mały|Konserwator-restaurator Stichting Restauratie Atelier Limburg pracujący przy późnogotyckiej rzeźbie Jana van Steffeswert w Bonnefantenmuseum w Maastricht, 2018 Konserwacja i restauracja dzieł sztuki (łac. conservatio – zachowywanie, utrzymywanie, ochrona; restauratio – odnowienie) – dyscyplina naukowa, której celem jest zrozumienie dzieła sztuki, poznanie jego historii i znaczenia oraz zapewnienie mu ochrony, rozumianej przede wszystkim jako utrzymanie autentyzmu wszystkich budujących je wartości, a także ewentualnie jego restauracja i rewaloryzacja.
Jej przedmiotem są dawne i współczesne dobra kultury będące dziełami sztuk wizualnych, składające się ze sfery materialnej i/lub niematerialnej, wliczając w to dzieła sztuki oddziałujące pozawzrokowo. Ich istotnym wyróżnikiem jest obecność wartości artystycznych. Poddawane konserwacji dzieła sztuki najczęściej są również zabytkami, jednak nie zawsze nimi muszą być, jak ma to miejsce w przypadku konserwacji sztuki współczesnej. Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków, dyplomowani konserwatorzy-restauratorzy dzieł sztuki kierują pracami konserwatorskimi, restauratorskimi i badaniami konserwatorskimi przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków. W praktyce, konserwatorzy-restauratorzy dzieł sztuki zajmują się również zabytkami pozbawionymi wartości artystycznych.
Konserwacja i restauracja dzieł sztuki jest interdyscyplinarnym działem nauki, włączając w swój warsztat badawczy metody nauk humanistycznych, przyrodniczych i technicznych, a także rozbudowaną deontologię i etykę zawodową.
Po ograniczeniu liczby dyscyplin naukowych w 2018 r., razem ze sztukami plastycznymi tworzy dyscyplinę „sztuki plastyczne i konserwacja dzieł sztuki”, należącą do dziedziny sztuki. Powiązana jest z dyscypliną „ochrona dziedzictwa i konserwacja zabytków”, należącą do dziedziny nauk inżynieryjno-technicznych, a także ochroną dóbr kultury, wliczaną do nauk o sztuce, dzieląc z nimi dużą część założeń teoretycznych i etycznych, w tym wiele dokumentów doktrynalnych.
W Polsce studia w zakresie konserwacji i restauracji dzieł sztuki prowadzone są na Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Wydziale Ceramiki i Szkła Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu.
Terminem tym określa się również zespół czynności prowadzących do ochrony dzieła sztuki.
Terminologia Zbiorczy termin „konserwacja i restauracja dzieł sztuki” powstał z konieczności określenia zespołu zróżnicowanych praktyk o różnych celach, w sytuacji funkcjonowania odmiennych definicji w poszczególnych środowiskach badawczych oraz różnic językowych. W językach łacińskich, ogół działań konserwatorsko-restauratorskich określany jest terminami restauro (włoski), restauration (francuski), restauración (hiszpański), podczas gdy w języku angielskim stosowany jest ogólny termin conservation, łączący konserwację (ang. preservation) i restaurację.
Różnice między konserwacją a restauracją dzieł sztuki mały|Uzupełnianie ubytków warstwy malarskiej malowidła ściennego w krypcie bazyliki św. Eustorgiusza w Mediolanie W ujęciu teoretycznym różnice między konserwacją i restauracją najczęściej definiuje się na podstawie celu, jaki mają spełniać. W rzeczywistości jednak kryterium celu często nie umożliwia precyzyjnego określenia, czy dana czynność jest konserwacją, czy restauracją. Przyczynia się do tego złożoność zabiegów konserwatorskich oraz długofalowość i wieloaspektowość ich skutków. Praktycznym kryterium ułatwiającym rozróżnienie jest zauważalność efektów danego działania w postaci zmian zachodzących w obiekcie. Z punktu widzenia nieprofesjonalnego obserwatora, obiekty poddane konserwacji wyglądają tak jak wyglądały wcześniej, a obiekty poddane restauracji – odmiennie.
