Ustawa Butlera (The Butler Act) – ustawa z 1925 roku obowiązująca w stanie Tennessee, która zakazywała w szkołach publicznych finansowanych ze środków stanowych nauczania teorii ewolucji w jakiejkolwiek formie zaprzeczającej biblijnej historii o stworzeniu człowieka. Jej uchwalenie stało się bezpośrednią przyczyną słynnego „małpiego procesu”, w którym nauczyciel John T. Scopes został celowo postawiony w stan oskarżenia za naruszenie tego prawa. Ustawa Butlera została uchylona dopiero w 1967 roku.
Geneza i uchwalenie Na początku XX wieku w Stanach Zjednoczonych narastał konflikt kulturowy między zwolennikami fundamentalizmu religijnego a modernistami, którzy starali się pogodzić wiarę z nowoczesną nauką. Jednym z głównych punktów spornych była teoria ewolucji Karola Darwina, która podważała dosłowną interpretację biblijnego opisu stworzenia świata.
Inicjatorem ustawy był John Washington Butler, farmer i członek Izby Reprezentantów stanu Tennessee, który był głęboko przekonany, że nauczanie ewolucjonizmu jest szkodliwe i podkopuje fundamenty chrześcijańskiej moralności. Projekt ustawy przedstawił 21 stycznia 1925 roku. Zyskał on szerokie poparcie: Izba Reprezentantów przyjęła go stosunkiem głosów 71 do 5, a Senat Tennessee – 24 do 6. Gubernator Austin Peay podpisał ustawę 21 marca 1925 roku, wprowadzając ją w życie.
Treść ustawy Akt Butlera był krótki i precyzyjny. Jego kluczowy zapis stanowił, że:
Ustawa nie zakazywała nauczania o ewolucji w odniesieniu do innych gatunków niż człowiek ani nie nakazywała nauczania kreacjonizmu. Jej celem było wyłącznie uniemożliwienie przedstawiania teorii pochodzenia człowieka w sposób sprzeczny z Biblią.
„Małpi proces”
Niedługo po wejściu w życie ustawy, Amerykańska Unia Swobód Obywatelskich (ACLU) postanowiła ją zaskarżyć, uznając ją za niekonstytucyjną. W tym celu w porozumieniu z lokalnymi przedsiębiorcami z Dayton, liczącymi na rozgłos, zorganizowano prowokację – namówiono nauczyciela Johna T. Scopesa, aby świadomie złamał zakaz.
Jego proces, który odbył się w lipcu 1925 roku, zyskał ogromny rozgłos medialny i został ironicznie ochrzczony przez prasę „małpim procesem”. Obrońcą Scopesa był znany adwokat Clarence Darrow, a oskarżycielem – trzykrotny kandydat na prezydenta USA, William Jennings Bryan. Obrona argumentowała, że Ustawa Butlera naruszała wolność słowa i faworyzowała jedną interpretację religijną, co było sprzeczne z Pierwszą Poprawką do Konstytucji Stanów Zjednoczonych.
Ostatecznie, na wniosek samego obrońcy, Scopes został uznany za winnego i skazany na grzywnę w wysokości 100 dolarów. Wyrok został jednak później uchylony przez sąd wyższej instancji z powodu błędu proceduralnego, co uniemożliwiło ACLU odwołanie się do Sądu Najwyższego w celu zbadania konstytucyjności samej ustawy.
Uchylenie i dziedzictwo Ustawa Butlera obowiązywała w Tennessee przez ponad 40 lat. Została uchylona przez legislaturę stanową dopiero 1 września 1967 roku. Rok później, w sprawie Epperson przeciwko Arkansas, Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych orzekł, że podobne ustawy, zakazujące nauczania ewolucji ze względów religijnych, są niezgodne z konstytucją, ponieważ naruszają tzw. klauzulę ustanowienia (Establishment Clause), która zakazuje państwu faworyzowania jakiejkolwiek religii.
Mimo formalnej porażki w sądzie, „małpi proces” stał się wielką okazją do propagowania ewolucjonizmu i zdaniem wielu komentatorów stanowił propagandową klęskę fundamentalistów chrześcijańskich. Ustawa Butlera i proces Scopesa pozostają symbolami konfliktu kulturowego między nauką a fundamentalizmem religijnym w amerykańskim społeczeństwie.
Zobacz też Małpi proces John T. Scopes Kreacjonizm Teoria ewolucji
Przypisy
Kategoria:Historia Stanów Zjednoczonych Kategoria:Prawo w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Kreacjonizm Kategoria:1925 w Stanach Zjednoczonych