Gospodarka ZSRR – ogół zjawisk gospodarczych w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.
thumb|upright=1.5|PKB per capita Związku Radzieckiego w latach 1922–1991 thumb|upright=1.5|PKB per capita Związku Radzieckiego w porównaniu z innymi państwami
Tło historyczne Tragiczne położenie ludności Rosji w czasie I wojny światowej zaowocowało masowymi wystąpieniami strajkowymi. Na początku 1917 r. strajkowało 80 tys. robotników przemysłu metalowego i włókienniczego. W centrum wydarzeń znalazł się Piotrogród, gdzie w połowie marca 1917 r. zbuntował się liczący 160 tys. żołnierzy garnizon wojskowy. Powołano Rząd Tymczasowy i Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, co się stało jednym z powodów abdykacji cara Mikołaja II. Gwałtowny sprzeciw społeczeństwa budził dalszy udział Rosji w wojnie. Wykorzystał to przywódca bolszewików Włodzimierz Lenin, który dzięki pomocy Niemców przybył z emigracji szwajcarskiej. Lenin wezwał do obalenia Rządu Tymczasowego oraz przekazania władzy radom robotniczym i żołnierskim (sowietom).
Zwycięską próbę obalenia Rządu Tymczasowego podjęli bolszewicy w listopadzie 1917 r. (według kalendarza juliańskiego w październiku), dokonując uderzenia na instytucje Rządu Tymczasowego w Piotrogrodzie. Bez większego oporu objęli władzę pod hasłem wycofania Rosji z wojny, nadania ziemi chłopom i oddania całej władzy radom. Na czele komunistycznego rządu stanął Lenin, a funkcję ministra spraw zagranicznych objął inny przywódca rewolucji – Lew Trocki. Trocki, w imieniu bolszewików, podpisał na początku 1918 r. w Brześciu traktat pokojowy z Niemcami. Rosja wyszła z wojny kosztem utraty na rzecz Niemiec dużej części terytorium oraz gwałtownego pogorszenia stosunków z ententą.
Jednak kraj nie zaznał pokoju. Przeciwko bolszewikom (czerwonym) wystąpiły oddziały wierne Rządowi Tymczasowemu (biali) i kozacy, w obronie obalonych władz interweniowały wojska państw ententy. Po zamachu na Lenina, we wrześniu 1918 r., wprowadzono stan wojenny. Cały wysiłek militarny i ekonomiczny państwa został skierowany na obronę władzy komunistów. Jednocześnie następowało jej umacnianie na drodze likwidacji pozostałości systemu parlamentarnego i wielopartyjnego. Podstawą ustroju politycznego stał się system rad zdominowanych przez komunistów, których władzę wykonawczą (rząd) stanowiła Rada Komisarzy Ludowych. Bolszewicy wprowadzili rządy dyktatorskie o charakterze klasowym, zwalczające własność prywatną i Cerkiew. Zaprowadzili masowy terror i przymus ekonomiczny.
Bezwzględna mobilizacja społeczeństwa i gospodarki na rzecz Armii Czerwonej zaowocowała zwycięstwami nad wojskami białych oraz interwentami zewnętrznymi. Dodatkowo Rosja Radziecka podporządkowała sobie Ukrainę i Zakaukazie, przekształcając się w 1922 r. w Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Jednak nie ustały napięcia społeczne wywołane zniszczeniami kraju i krwawymi rządami bolszewików. Buntowali się marynarze i trwały powstania chłopskie, co skłoniło Lenina do pewnej liberalizacji systemu.
Po jego śmierci w 1924 r. rozgorzała walka o przywództwo, zakończona zwycięstwem Józefa Stalina. Wkrótce krwawo rozprawił się on z konkurentami i rozpoczął „budowę socjalizmu w jednym kraju”. Związek Radziecki nazwał twierdzą otoczoną „wrogimi państwami kapitalistycznymi”. Dążył do wzmocnienia jego siły militarnej i uczynienia kraju samowystarczalnym gospodarczo. Zdecydowanie zwalczał nie tylko przeciwników komunizmu, lecz także odmienne poglądy w szeregach partii. Rozprawiał się z bogatym chłopstwem, drobnymi producentami i duchowieństwem. Od połowy lat 30. prowadził „wielką czystkę” („wielki terror”), która objęła aparat partyjny, państwowy i wojsko. Masowo wydawano wyroki śmierci, często bez sądu, tysiącami więźniów politycznych zapełniano obozy pracy.
