Rynek w Cieszynie

Rynek w Cieszynie – prostokątny plac w Cieszynie z centralnie umieszczoną fontanną z figurą św. Floriana i ratuszem w południowej pierzei.

Pierwotnie funkcję rynku w Cieszynie pełnił dzisiejszy Stary Targ. Miejsce obecnego Rynku powstało w wyniku decyzji księcia Kazimierza II w 1496 r., a teraźniejszy kształt przybrał na przełomie XIX i XX w. Rynek otoczony jest podcieniami oraz renesansowymi i barokowymi kamieniczkami z XVI w., przebudowanymi w XIX i XX w. Współcześnie stanowi miejsce wydarzeń kulturalnych i spotkań.

Rynek ma powierzchnię całkowitą 6780 mkw, ok. 5600 mkw bez podcieni i 3200 mkw powierzchni wewnętrznej płyty rynku, a jego przestrzeń została ukształtowana ulicami przebiegającymi równolegle do siebie: od południa ulicą Głęboką i od północy ulicą Menniczą.

Nazwa Nazwa Rynek była zapisywana w różnych wersjach w języku niemieckim jako: Neuer Markt (ok. 1720 r.) Großer Platz (ok. 1793 r.) i Haupt Ring. Około 1880 roku nazwą, która obowiązywała, był Rynek Główny. W 1885 r. zmieniono nazwę na plac Demla (Demelplatz), tak aby uhonorować ówczesnego burmistrza Cieszyna Jana Demla (który był nim w latach 1861–1875 i 1876–1892). W 1920 roku przywrócono poprzednią nazwę, która zapisała się najmocniej w pamięci mieszkańców. W 1933 roku w związku z 250-leciem odsieczy wiedeńskiej cieszyńscy radni przemianowali Rynek na plac Króla Jana Sobieskiego („Plac Kr. J. Sobieskiego”) i w publikacjach funkcjonował z dopiskiem „dawny Rynek”. Od grudnia 1939 Rynek stał się placem Adolfa Hitlera (Adolf-Hitler-Platz), a w 1949 roku na kilka lat placem Stalina, aby po tym czasie powrócić do nazwy Rynek.

Historia W 1374 roku Cieszyn przyjął prawa magdeburskie, co wynikało z rozrostu terytorialnego miasta, którego punktem centralnym stał się obecny rynek zwany „nowym” (lokalizacją „starego rynku” był obecny plac „Stary Targ”). 9 sierpnia 1496 r. książę cieszyński Kazimierz II sprzedał miastu przy „nowym” rynku dwa domy książęce za sumę 210 zł. Rozporządzenie to obligowało miasto do zniesienia starego ratusza mieszczący się dotychczas na środku rynku (Starego lub Nowego), a miejsce po nim pozostawić „na wieczne czasy” wolne. Stary dom mieszczanie powinni wykorzystać wzniesienie ratusza, w nowym zaś miały znaleźć siedzibę dwa cechy: piekarzy i szewców. Decyzja ta była z jednej strony podyktowana koniecznością ekonomiczną, z drugiej strony była konsekwencją rozrastania się miasta.

W pierwszym okresie istnienia rynek cieszyński otaczały parterowe, drewniane domy, które wraz z czasem przebudowywano dobudowując im piętra oraz drewniane podcienia. Wiele zmian, które zaszły w zabudowie rynku oraz miasta, były wymuszone pożarami, z których największe miały miejsce w roku: 1552, 1720 i 1789.

Po pierwszym pożarze z 1552 roku powstawały murowane, piętrowe, renesansowe kamienice, których fasady były zwieńczone attykami, a część ich drewnianych podcieni była wraz z upływem czas była zastępowana przez murowane z dwoma arkadami w przyziemiu i piętrem zwieńczonym attyką, otaczały plac z trzech stron. Czwarty południowy bok Rynku zamykał ratusz i kramy kupieckie. Zmiany w architekturze budynków przyrynkowych był efektem kolejnych pożarów z roku 1720 i 1789 oraz w efekcie zmian stylu architektonicznego – z renesansowego na barokowy (po pożarze roku 1720) uzupełnianego przez elementy rokokowe, jak i klasycyzujące (po pożarze z roku 1789). Po tym ostatnim pożarze zostały zamurowane podcienia we wschodniej pierzei. Na przełomie XIX i XX w. w obrębie Rynku wystawiono kilka budowli użyteczności publicznej (budynek poczty i hotel), co dopełniło obrazu Rynku, który w tej formie przetrwał do czasów obecnych.

