alt=Yggdrasil - axis mundi|mały|Yggdrasil jako drzewo symbolizujące axis mundi w mitologii nordyckiej podobnie, jak drzewo yaxche' w mitologii Majów, ryc: Oluf Olufsen Bagge 1847 r. Paradygmat jaskiniowy w archeologii Mezoameryki (ang: The Mesoamerican Cave Paradigm), a w szczególności w archeologii Majów polega na umiejscowieniu jaskiń i wszelkich innych otwarć w tkance ziemi, jak cenoty, rozpadliny, czy sztuczne jaskinie (czultuny, saskabery), jako kluczowego elementu ożywionego krajobrazu, przez który przechodzi lokalna axis mundi, łącząca wszystkie poziomy rzeczywistości: ziemię, niebiosa i zaświaty. Zgodnie z nowym paradygmatem jaskinie (obojętnie naturalne czy sztuczne) i cenoty (jaskinie zalane przez wodę) pełniły w kosmologii Mezoameryki rolę portali w zaświaty, miejsc, z których pochodziło wszelkie życie, a także, z których wyszli na świat przodkowie danej społeczności Majów (jaskinia pochodzenia). Ceremonialne centra dawnych miast Majów, a nawet ich dzielnice, były utożsamianie z jaskiniami, podobnie jak świątynie znajdujące się na szczytach piramid, symbolizujących święte góry.
Ewolucja paradygmatu jaskiniowego w archeologii Mezoameryki Szczególne traktowanie jaskiń przez kultury Majów zauważali już XIX-wieczni eksploratorzy Jukatanu, jak John Lloyd Stephens (1805-1852) i Frederick Catherwood (1799-1854). Sir J. Eric. S. Thompson (1898-1975) sformułował jeszcze w 1959 r. zestaw postulatów dotyczących roli jaskiń w prekolumbijskich cywilizacjach Mezoameryki. Zauważył przede wszystkim, że z uwagi na wysoką wilgotność nie nadawały się do zamieszkania, a mimo to były teatrem wysokiej aktywności kultur prekolumbijskich. Jak zauważyła później Andrea Stone, cywilizacje Mezoameryki to jedyne zaawansowane kultury mogące pochwalić się sztuką jaskiniową. Jednak dopiero badania archeologiczne w jaskiniach Naj Tunich (Gwatemala) czy Caves Branch (Belize) w ostatnich dekadach XX w. w połączeniu z badaniami epigraficznymi, które były możliwe dzięki rozszyfrowaniu pisma Majów i analizą etnograficzną roli jaskiń pośród współczesnych rdzennych kultur Ameryki Środkowej, pozwoliły ostatecznie sformułować nowy paradygmat w archeologii Majów i Mezoameryki. Obszerne wnioski z badań zebrano ramach dwóch wydanych w 2005 r. woluminów: In the Maw of the Earth Monster: Mesoamerican Ritual Cave Use oraz Stone Houses and Earth Lords: Maya religion in the cave context.
Przypisy
Bibliografia Brady, James E.; Keith M. Prüfer (eds.) (2005) In the Maw of the Earth Monster: Mesoamerican Ritual Cave Use. Austin: University of Texas Press.
Brady, James E.; Wendy Ashmore (1999) Mountains, Caves, Water: Ideational Landscapes of the Ancient Maya. (w:) Wendy Ashmore, A. Bernard Knapp (eds.) Archaeologies of Landscape: Contemporary Perspectives. Blackwell Publishers.
Kováč, Milan; Fátima Tec Pool, Dora Maritza García Patzán (2024) The Cave and the Power. Mythological Patterns in the Founding of Maya Political Centers at Uaxactun, Guatemala. „Axis Mundi” 18(2):1-27.
MacLeod, Barbara; Dennis E. Puleston (1978) Pathways into Darkness: The Search for the Road to Xibalbá. (w:) Merle Greene Robertson i Donnan Call Jeffers (eds.) Tercera Mesa Redonda de Palenque, June 11-18, 1978, Palenque. Palenque: a Conference on the Art, Hieroglyphics, and Historic Approaches of the Late Classic Maya 4. Pre-Columbian Art Research Center, s. 71-77.
Martin, Simon (2001) Under a Deadly Star: Warfare among the Classic Maya. (w:) Nikolai Grube (ed.) Maya: Divine Kings of the Rain Forest. Cologne: Könemann, s. 174-185.
Prüfer, Keith M.; James E. Brady (eds.) (2005) Stone Houses and Earth Lords: Maya religion in the cave context. University Press of Colorado, Boulder.
Stone, Andrea (1995) Images from the Underworld: Naj Tunich and the Tradition of Maya Cave Painting. University of Texas Press, Austin
Thompson, J. Eric S. (1959) The Role of Caves in the Maya Culture. Amerikanistische Miszellen: Festband Franz Termer in Freundschaft und Verehrung gewidmet von Freunden, Kollegen und Schülern zur Vollendung des 65. Lebensjahres am 5. Juli 1959, Berlin, Boston: De Gruyter. s. 122-129
Trześniowski, Przemysław A. (2025) Saskabery i saskab – magiczny pył budowniczych Majów „Mezoameryka” III DOI: 10.13140/RG.2.2.31348.82566
Trześniowski, Przemysław A. (2024) Chultunób (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie? „Mezoameryka” II DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443
Trześniowski, Przemysław A. (2023) Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii Majów. „Mezoameryka” I DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165
Woodfill Brent K. (2011) The Central Role of Cave Archaeology in the Reconstruction of Classic Maya Culture History and Highland-Lowland Interaction. „Ancient Mesoamerica” 22(2), s. 213-227.
Kategoria:Mezoameryka Kategoria:Archeologia Kategoria:Cywilizacja Majów Kategoria:Jukatan Kategoria:Archeologia Mezoameryki