Separatyzm w Rosji – dążenie regionów i narodów Rosji do odłączenia się od Federacji Rosyjskiej. Istnieje wiele ruchów politycznych, które postulują (lub postulowały) oddzielenie się i uzyskanie niepodległości od Rosji.
Historycznie rzecz biorąc, regiony podejmowały wiele prób oderwania się od Imperium Rosyjskiego i Związku Radzieckiego, ale tego typu ruchy stały się szczególnie aktywne po rozpadzie ZSRR i aneksji Krymu – ukształtował się w Rosji nowoczesny separatyzm. Temat stał się szczególnie aktualny po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku. Jako główne przyczyny separatyzmu podaje się są nacjonalizm w republikach, zależność gospodarcza i izolacja geograficzna. Promowanie separatyzmu jest w Rosji nielegalne.
Najbardziej znanym przykładem separatyzmu jest Czeczeńska Republika Iczkerii, której niepodległość doprowadziła do zbrojnego konfliktu z Rosją zakończonego ponownym włączeniem Czeczenii do Federacji Rosyjskiej. Inne ruchy separatystyczne nie były aż tak radykalne, jednak w różnych okresach wywierały pewien wpływ na świadomość społeczną Rosjan. Podmioty Federacji Rosyjskiej Mapa 350x350px Krym, Donbas, Chersoń oraz Zaporoże są uznawane międzynarodowo za część Ukrainy i pokazano je ukośnym kreskowaniem. liczba podmiotów83
Przyczyny separatyzmu Przyczyny etniczne i religijne Panturkizm i – ideologie powstałe na początku XX wieku. Czynnikiem jednoczącym są tu wspólne korzenie narodów tureckich i mongolskich, a także niektórych innych grup (np. Buriatów, Kałmuków, ludów tungusko-mandżurskich)Карта этнорелигиозных угроз. Северный Кавказ и Поволжье.. Fińsko-ugryjski nacjonalizm – uznaje ludy fińsko-ugryjskie za mające prawo do ziem w północnej części europejskiej Rosji oraz w zachodniej Syberii.
Powyższe przyczyny mają przeważnie charakter świecki i nie negują konstytucyjnych podstaw Federacji Rosyjskiej, z wyjątkiem tych nurtów, które wyraźnie głoszą postulaty oderwania się danych terenów.
Nowe ruchy religijne (m.in. neopogańskie) – mogą być czynnikiem pogłębiającym konflikty w przypadku ogólnej destabilizacji. Rosyjski faszyzm – skrajnie nacjonalistyczne ugrupowania rosyjskie, niekiedy nawiązujące do niemieckiego nazizmu i idei „białej supremacji”, antysemickie, islamofobiczne oraz antymigracyjne. Choć deklarują hasła obrony „jednej i niepodzielnej Rosji”, w praktyce mogą wzmacniać siły odśrodkowe, zwłaszcza przez wrogość wobec innych rdzennych narodów i wyznań (co prowadzi do nasilenia konfliktów międzyetnicznych i międzyreligijnych). Wahhabizm – obecny w Moskwie, na Północnym Kaukazie oraz w Tatarstanie i Baszkortostanie. Uznawany za jedno z poważniejszych zagrożeń bezpieczeństwa w tych regionach.
Inne przyczyny Dążenie do większej autonomii z powodu konfliktu elit regionalnych z władzą centralną – szczególnie częste po rozpadzie ZSRR. Zależność gospodarcza i izolacja – np. regiony północy i Dalekiego Wschodu Rosji, odległe i trudniej dostępne, nierzadko domagają się większej autonomii; izolacja pozwala im w większym stopniu chronić lokalną kulturę.
Często podkreśla się, że wiele osób oskarżonych o separatyzm jedynie dyskutowało publicznie pomysł niepodległości jakiegoś regionu (bez nawoływania do przemocy) lub promowało lokalną kulturę.
Ruchy obwodnickie i regionalistyczne Ruchy obwodnickie (Областни́чество) – ruchy regionalistyczne w Rosji, których początki sięgają drugiej połowy XIX wieku. Ich przedstawiciele uznają, że niektóre regiony Rosji cechuje specyficzny rozwój i tożsamość, a polityka władz centralnych często nie uwzględnia tych uwarunkowań. Ruchy te postulują decentralizację i autonomię regionów. W historii Rosji wielokrotnie dyskutowano lub próbowano wzmacniać autonomię obwodów i dążyć do większej federalizacji, zwłaszcza w okresie pieriestrojki i po 1991 roku. Obecnie w Rosji funkcjonuje kilka ruchów o charakterze obwodnickim i regionalistycznym:
Syberia Syberyjski regionalizm – ruch zapoczątkowany w drugiej połowie XIX w. pod wpływem umiarkowanego narodnictwa. Początkowo głosił idee rewolucyjnego obalenia caratu i wprowadzenia swobód demokratycznych w Syberii. Później celem stała się autonomia Syberii w ramach Rosji. Podczas wojny domowej krótko istniała tzw. (1918–1920).