Początkowo w stosunkach międzynarodowych Związek Radziecki pozostawał w izolacji. Jednak stopniowo nawiązywał kontakty dyplomatyczne i handlowe, głównie z upokorzonymi decyzjami wersalskimi Niemcami. Do roku 1924 większość państw europejskich uznała władze radzieckie, w 1933 r. uczyniły to Stany Zjednoczone. Aktywność ZSRR wzrosła po dojściu do władzy Adolfa Hitlera i nasileniu się tendencji faszystowskich w Europie. W roku 1939 Stalin podjął ścisłą współpracę z III Rzeszą, co ułatwiło Hitlerowi decyzję podjęcia wojny z Polską, a następnie z państwami Europy Zachodniej. Zaskoczeniem dla Stalina był atak wojsk niemieckich na ZSRR 22 czerwca 1941 r.
Lata 1917–1941 Zmiany ustrojowe i polityka gospodarcza Wstępne reformy ustrojowe (1917–1918) Po objęciu władzy bolszewicy przystąpili do realizacji reform zapowiadanych w programach partii marksistowskich, które Lenin przystosowywał do warunków biednej i zniszczonej Rosji. Stopniowo likwidowano własność prywatną i instytucje kapitalistyczne oraz tworzono nowe struktury i instytucje gospodarcze. Świadomie ograniczono zakres reform rewolucyjnych na rzecz zmian ewolucyjnych.
W październiku 1917 r. II Zjazd Rad wydał dekret o ziemi, który postanawiał, że wszystkie grunty przechodzą na własność państwa („własność ogólnonarodowa”) i zakazywał obrotu handlowego ziemią. Skonfiskowano bez odszkodowania ziemię carską, należącą do Kościoła prawosławnego i obszarników, a chłopi uzyskali prawo dziedzicznego użytkowania gospodarstw. Tym samym zlikwidowano obszarnictwo i podkopano fundament ekonomiczny Cerkwi prawosławnej.
Początkowo podział ziemi między chłopów przebiegał żywiołowo i częste były wypadki samowoli. Powszechnie grabiono majątki ziemiaństwa i zabierano ziemię bogatym chłopom (kułakom). W rękach chłopskich znalazło się 150 mln ha ziemi, co stanowiło 86% wielkiej własności rolnej. Obszar przeciętnej działki chłopskiej zwiększył się o 20%. Jednocześnie zlikwidowano zadłużenie chłopów w bankach i zaległe opłaty dzierżawne oraz przydzielono im inwentarz z likwidowanych gospodarstw obszarniczych.
W niektórych rejonach kraju zaczęły się tworzyć samorzutnie gospodarstwa zespołowe. Na początku 1918 r. bolszewicy zadecydowali o odgórnej socjalizacji rolnictwa, będącej wstępem do jego kolektywizacji. Pierwszeństwo w użytkowaniu ziemi uzyskały gospodarstwa spółdzielcze (kołchozy). Własność grupowa zazwyczaj obejmowała ziemię, inwentarz oraz wytworzone produkty, a podział dochodu następował według ilości i jakości pracy. Do końca roku powstało 1500 kołchozów, skupiających przeciętnie 40-60 rodzin chłopskich. Z części gruntów utworzono gospodarstwa państwowe (sowchozy), zatrudniające robotników rolnych.
W roku 1918 udział gospodarstw uspołecznionych (spółdzielczych i państwowych) w ogólnej powierzchni użytków rolnych nie przekraczał 4%. Nie miały więc one dużego znaczenia gospodarczego, ale ich powołanie wskazywało na strategiczny kierunek działań bolszewików, zdecydowanych na pełną socjalizację rolnictwa zgodnie z ideologią marksistowską. Dowodziło tego także zaniechanie uwłaszczenia chłopów i preferowanie gospodarstw kolektywnych w dostawach środków do produkcji rolnej.
Dziedziną, w której bardzo wcześnie podjęto reformy ustrojowe, była bankowość, traktowana jako ostoja kapitalizmu. Pod koniec 1917 r. bolszewicy przejęli Bank Państwowy Rosji, z zapasami złota o wartości 1,3 mld rubli, i ogłosili nacjonalizację banków komercyjnych. Po połączeniu banku centralnego z bankami komercyjnymi powstał Bank Ludowy Republiki Rosyjskiej, monobank kontrolujący system kredytowy i pieniężny kraju. Jednocześnie wprowadzono państwowy monopol handlu złotem, zobowiązano posiadaczy kruszców szlachetnych do ich odsprzedaży państwu, a następnie skonfiskowano precjoza.
Na początku 1918 r. dokonano formalnej nacjonalizacji transportu kolejowego, który już wcześniej należał do państwa lub był przez nie kontrolowany. Upaństwowiono także transport wodny, szeroko wykorzystywany w Rosji. W tym samym roku wprowadzono państwowy monopol handlu zagranicznego, umożliwiający pełną kontrolę wymiany zewnętrznej.
