Helena z Szymanowskich Malewska (ur. 25 maja 1811 w Warszawie, zm. 3 czerwca 1861 w Petersburgu) – diarystka, działaczka charytatywna. Córka Marii z Wołowskich i Józefa Szymanowskiego, siostra Celiny Mickiewiczowej, wywodziła się ze szlacheckiej rodziny frankistów.

Życiorys Helena z Szymanowskich Malewska herbu Młodzian (ur. 25 maja 1811 w Warszawie) była córką Marii z Wołowskich Szymanowskiej – pianistki i kompozytorki – oraz Józefa Szymanowskiego. Wywodziła się ze szlacheckiej rodziny frankistów. Miała brata bliźniaka, Romualda Szymanowskiego (1811-1839), oraz młodszą siostrę Celinę (1812-1855), późniejszą żonę Adama MickiewiczaTeofil Syga, Stanisław Szenic: Maria Szymanowska i jej czasy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1960, s. 63, 370, 391, 400.. Jej rodzice rozwiedli się w 1820 roku. Matka koncertowała po salonach Europy, a ojciec zawarł drugi związek małżeński, w którym urodziły mu się kolejne dzieci: Aniela Leszczyńska (1824-1872), Zofia Lenartowiczowa (1825-1870), Leon i Jan, który zmarł w dzieciństwieElżbieta Orman, Irena Poniatowska: Szymanowska z Wołowskich Marianna (Maria), [w:] Polski Słownik Biograficzny, red. Andrzej Romanowski, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla (Polska Akademia Nauk), Warszawa 2014, t. 50, s. 38, 40, ISBN 9788386301010.. Helena, Romuald i Celina pozostali przy matce, która poprzez liczne podróże nie mogła w pełni czuwać nad ich wychowaniem i edukacją. Zadanie to powierzyła swoim rodzicom oraz siostrze Julii. W późniejszym czasie dziewczynki uczęszczały do pensji prowadzonej przez pannę Dobrzyńską w Warszawie. Helena szczególnie lubiła uczyć się języka niemieckiego, a nauka języków obcych sprawiała jej dużą przyjemność. Dzieciństwo i młodość spędzała między Warszawą a Otwockiem Wielkim, dzierżawionym przez jej ojca. Wolny czas pożytkowała na spotkania salonowe, wieczory muzyczne i teatralne oraz spacery. Ceniła twórczość muzyczną Apolinarego KątskiegoRenata Suchowiejko: Kątski Apolinary, 2017, zob. online: https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/35484377-526d-4b92-9a82-2786f3389db8/content [online] [dostęp 2025-05-13].. W 1827 roku wyjechała z matką, ciotką Julią i siostrą Celiną do Petersburga, gdzie zostały serdecznie przyjęte przez przebywającą tam Polonię. Wkrótce dołączyli do nich również wuj Teodor i brat Romuald. Pamięć o Helenie przywrócił Zbigniew Sudolski publikując jej „Dziennik”. Uważał, że zasługuje na pamięć choćby ze względu na swoje rodzinne koligacjeHelena Szymanowska-Malewska: Dziennik 1827-1857, oprac. Zbigniew Sudolski, Ancher, Warszawa 1999, s. 5–7, ISBN 8385576223.. W końcu Helena cieszyła się dużym szacunkiem, zwłaszcza wśród Polaków. Stanisław Morawski, wspominając ją po latach, przyznał, że jako młoda dziewczyna nie zrobiła na nim dobrego wrażenia – wydała mu się „nieopierzona i przemądrzała”. Szybko jednak go do siebie przekonała.

Małżeństwo mały|lewo|Fotografia Franciszka Malewskiego (1800-1870). Z archiwum rodziny Władysława Mickiewicza – Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa Po niespodziewanej śmierci matki, sytuacja jej córek znacząco się pogorszyła. Helena znalazła się w relatywnie lepszym, choć niepewnym położeniu. Jej przyszłym teściom nie podobał się wybór syna – kontrowersje budziło pochodzenie Heleny. Pomimo początkowych trudności, w 1832 r. wyszła za Franciszka Malewskiego herbu Jastrzębiec, bliskiego przyjaciela Adama Mickiewicza. Małżeństwo zapewniło jej stabilizację, a ich pożycie małżeńskie należało do udanych. Do końca życia darzyli się wzajemnym szacunkiem. Mieli piątkę dzieciMaja Trochimczyk: Patriotyzm w Salonie: tradycje śpiewu domowego w rodzinie Marii Szymanowskiej, „Studia Chopinowskie”, 2022, t. 9, nr 1-2, s. 8, zob. online: https://doi.org/10.56693/sc.16 [online] [dostęp 2025-05-13].. Ich jedyna córka została później żoną Władysława Mickiewicza. Przebywając na emigracji razem z mężem wspierała materialnie Mickiewiczów. Ze swoją siostrą Celiną utrzymywała regularny kontakt listownyZofia Makowiecka: Malewski Franciszek Hieronim, [w:] Polski Słownik Biograficzny, red. Władysław Konopczyński, Henryk Markiewicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1974, t. 19, s. 314, ISBN 8304001489.. W Petersburgu, w którym pozostała do końca swojego życia, prowadziła salon wzorem matki. Znana była również z działalności charytatywnej. Kuratelą objęła m.in. biednych i osoby starsze. Zbierała fundusze dla swoich siostrzeńców, w celu poprawienia ich materialnego bytu, po śmierci rodziców. Przede wszystkim doceniane były jej interwencje związane z „przestępcami” politycznymi. Wykorzystywała swoje znajomości, żeby wspierać rodzinę i rodaków, co nie podobało się władzom carskim. Helena wyróżniała się silnym poczuciem patriotyzmu, odbieranego przez Rosjan jako zagrożenie dla integralności narodu rosyjskiego. Swoją drogą, Helena już od lat nastoletnich była nazywana przez rodzinę wielką polską patriotką. Historia pokazała, że były to prorocze słowa. Kształciła również panny z zamożnych domów (także Polki) w Instytucie Smolnym. Obawiała się, że rodaczki przebywające na emigracji w Petersburgu, z czasem zatracą poczucie własnej przynależności narodowej, dlatego przekazywała im teksty i nuty pieśni narodowych, z których korzystały także RosjankiZbigniew Sudolski: Panny Szymanowskie i ich losy. Opowieść biograficzna, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982, s. 8, 26, 110, 212, 267, 285, 289, 290, 291, ISBN 8320533937.. Helena zaczęła chorować już pod koniec lat pięćdziesiątych XIX w., jednak literatura nie podaje przyczyny śmierci. W pojawiających się nekrologach doceniano zwłaszcza jej działalność charytatywną. Zmarła 3 czerwca 1861 roku w Petersburgu. Początkowo została pochowana w podziemiach tamtejszego kościoła katolickiego. Dopiero po dwóch tygodniach przeniesiono jej ciało na cmentarz choleryczny, zwany Mitrofanijewskim, położony niedaleko wsi Tentelewej, gdzie spoczęła obok matki.