We wrześniu 1993 r., w okresie kryzysu konstytucyjnego w Rosji, syberyjscy gubernatorzy i deputowani postulowali jednoczesne wybory prezydenckie i parlamentarne. Zagrozili wtedy proklamowaniem nowego podmiotu federacji – „Republiki Syberyjskiej” – i wstrzymaniem podatków od surowców energetycznych, jeśli rząd centralny nie spełni ich żądań.
W 1997 r. syberyjscy deputowani i gubernatorzy założyli partię polityczną broniącą interesów Syberii i Dalekiego Wschodu, której celem było m.in. wystawienie kandydata w wyborach prezydenckich w 2000 r.
Dziś syberyjski regionalizm nadal istnieje, ale zwykle nie postuluje pełnego oderwania Syberii od Rosji, a raczej szeroką autonomię.
Ural Uralizm (uralski regionalizm) – ruch społeczny postulujący autonomię Uralu w ramach państwa federalnego Rosji. Idea narodziła się w II poł. XIX w. i została częściowo zrealizowana w Tymczasowym Obwodowym Rządzie Uralu podczas wojny domowej. Zyskała popularność także w latach 90. XX w. (m.in. czasopismo „Uralskij obłastnik” w 1991 r.). W 1993 r. (z inicjatywy ) ogłoszono – krótkotrwały twór samozwańczy.
Daleki Wschód Autonomizm Dalekiego Wschodu – mniej sformalizowana idea większej autonomii Dalekiego Wschodu, nawiązująca np. do tradycji Republiki Dalekiego Wschodu. W 2021 r. największym ruchem dalekowschodnich regionalistów było „Ruch na rzecz Republiki Dalekiego Wschodu”.
Powołże Regionalizm nadwołżański – inicjatywy w regionie Nadwołże (Powołże), które podkreślają rolę wzmocnienia władzy regionalnej i samorządu w opozycji do centralizmu. Zwolennicy twierdzą, że poprawa sytuacji gospodarczej i zarządzania lokalnego może wspierać jedność federacji, a nie jej rozbicie.
Pomorze (Pomorje) W latach 90. XX w. istniały koncepcje utworzenia podmiotu o nazwie „Pomorze” (w granicach obwodu archangielskiego, ewentualnie również obwodu murmańskiego, Nienieckiego Okręgu Autonomicznego i Republiki Komi). Według części rosyjskich analityków ruchy te mogą być finansowane przez Norwegię w celu osłabienia pozycji Rosji w Arktyce.
W czasie (2018–2020) hasła „Pomorze to nie śmietnik” i „Precz z moskiewskimi śmieciami” stały się popularne wśród miejscowej ludności, nie tylko w kręgach regionalistycznych. Jednocześnie dziennikarz z Archangielska, Dmitrij Sekuszin, wspomniał, że oficjalnych symboli obwodu nie wykorzystywano, aby uniknąć zarzutów separatyzmu.
W 2013 r. pomorski działacz został oskarżony o wzniecanie nienawiści wobec Rosjan za komentarz w Internecie, trafił do rejestru „terrorystów i ekstremistów” w Rosji. W 2022 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał tę sprawę za naruszenie wolności słowa.
Obwód królewiecki Partia Republikańska Bałtyku (istniejąca od 1 grudnia 1993) dążyła do przekształcenia obwodu królewieckiego w autonomiczną republikę z możliwością wystąpienia z Federacji Rosyjskiej. W 2003 r. została rozwiązana z uwagi na sprzeczność jej statutu z Konstytucją Rosji. Próby przywrócenia partii (m.in. skargi do ETPCz) nie powiodły się.
Obwód leningradzki i Petersburg (Ingria) mały|Ingermańscy działacze podczas mitingu pamięci Borysa Niemcowa (2019) Ingermański regionalizm – ruch z lat 90. XX wieku, postulujący zjednoczenie Petersburga i obwodu leningradzkiego w jeden podmiot federacji o statusie republiki, pod historyczną nazwą Ingria. Celem jest m.in. demokracja, wybieralność władz i poszanowanie interesów regionalnych. W 1996 r. powstały Ruch na rzecz Autonomii Petersburga i „Niezależny Petersburg”. Współcześnie ingermańscy regionaliści działają nieformalnie, unikając oficjalnej rejestracji.
Karelia W latach 2014–2019 istniał w Karelii Republikański Ruch Karelii. Idea separatyzmu karelskiego sięga jednak początków XX w. (Związek Białomorskich Karelów, tzw. Republika Uchtijska). Ponownie odżyła w latach 90. i wczesnych 2000. Biznesmen Wiaczesław Drezner próbował nawet zorganizować referendum o przyłączeniu pogranicznych rejonów Karelii do Finlandii – w rezultacie został skazany za „ekstremizm” i ukarany grzywną.