W przemyśle początkowo stworzono komitety fabryczne, którym oddano kontrolę nad zarządami prywatnych przedsiębiorstw. Opór właścicieli skłonił komitety do bezpośredniego zarządzania i „dzikiej” nacjonalizacji. Jednak brak fachowości, zwłaszcza w zakresie finansów i księgowości, uniemożliwiał komitetom sprawne kierowanie przemysłem. Zdarzały się także przypadki bezprawnego dzielenia majątku fabryk przez załogi.
Od końca 1917 r. stopniowo przejmowano pod zarząd państwowy poszczególne zakłady, poczynając od przemysłu zbrojeniowego, górnictwa, hutnictwa, przemysłu metalowego i naftowego, a następnie lekkiego i spożywczego. Na początku 1918 r. zdecydowano się na nacjonalizację całych gałęzi przemysłu, a w połowie roku ukazał się dekret o powszechnej nacjonalizacji wszystkich większych zakładów przemysłowych. Przechodziły one pod zarząd Rad Gospodarki Narodowej (sownarchozów). Rady, jako organy terenowe, były podporządkowane Najwyższej Radzie Gospodarki Narodowej (WSNCh).
Dokonywane w różnym tempie reformy ustrojowe sprawiły, że w latach 1917–1918 powstał zróżnicowany pod względem własnościowym system gospodarki radzieckiej. Oprócz państwowego przemysłu ciężkiego, transportu i handlu zagranicznego występowały prywatne przedsiębiorstwa przemysłowe, gospodarstwa chłopskie oraz kupiectwo. Jednak systematycznie nasilała się kontrola państwa, nosząca cechy kapitalizmu państwowego, charakterystycznego dla gospodarki niemieckiej z okresu I wojny światowej.
Zmiany ustrojowe realizowano w bardzo trudnych warunkach powojennego wyniszczenia kraju. Dostępne zasoby kierowano na cele związane z utrwaleniem zdobytej przez komunistów władzy, a więc tworzenie armii i sił bezpieczeństwa wewnętrznego. Olbrzymie trudności wystąpiły w zakresie aprowizacji ludności oraz zaopatrzenia przemysłu w surowce i energię. Wielkie problemy stwarzało odtworzenie i utrzymanie systemu transportowego. W celu podtrzymania życia gospodarczego powszechnie sięgano do przymusu i łamano prawa obywatelskie. Jednak nie rezygnowano z tak popularnych działań, jak przejściowe wprowadzenie ośmiogodzinnego dnia pracy.
Komunizm wojenny (1918–1921)
Na wiosnę 1918 r. sytuacja gospodarcza Rosji Radzieckiej pogorszyła się w rezultacie pokoju brzeskiego i nasilenia wystąpień przeciwników nowej władzy. W wyniku przesunięcia granic zachodnich Rosja utraciła 33% zakładów przemysłowych, 75% kopalń węgla i rud żelaza, 32% gruntów uprawnych, 26% sieci kolejowej, a przede wszystkim 62 mln obywateli. Priorytetem gospodarki stało się zaopatrzenie w broń i żywność Armii Czerwonej, walczącej z oddziałami białych oraz z interwencją zewnętrzną. W tym celu w latach 1918–1921 realizowano politykę komunizmu wojennego. W ramach pełnej wojennej mobilizacji gospodarki likwidowano instytucje gospodarki rynkowej, a jednocześnie wprowadzano zmiany ustrojowe bezpośrednio nawiązujące do postulatów marksistowskich, przyspieszające proces tworzenia komunizmu.
W roku 1918 wprowadzono monopol państwa na handel zbożem. Pod wpływem gwałtownego załamania produkcji w latach 1919–1920 rolnictwo obciążono obowiązkowymi dostawami zbóż, a następnie wszystkich nadwyżek żywnościowych, czyli prodrazwiorstką. Prodrazwiorstkę egzekwowano brutalnymi metodami, przy użyciu wojska i ekip robotniczych, zasadniczo bez żadnego ekwiwalentu dla chłopstwa. Rekwizycje bardzo silnie dotknęły gospodarstwa należące do zamożniejszych chłopów. W procederze tym, bez szczególnego zaangażowania, uczestniczyły powołane przez państwo Komitety Biedoty (kombiedy). Niekiedy chłopi stawiali czynny opór, co skłaniało władze do zaostrzenia „walki klasowej”, polegającej na wzroście liczby aresztowań, egzekucji, wywłaszczeń, wysiedleń i nasileniu innych represji.