Przy południowej pierzei Rynku stoi ratusz, który w obecnej kształcie został oddany do użytku w 1800 r. Pierwotny projekt autorstwa Ignacego Chambrez de Ryvos był koncepcją o stylu z pogranicza późnego baroku i klasycyzmu. W 1816 r. ratusz został rozbudowany wg projektu Floriana Jilga i tym samym powiększony o obszerną oficynę, mieszczącą salę teatralną. W tej sali w 1836 roku wybuchł pożar, który zmusił magistrat do kolejnej przebudowany – według projektów Andrzeja Kmenta i Józefa Kornhâusla, którzy zdecydowali, że w miejscu arkad powstanie kolumnada, a fasadę ozdobił trójkątny naczółek z herbem miasta. Do ratusza przylega dwukondygnacyjny budynek o neobarokowym stylu zwieńczony mansardowym dachem. Do 1906 roku mieścił się w nim sąd okręgowy, który został przeniesiony do nowego budynku – pod adres obecnego sądu rejonowego w Cieszynie (ul. Garncarska 8), co sprawiło, że stara siedziba został przyłączona do ratusza, sala rozpraw została wykorzystana na salę obrad.

Zachodnia pierzeja Rynku jest opisywana jako ta najbardziej malownicza. To przy niej, na całej jej długości istnieje ciąg podcieni, który jest jednocześnie fragmentem stanowiącym najstarszą, pochodzącą z XVI wieku część zabudowy Rynku. Budynki przy tej pierzei charakteryzują się dwiema arkadami, a ich fasady cechuje wielorakość stylów architektonicznych, które były wprowadzane na przestrzeni wieków. Najbardziej charakterystycznym obiektem przy tej pierzei jest budynek pod adresem Rynek 10, który jest przykładem architektury z nurtu romantyzmu. Jest to narożny gmach wzniesiony w 1859 roku, w którym istniała Miejska Kasa Oszczędności (utworzona przez ówczesnego burmistrza dr. Ludwika Kluckiego), która w 1927 roku stała się Komunalną Kasą Oszczędności. Obecność w mieście tego rodzaju instytucji odniosła pozytywny wpływ na rozwój gospodarczy miasta i okolic poprzez wspieranie gospodarczych inicjatyw mieszkańców.

Przy pierzei północnej wyróżniają się dwa budynki – pod adresem Rynek 11 i Rynek 13. Pod pierwszym adresem mieści się Cieszyński Ośrodek Kultury – Dom Narodowy, wcześniej Dom Polski w stylu eklektycznym. Budynek mieszczący się na tej posesji – podniszczony hotel (zajazd Franciszka Schreinzera) odkupili miejscowi Polacy, w celu utworzenia w nim miejsca skupiającego rodaków z Cieszyna i okolic oraz jako siedzibę dla polskich organizacji. Dom Polski otwarto w 1901 roku, po kilkunastu latach zbiórki środków przez powołane w tym celu Towarzystwo. W Domu Narodowym istniało Polskie Towarzystwo Pedagogiczne, znajdowała się tam biblioteka Czytelni Ludowej, a od 1905 r. uruchomiono w nim drukarnię Domu Narodowego. W 1918 r. Dom Narodowy został siedzibą Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego.

Drugim, charakterystycznym budynkiem z północnej pierzei Rynku, jest ten z posesji, na której istniał dawniej klasztor sióstr elżbietanek. Obecnie na tym miejscu jest wystawiony w 1910 roku gmach poczty, o cechach architektury secesyjnej.

Na wschodniej pierzei Rynku pod adresem Rynek 17 istnieje kamienica z biurami Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem”, która powstała w wyniku przemian ruchu spółdzielczego „Konsum Robotniczy”, powstałego w 1908 r. za sprawą Tadeusza Regera. Celem konsumów było „wszechstronne zaspokojenie wspólnymi siłami materialnych i kulturalnych potrzeb swoich członków”, a ich funkcjonowanie umożliwiło zaopatrywać mniej zamożną część społeczeństwa w produkty spożywcze i przemysłowe poprzez sieć sklepów.

Pod obecnym adresem Rynek 18 istniał drewniany domu, na miejscu którego w XVI w. wybudowano piętrową kamienicę z dwuarkadowym podcieniem, która w XVIII w. stała się częścią kwartału przekazanego jezuitom. W trakcie przebudowy kamienicy w XIX wieku zmienił się kształt i powierzchnia budynku poprzez dobudowanie oficyny i zamurowanie podcieni oraz styl architektoniczny z barkowego na klasycystyczny. Prace konserwatorskie w jednym z pomieszczeń pozwoliły odkryć cenną polichromię z XVIII w. przedstawiającą panoramę miasta. Na piętrze tej kamienicy przez kilka lat funkcjonowały wystawy czasowe Galerii Muzeum i istniał tu tymczasowy Oddział Zabytkowy Biblioteki Miejskiej w Cieszynie.