mały|Dziennik 1827-1857, Heleny z Szymanowskich Malewskiej, opracowany z autografu i uzupełniony wstępem, przypisami i notami przez Zbigniewa Sudolskiego

Twórczość Helena z Szymanowskich Malewska była autorką „Dziennika 1827-1857”, który nie zachował się w całości do czasów współczesnych. Brakuje w nim wpisów z lat 1835–1836, 1838-1850, 1852, 1855-1856. Mimo to stanowi istotne źródło wiedzy o życiu kulturalnym i intelektualnym XIX-wiecznej Polski i Rosji. Jego pisanie rozpoczęła 1 listopada 1827 roku i z sumiennością zapisywała nazwiska osób pojawiających się w salonie Marii Szymanowskiej. Wbrew pozorom pianistka utrzymywała kontakty nie tylko z Polakami przebywającymi czasowo w Rosji, ale również z tamtejszą Polonią oraz przedstawicielami elity rosyjskiej świata literatury i muzyki. Salon Marii Szymanowskiej był ostoją i centrum życia kulturalnego dla Polaków przebywających na zesłaniu w carskiej Rosji – bywali w nim m.in. Adam Mickiewicz, Cyprian Daszkiewicz, Franciszek Malewski, Aleksander Chodźko, Józef Jeżowski i Onufry Pietraszkiewicz. Urządzano tam m.in. koncerty kameralne oraz inscenizacje muzyczno-teatralne. Maria Szymanowska była również inicjatorką tzw. poranków i wieczorów muzycznych – spotkań, które na stałe wpisały się w tradycję kulturalną ówczesnych wyższych sfer. Helena zapisywała również codzienne wydarzenia, w których uczestniczyłaZbigniew Sudolski: Moskiewsko-petersburskie „realia mickiewiczowskie” w świetle „Dziennika Heleny Szymanowskiej”, „Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej”, 1977, t. 68, nr 4, s. 214, 224, 225, zob. online: https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1977-tom-68-numer-4/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1977-t68-n4-s213-236.pdf [online] [dostęp 2025-05-13].. Tworzyła także poezję. Choć jej twórczość była doceniana przez współczesnych, z czasem popadła w zapomnienie.

Galeria rodziny Heleny z Szymanowskich Malewskiej

Przypisy

Bibliografia Opracowania (online) Paryskie Salony Romantyków, zob. online, [dostęp 2025-05-13] R. Suchowiejko, Kątski Apolinary, 2017, zob. online, [dostęp 2025-05-13] M. Trochimczyk, Patriotyzm w Salonie: tradycje śpiewu domowego w rodzinie Marii Szymanowskiej, „Studia Chopinowskie”, 2022, t. 9, nr 1-2, zob. online: https://doi.org/10.56693/sc.16, [dostęp 2025-05-13] Z. Sudolski, Moskiewsko-petersburskie „realia mickiewiczowskie” w świetle „Dziennika Heleny Szymanowskiej”, „Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej”, 1977, t. 68, nr 4, zob. online, [dostęp 2025-05-13]

Opracowania H. Szymanowska- Malewska, Dziennik 1827-1857, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1999 Polski Słownik Biograficzny, red. A. Romanowski, Warszawa 2014, t. 50 Polski Słownik Biograficzny, red. W. Konopczyński, H. Markiewicz, Wrocław 1974, t. 19 T. Syga, St. Szenic, Maria Szymanowska i jej czasy, Warszawa 1960 Z. Sudolski, Panny Szymanowskie i ich losy. Opowieść biograficzna, Warszawa 1982

Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Urodzeni w 1811 Kategoria:Zmarli w 1861 Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Szymanowscy herbu Młodzian Kategoria:Pochowani na cmentarzu Mitrofanijewskim