W 2015 r. deputowany Władimir Zawarkin został ukarany grzywną 30 tys. rubli za „nawoływanie do separatyzmu”. W 2022 r. dochodziło do kolejnych aresztowań pod zarzutem „zdrady stanu”.
Separatyzm etniczny mały|upright=1.6|Republiki w Rosji, w których Rosjanie są w mniejszości (dane ze spisu 2010) W wielu republikach i okręgach narodowościowych w Rosji populacja Rosjan jest niższa niż 50%.
Kaukaz Północny Separatyzm jest tu poważnym problemem. Zdaniem czeczeńskiego publicysty Rusłana Martagowa „obecna polityka Kremla prowokuje nastroje separatystyczne na Kaukazie” i nie daje się ich rozwiązać. Po rozpadzie ZSRR w niektórych republikach i regionach Kaukazu Północnego ogłaszano niepodległość lub tworzono quasi-państwa. Do ok. 2016 r. ruchy separatystyczne działały pod egidą tzw. Kaukaskiego Emiratu (uznawanego w Rosji za terrorystyczny).
Dagestan Separatyzm dagestański rozwinął się w latach 80. i 90., w kontekście radykalizacji islamu. Część grup postulowała utworzenie jednego niepodległego Dagestanu, inne zaś powołanie wielu państewek (AguListan, Awaria, LezgiStan, Lakistan itd.). Kilka ruchów działało w ramach UNPO. Separatyzm nasilił się w 2006 r., gdy Dagestan stał się republiką prezydencką (wcześniej 14 wybieranych przedstawicieli reprezentowało główne grupy etniczne). W 2014 r. urząd „Prezydenta Dagestanu” przemianowano na „Głowę Republiki Dagestan”.
Osetia Północna Po ogłoszeniu w 1990 r. niepodległości Południowej Osetii i uznaniu jej przez Radę Najwyższą Osetii Północnej (1993) pojawiły się nastroje irredentystyczne wśród Osetyjczyków dążących do zjednoczenia obu części Osetii.
Inguszetia Nacjonalizm i separatyzm inguski wzrosły po rozpadzie ZSRR, głównie na tle nieuregulowanych granic z Czeczenią i Osetią Północną. W 2023 r. powołano Komitet Niepodległości Inguszetii, stworzony przez diaspory inguskie w Turcji.
Czerkiesja Rosyjskie władze nie uznały ludobójstwa Czerkiesów i oficjalnie nie uznają Czerkiesów za naród rdzenny wybrzeża Morza Czarnego. W okresie igrzysk w Soczi temat powrócił, wzbudzając protesty diaspory czerkieskiej. Rozważano też integrację Republiki Adygei z Krajem Krasnodarskim. W 2014 r. nastroje czerkieskiego nacjonalizmu nieco osłabły, ale wciąż uznaje się je za potencjalne zagrożenie na południu Rosji.
Czeczenia Czeczeńska Republika Iczkerii – nieuznawane przez społeczność międzynarodową państwo, proklamowane po rozpadzie ZSRR na terenie byłej Czeczeno-Inguskiej ASRR. Rozwiązane w wyniku działań zbrojnych i integracji Czeczenii z Rosją. W 2022 r. Rada Najwyższa Ukrainy uznała Czeczenię za „okupowane terytorium”. Istnieje rząd Iczkerii na uchodźstwie (kierowany przez Ahmada Zakajewa).
Idee wspólnego Kaukazu Istniały koncepcje utworzenia państwa obejmującego republiki Kaukazu Północnego w Rosji, a także Abchazję i Osetię Południową, np. Konfederacja Górskich Narodów Kaukazu. Główną siłą zbrojną była organizacja walcząca w Czeczenii, Abchazji i Osetii Płd. Jej działalność zakończyła się po zamachu na lidera (2002). Pomysły utworzenia wspólnego organizmu (tzw. „Górskiej Republiki”) są obecnie podnoszone m.in. przez rząd czeczeński na uchodźstwie, ale odrzucane przez Komitet Niepodległości Inguszetii.
Ural i Powołże W regionach Powołża (Idel-Ural) oraz Uralu istnieją liczne ruchy separatystyczne i autonomiczne, sięgające tradycji z czasów carskich i wielu historycznych buntów narodowościowych.
Baszkortostan Lata 80./90. XX wieku Współczesny baszkirski separatyzm narodził się w okresie pieriestrojki, kiedy zezwolono na działalność niezależnych organizacji. Powstały wówczas ruchy i partie dążące do ochrony interesów narodowych Baszkirów.
Obecny separatyzm