Kamienica spod adresu Rynek 19 to budynek, w którym w 1878 r. zamieszkał Józef Konczakowski, otwierając tam sklep z wyrobami żelaznymi. W 1909 r. jego syn Brunon Konczakowski przejął firmę i ją rozwinął, tak jak i swoją pasję – kolekcjonowanie broni siecznej i palnej. Jego kolekcja broni, wyrobów artystycznych; mebli, porcelany, zamków, kluczy, kilimów oraz książek sprawiła, że Brunon w 1914 r. figurował w światowym leksykonie najwybitniejszych zbieraczy militariów. Jego zbiory stanowią część kolekcji Muzeum Śląska Cieszyńskiego, Zbiorów Sztuki na Wawelu i Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W sieni, w kluczu użebrowanego sklepienia, jest widoczny gmerek z datą 1573 rok.

Pod obecnym adresem Rynek 20 istniał hotel, który w XVIII wieku gościł m.in. Cesarza Józefa II, francuską królewnę Marię Teresę (córkę Ludwika XVI i Marii Antoniny), cara Pawła I, cara Aleksandra I, księcia Konstantego, cesarza Wilhelma II i cesarza Ferdynanda I. W 1912 r. hotel „Pod jeleniem” został przebudowany i dzięki architektowi Kilian Kôhler, zyskał secesyjny styl. Trzypiętrowy budynek, składający się z 67 pokoi hotelowych, był nowoczesny i reklamował się: centralnym ogrzewaniem, lodówkami, windą, elektrycznym oświetleniem, kawiarnią, restauracją, salą balową i koncertową, kręgielnią, salonem fryzjerskim i kosmetycznym. W 1919 roku w hotelu działała „Komisja Międzysojusznicza” dla zażegnania sporu granicznego pomiędzy Polską i Czechosłowacją, a w 1920 roku Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa.

Na płycie rynku, w centralnym miejscu, znajdowała się studnia (w miejscu której obecnie istnieje fontanna z rzeźbą św. Floriana), ale na rynku znajdowały się też pręgierz i drewniana klatka, w której umieszczano np. dłużników finansowych, kłótliwe przekupki. Ważniejszą pełnił do końca XIX wieku będąc miejscem targowym, w ostatnim okresie funkcjonowania targ odbywał się w pierwszy poniedziałek miesiąca. Od końca XIX wieku rynek stał się miejscem, na którym odbywają się imprezy kulturalne i artystyczne, ale odbywały się tu cykliczne wydarzenia nawiązujące do dawnej – targowej funkcji, czyli Targi Staroci organizowane przez Cieszyński Ośrodek Kultury „Dom Narodowy” i Cieszyński Klub Hobbystów.

Wiek wydarzeń Wiele wydarzeń historycznych, które miały miejsce na cieszyńskim Rynku, zostało udokumentowanych na fotografiach, które są dostępne w licznych publikacjach, a spory ich zbiór znajduje się w albumie Těšínské události 19. – 21. století/ Cieszyńskie wydarzenia XIX–XXI wieku

12 lutego 1911 roku – uroczyste oddanie do użytku linii tramwajowej. Pierwszy kurs składał się z trzech udekorowanych wozów i rozpoczął się na cieszyńskim rynku.

18 sierpnia 1915 roku – obchody 85. rocznicy urodzin Franciszka Józefa I – na Rynku odbyła się wtedy msza polowa, w której wzięły udział cztery kompanie pułku piechoty i pułk obrony terytorialnej oraz przedstawiciele władz miasta.

27 października 1918 – wiec zwołany przez Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego, w którym wzięło udział kilkanaście tysięcy osób proklamujących przynależność do odrodzonej Polski.

27 maja 1923 – uroczyste poświęcenie nowych dzwonów kościelnych dla kościoła parafialnego św. Marii Magdaleny. Poprzednie – historyczne dzwony zarekwirowano na potrzeby wojska w trakcie I wojny światowej. Ksiądz Józef Londzin opisał te wydarzenia oraz historię tych dzwonów w publikacji „Cieszyńskie dzwony historyczne” z 1923 roku (która jest udostępniona przez Śląska Bibliotekę Cyfrową).

4 września 1960 – obchody 1150-lecia założenia Cieszyna, w których odbył się m.in. występ połączonych chórów miasta i powiatu (3000 chórzystów) wzięło udział 14 tysięcy osób.

14 maja 1966 – manifestacja z okazji 1000-lecia państwa polskiego.

4 czerwca 1989 – obchody święta Bożego Ciała (w tym pierwsza publiczna procesja na Rynku), które odbyły się tuż po wyborach wygranych przez „Solidarność”.

21 sierpnia 1989 – manifestacja w rocznicę inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację zorganizowana pod hasłem „Nigdy więcej bratniej pomocy”.