osób. Gęstość zaludnienia na 1 km² zaś 67,1.
Ludzie związani z Kruszwicą
Części miasta mały|Osiedle Zagople Osiedla kruszwickie: Osiedle Robotnicze Osiedle Tysiąclecia Osiedle Zagople Stare Miasto Śródmieście Kobylniki Łagiewniki Grodztwo Południowe Grodztwo Wschodnie Bródzki Tryszczyń
1 stycznia 2021 roku powiększono obszar miasta, w wyniku czego wieś Łagiewniki oraz Osady Tryszczyńskie, Szosa Radziejowska i Szosa Tryszczyńska, będące wcześniej częściami wsi Grodztwo, stały się częściami miasta Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2020 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedziby władz gminy..
Gospodarka mały|Zakłady Tłuszczowe w Kruszwicy mały|Cukrownia Kruszwica Kruszwica jest ośrodkiem przemysłowo-rolniczym z dobrze rozwiniętym przemysłem spożywczym. Położenie miasta w czystym rejonie o dobrze rozwiniętym rolnictwie spowodowało znaczny rozwój przemysłu spożywczego opartego na miejscowym rolnictwie. Ogółem zarejestrowanych jest ponad 1095 podmiotów gospodarczych. W mieście do większych zakładów należą:
Zakłady Tłuszczowe Kruszwica S.A. Polskie Zakłady Zbożowe Kruszwica Cukrownia Kruszwica Berry Superfos Eres S.A.
W części miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Kruszwica..
Miasto posiada rozwiniętą infrastrukturę komunalną, jest zgazyfikowane, zelektryfikowane, istnieją wodociągi, oczyszczalnia ścieków. W mieście istnieją rozwinięte handel oraz usługi, znajdują się sklepy, hurtownie, warsztaty, biura. Istnieją dwie placówki poczty, komenda policji, hotele, restauracje, apteki, stacje benzynowe, stacje obsługi samochodów, kafejki, puby, kluby, pizzerie, bary. W Kruszwicy jest ulokowanych wiele marketów. Znajdują się tu sklepy sieci Delikatesy Centrum, Biedronka, Dino, Lewiatan oraz market Lidl, do tego wiele innych średnich i mniejszych sklepów. Miasto jest zapleczem usługowo-handlowym dla całej gminy Kruszwica oraz okolicznych gmin.
Transport Kruszwica jest położona na ważnych szlakach komunikacyjnych. Linia kolejowa nr 231 jest eksploatowana tylko na odcinku Inowrocław Rąbinek – Kruszwica. W mieście od lat 90. XX wieku nie zatrzymują się pociągi pasażerskie (z wyjątkiem kursów turystycznych).
Przez miasto przebiegają następujące drogi: – droga krajowa nr 62 Strzelno – Kruszwica – Włocławek – Płock – Wyszków – Drohiczyn – Siemiatycze – droga wojewódzka nr 412 Kruszwica – Tupadły
W roku 2023 w mieście przeprowadzono przebudowę drogi krajowej nr 62, w ramach której pod mostem na Gople powstała kładka pieszo-rowerowaDK62 w Kruszwicy będzie przebudowana. Drogowcy wybrali wykonawcęPrzebudowa drogi krajowej nr 62 na terenie Kruszwicy zakończona. Kto skorzysta?.
Przez Kruszwicę lub w jej najbliższym sąsiedztwie przebiegają następujące linie kolejowe: Linia 231 (Inowrocław Rąbinek – Mogilno) Linia 131 (Chorzów Batory – Tczew)
Z miasta można dojechać bezpośrednim autobusem do Inowrocławia, Bydgoszczy, Torunia, Warszawy, Gdyni, Zakopanego i wielu innych dużych miast w całym kraju. Wiele z połączeń zapewnia kruszwicki przewoźnik: „Nadgoplańska Komunikacja Autobusowa”.
Bezpieczeństwo mały|Komisariat Policji oraz OSP Kruszwica Instytucje dbające o porządek publiczny i bezpieczeństwo w mieście: Komisariat Policji w Kruszwicy Straż Ochrony Kolei (funkcjonariusze dojeżdżają) Straż Parku Krajobrazowego w Kruszwicy Służba Leśna Nadleśnictwa Miradz Jednostka Operacyjno-Techniczna nr 1 Straży Pożarnej w Kruszwicy Jednostka Operacyjno-Techniczna nr 2 Straży Pożarnej ZSP ZT „Kruszwica” Jednostka Operacyjno-Techniczna nr 3 Straży Pożarnej ZSP Cukrownia „KRUSZWICA” Stacja Pogotowia Ratunkowego w Kruszwicy Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe w Kruszwicy Kruszwicka Straż Pożarna odnotowała w 2011 roku 379 wyjazdów alarmowychUWAGA! Numery Jednostek Operacyjno-Technicznych zostały dodane, aby nie wypisywać pełnych nazw (każda jednostka ma inną) i dla przejrzystości artykułu. Jednostki te oficjalnie nie mają numerów!.
Edukacja mały|Szkoła Podstawowa nr 2 im. Tysiąclecia Państwa Polskiego Kruszwica jest centrum edukacyjnym dla okolicznych miejscowości. W mieście istnieją cztery zespoły szkół.
Zespół Szkół Samorządowych nr 1 w Kruszwicy (ZSS nr 1) Przedszkole Samorządowe nr 1 „Nad Gopłem” w Kruszwicy Gimnazjum nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Kruszwicy (do końca roku szkolnego 2018/2019, likwidacja wskutek reformy edukacji) Szkoła Podstawowa nr 1 im. Jana Kasprowicza w Kruszwicy
Zespół Szkół Ogólnokształcących w Kruszwicy Przedszkole Samorządowe nr 3 w Kruszwicy Gimnazjum nr 2 im. PCK w Kruszwicy (do końca roku szkolnego 2018/2019, likwidacja wskutek reformy edukacji) Szkoła Podstawowa nr 2 im. Tysiąclecia Państwa Polskiego w Kruszwicy Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Słowackiego w Kruszwicy
Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im. Kazimierza Wielkiego w Kruszwicy
Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Kobylnikach (województwo kujawsko-pomorskie)
Kultura Kruszwica jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości. W mieście istnieje kilka placówek kulturalnych, które wypełniają ofertę kulturalną miasta.