Konserwacja W szerokim ujęciu konserwacja, zgodnie z definicją zawartą w Karcie Krakowskiej 2000, stanowi zespół postaw społeczeństwa, które przyczyniają się do trwałości dziedzictwa. W węższym ujęciu jest zespołem praktyk mających na celu zachowanie integralności dzieła sztuki, utrzymanie jego postrzegalnych cech w stanie obecnym oraz przedłużenie jego trwania bez wprowadzania w nie widocznych zmian, przede wszystkim przez ustabilizowanie jego stanu i opóźnienie degradacji.
Praktyki te kategoryzowane są ze względu na stopień ich ingerencji w materialną strukturę obiektu: od konserwacji zapobiegawczej, prewencyjnej (ang. preventive preservation, preventive conservation), zapobiegającej powstawaniu zniszczeń przez wyeliminowanie ich przyczyn zewnętrznych, po konserwację czynną, aktywną (ang. direct preservation, conservation), modyfikującą niepostrzegalne lub mniej postrzegalne cechy dzieła sztuki. Praktyki te określane są zbiorczym terminem „konserwacja” (ang. preservation).
Restauracja mały|Pracownia konserwatorska Opificio delle Pietre Dure we Florencji w 2006 r., w prawym dolnym rogu widoczny poddawany konserwacji krucyfiks autorstwa Giotto di Bondone, pochodzący z kościoła Wszystkich Świętych we Florencji Restauracja dąży do przywrócenia wcześniejszego – lepszego i znanego – stanu dzieła sztuki, niekoniecznie „pierwotnego”. Obejmuje bezpośrednie działania przeprowadzane na uszkodzonym lub zdegradowanym dziele sztuki, zwiększające jego czytelność oraz ułatwiające jego doświadczenie i zrozumienie, przy maksymalnym respektowaniu jego właściwości estetycznych, historycznych i fizycznych. Wydobywa, przywraca lub odtwarza wartości artystyczne i estetyczne przez modyfikację postrzegalnych cech dzieła sztuki.
W praktyce, konserwacja i restauracja występują najczęściej równocześnie, jako konsekwencje jednej i tej samej technicznej czynności. Wiele zabiegów mających przedłużyć istnienie obiektu przyczynia się równocześnie do jego restauracji (np. kąpiel papieru mająca na celu wzmocnienie jego struktury i usunięcie szkodliwych produktów degradacji często prowadzi do uzyskania jaśniejszej powierzchni, bliższej stanowi pierwotnemu). Rozróżnienie konserwacji i restauracji jest jednak niezwykle ważne ze względu na występujące między nimi różnice, a także uwarunkowania etyczne, będące wynikiem XIX-wiecznych zbyt dalekich ingerencji w istotę i estetykę dzieła sztuki (czego przykładem może być działalność Eugène Viollet-le-Duca).
W zakres konserwacji i restauracji wliczane są także działania dokumentacyjne i badawcze, mające na celu wytworzenie informacji i zapisów, które następnie mogą umożliwiać odbiorcy doświadczanie dzieła niebezpośrednio lub wirtualnie, także w przypadku unicestwienia samego dzieła sztuki – m.in. cyfryzacja, konserwacja przez dokumentację, wykonywanie replik i reprodukcji. Salvador Muñoz Viñas określa te działania mianem konserwacji informacyjnej (ang. informational preservation).
Różnice między zabytkiem, dobrem kultury i dziedzictwem a dziełem sztuki mały|Konserwacja Kolumny Trójcy Świętej w Ołomuńcu, 2006 Jednoznaczne rozgraniczenie działów nauki poświęconych ochronie materialnego i niematerialnego dorobku kultury, m.in.: konserwacji i restauracji dzieł sztuki, ochrony i konserwacji zabytków, ochrony dóbr kultury (wliczanej do nauk o sztuce), a także instytucji, organów administracji państwowej i innych przejawów działalności człowieka, jest utrudnione przez różne, choć częściowo pokrywające się zakresy znaczeniowe pojęć: dzieło sztuki, zabytek, dziedzictwo kultury i dobro kultury. Fakt ten pociąga za sobą liczne podobieństwa i wspólnych obszary (np. w postaci wielu dokumentów doktrynalnych), a także ich mylenie w języku potocznym. Różnice między nimi mają jednak istotne znaczenie dla teorii i praktyki.
Zabytek Zabytek definiowany jest najczęściej jako powstały w przeszłości materialny wytwór człowieka, chroniony ze względu na zawarte w nim wartości.
