alt=Yggdrasil - axis mundi|mały|Yggdrasil jako drzewo symbolizujące axis mundi w mitologii nordyckiej podobnie, jak drzewo yaxche' w mitologii Majów, ryc: Oluf Olufsen Bagge 1847 r. Paradygmat jaskiniowy w archeologii Mezoameryki (ang: The Mesoamerican Cave Paradigm), a w szczególności w archeologii Majów polega na umiejscowieniu jaskiń i wszelkich innych otwarć w tkance ziemi, jak cenoty, rozpadliny, czy sztuczne jaskinie (czultuny, saskabery), jako kluczowego elementu ożywionego krajobrazu, przez który przechodzi lokalna axis mundi, łącząca wszystkie poziomy rzeczywistości: ziemię, niebiosa i zaświaty. Zgodnie z nowym paradygmatem jaskinie (obojętnie naturalne czy sztuczne) i cenoty (jaskinie zalane przez wodę) pełniły w kosmologii Mezoameryki rolę portali w zaświaty, miejsc, z których pochodziło wszelkie życie, a także, z których wyszli na świat przodkowie danej społeczności Majów (jaskinia pochodzenia). Ceremonialne centra dawnych miast Majów, a nawet ich dzielnice, były utożsamianie z jaskiniami, podobnie jak świątynie znajdujące się na szczytach piramid, symbolizujących święte góry.