Alois Riegl zabytek definiował jako dzieło ludzkich rąk, które zostało wytworzone w celu zachowania czynów ludzkich lub wydarzeń w świadomości przyszłych pokoleń. Wyróżnił trzy wartości zabytkowe (niem. Denkmalswert): historyczną, artystyczną i dawności. Hanna Jędrzejewska terminem „zabytek” określała każde materialne świadectwo dawnej ludzkiej twórczości, niezależnie od jego wieku, rodzaju i znaczenia, będące autentycznym dokumentem przeszłości, niosącym informację o kulturze czasów minionych. Podobnie pojęcie to definiuje ustawa o ochronie zabytków: „nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”Art. 3. ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami ().. Niektórzy badacze, jak np. Bogumiła J. Rouba, określają zabytki szerzej, jako „dawne materialne i niematerialne dobra kultury”.
Każdy zabytek jest dokumentem historii, ale nie każdy jest dziełem sztuki, więc termin ten nie obejmuje wszystkiego, czego ochroną zajmują się konserwatorzy-restauratorzy dzieł sztuki.
Dobro kultury alt=Diagram przedstawiający relację terminów: największy okręg z napisem „dobro kultury” i zawierające się w nim dwa okręgi – średni z napisem „zabytek” oraz najmniejszy z napisem „dzieło sztuki”, mający część wspólną ze średnim okręgiem z napisem „zabytek”. |mały|Diagram przedstawiający relację terminów „dzieło sztuki”, „zabytek” oraz „dobro kultury” Dobro kultury jest pojęciem najszerszym, obejmującym dawne i współczesne, materialne i niematerialne wytwory będące dziełem człowieka, a także natury, jeśli posiadają one nadane przez człowieka wartości duchowe. Obok dóbr materialnych, w zakres tego pojęcia wchodzą dzieła niematerialne, takie jak np. utwory muzyczne czy teatralne, ale także tradycje i obrzędy.
Dziedzictwo kultury Dziedzictwo kultury jest terminem bliskoznacznym „dobru kultury”, oznaczającym tę część powstałych w przeszłości dóbr kultury, które zostały uznane za wartościowe przez następne pokolenia i przetrwały do czasów dzisiejszych. Według Andrzeja Tomaszewskiego różnica polega na tym, że „dobro kultury” jest terminem „apolitycznym i aideologicznym”, obejmującym cały kulturalny dorobek ludzkości, „dziedzictwo” jest natomiast wybraną według pozaestetycznych kryteriów częścią spuścizny minionych pokoleń, którą „chcemy przejąć na własność i wziąć za to odpowiedzialność”. W związku z tym dziedzictwo kultury składa się z wytworów dawnych, jest jednak konstruktem współczesnego społeczeństwa, podlegającym nieustannym przemianom i poszerzaniu.
Dzieło sztuki mały|Konserwacja i restauracja współczesnej rzeźby Stephena Balkenhola przeprowadzana przez Stichting Restauratie Atelier Limburg w Bonnefantenmuseum w Maastricht Dzieło sztuki, jak i sama sztuka, jest pojęciem otwartym, niemożliwym do zdefiniowania pomimo licznych historycznych prób (def. nominatywna, instytucjonalna, tautologiczna). Jak pisze Jerzy Hanusek, każda prawidłowa definicja – odwołująca się do definiowalnych pojęć – będzie jednocześnie zbyt wąska i zbyt szeroka, ponieważ zawsze będą istnieć przykłady dzieł sztuki przekraczające daną definicję, a także przedmioty spełniające definicję, ale niebędące sztuką.
Dzieło sztuki, w kontekście konserwacji i restauracji dzieł sztuki, określane jest jako dawny lub współczesny wytwór ludzkiej działalności (dobro kultury) posiadający wartości artystyczne, składający się ze sfery materialnej i/lub niematerialnej. Grażyna Korpal, powołując się na Marię Gołaszewską, określa dzieło sztuki jako „zapis poznania, przeżycia oraz działania artysty”, podkreślając wagę i konieczność ochrony jego aspektów niematerialnych. Iwona Szmelter podkreśla, że do elementów budujących dzieło sztuki i jego autentyzm, obok wartości materialnych i niematerialnych (idei, znaczeń) wprowadzonych przez artystę, należy także kontekst społeczny, kulturalny, polityczny.