Księga zwierząt hodowlanych – urzędowy rejestr prowadzony w celu dokumentowania pochodzenia, cech użytkowych i hodowlanych zwierząt gospodarskich uznanych za rasowe, które spełniają określone kryteria hodowlane.

Historia Pierwszą księgą zwierząt zarodowych stada była księga koni pełnej krwi angielskiej założona w 1793 r.Zootechniczny Słownik Encyklopedyczny, PWRiL, Warszawa 1965. Potem zaczęto wydawać księgi innych raz i typów koni regionalnych, jak koni małopolskich, wielkopolskich, śląskich, a także zimnokrwistych i pogrubionych oraz koni huculskich, koników i fiordingów. Zakładanie ksiąg w pierwszej kolejności na konie, wynikało z roli, jaką odgrywały przede wszystkim w kawalerii polskiej i w rolnictwieMariusz Z. Felsmann i inni, Ochrona zwierząt w prawodawstwie polskim od 1918 do 1939 r., Wydawca: Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie,  Chełmno 2013, s. 76-85,  ISBN 83-919037-4-5  Jędrzej Krupiński, Grażyna Polak, Spojrzenie na 100 lat hodowli zwierząt gospodarskich w Polsce 1922-2022 Część 1. Hodowla zwierząt w latach 1922-1941, Instytut Zootechniczny PIB, Przegląd Hodowlany nr 2/2023, s. 3-12. .

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. władze II Rzeczypospolitej stanęły wobec konieczności unifikacji rozproszonych systemów hodowlanych odziedziczonych po trzech zaborach. Szczególne znaczenie miało ujednolicenie zasad prowadzenia ksiąg hodowli zarodowej, stanowiących podstawowe narzędzie ewidencji i selekcji zwierząt gospodarskich o potwierdzonym pochodzeniu. Pierwotnie księgi prowadziły głównie związki i towarzystwa hodowców. Dopiero po opublikowaniu rozporządzenia o izbach rolniczych w 1932 r., ukazało się ustawa z 1934 r. o nadzorze nad hodowlą zwierząt gospodarskich, w której całokształt spraw związanych z prowadzeniem ksiąg zwierząt hodowlanych powierzono izbom rolniczymRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o zmianach w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o izbach rolniczych. Dz. U. 1932 nr 94, poz. 817.. Uprawnienia izb rolniczych w zakresie tej ustawy dotyczyły bydła, trzody chlewnej i owiecUstawa z dnia 5 marca 1934 r. o nadzorze nad hodowlą bydła, trzody chlewnej i owiec. Dz. U 1934 nr 40, poz. 249.. Natomiast księgi odnośnie do koni ukazały się w ramach odrębnej ustawy z 1934 r., w której wyodrębniono dwie kategorie ksiągUstawa z dnia 13 marca 1934 r. o nadzorze nad hodowlą koni. Dz. U. 1934 nr 32, poz. 284.. Księgi ogierów i klaczy zarodowych prowadzone były przez izby rolnicze, zaś księgi stadne koni prowadzone były według zasad ustalanych przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych.

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania ustawy o nadzorze nad hodowlą bydła, trzody chlewnej i owiec ukazało się w 1935 r., które następnie zostało znowelizowane w 1937 rRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 16 marca 1935 r. w sprawie wykonania ustawy o nadzorze nad hodowlą bydła, trzody chlewnej i owiec. Dz. U. 1935 nr 20, poz. 120.Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 4 maja 1937 r. w sprawie wykonania ustawy o nadzorze nad hodowlą bydła, trzody chlewnej i owiec. Dz. U. 1937 nr 38, poz. 291.. Celem aktu prawnego było uregulowanie zasad prowadzenia ksiąg hodowlanych (zarodowych), które stanowiły podstawę do kontroli i rozwoju hodowli zwierząt gospodarskich w kraju. Rozporządzenie określało, że księgi zarodowe prowadzone były odrębnie dla poszczególnych gatunków zwierząt (bydło, trzoda chlewna, owce) oraz z podziałem na rasy, typy i płeć zwierząt. Rozporządzenie to miało na celu uporządkowanie i usystematyzowanie ewidencji hodowlanej oraz poprawę jakości hodowli przez kontrolę pochodzenia i wartości hodowlanej zwierząt. System ksiąg umożliwiał skuteczny nadzór państwowy nad hodowlą zarodową i tworzenie podstaw do dalszego rozwoju rolnictwa.

Po II wojnie światowej przystąpiono do odzyskiwania ksiąg i porządkowania zapisów. Na podstawie dekretu z 1946 r. w sprawie nadzoru nad hodowlą bydła, trzody chlewnej i owiec pozostawiono prowadzenie rejestrów izbom rolniczym, natomiast zmieniono sposób pobierania opłatDekret z dnia 25 czerwca 1946 r. w sprawie zmiany ustawy z dnia 5 marca 1934 r. o nadzorze nad hodowlą bydła, trzody chlewnej i owiec. Dz. U. 1946 nr 32, poz. 203.. W 1947 r. zniesiono izby rolnicze, w związku z tym uprawnienia dotyczące ksiąg zwierząt hodowlanych przeniesiono do wojewódzkiej władzy administracji ogólnejDekret z dnia 26 sierpnia 1946 r. o zniesieniu izb rolniczych. Dz. U 1946 nr 47, poz. 265..

W rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1950 r. o organizacji hodowli zwierząt zarodowych potwierdzono prowadzenie ksiąg według regulacji wypracowanych w okresie międzywojennym, zmieniając rodzaje ksiąg w odniesieniu do poszczególnych gatunków zwierzątRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 3 kwietnia 1950 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykonania ustawy o nadzorze nad hodowlą bydła, trzody chlewnej i owiec. Dz. 1950 nr 17, poz. 150..

Księgi zwierząt zarodowych według dekretu z 1955 r. Dekret z 1955 r. o organizacji hodowli zwierząt zarodowych miał na celu zorganizowanie hodowli zwierząt zarodowych w sposób planowy, pod bezpośrednim nadzorem państwaDekret z dnia 2 lutego 1955 r. o organizacji hodowli zwierząt zarodowych. Dz. U. 1955 nr 6, poz. 34.. W praktyce oznaczało to przejęcie przez władze centralne kontroli nad selekcją, rozmnażaniem i obrotem materiałem hodowlanym. Zamiast samorządnych inicjatyw rolniczych, jak przedwojenne związki hodowców czy spółki zarodowe, wprowadzono system państwowych ośrodków hodowlanych. Główne założenia dekretu sprowadzały się do wprowadzenia następujących zadań: państwowa kontrola nad hodowlą zwierząt zarodowych, w tym rejestrację stad i osobników zarodowych; ustanowienie państwowych gospodarstw hodowlanych, które miały stanowić podstawę nowoczesnej hodowli; wprowadzenie obowiązku nadzoru weterynaryjnego i zootechnicznego, co miało zapewnić jednolity poziom jakości materiału hodowlanego; ograniczenie prywatnej hodowli zarodowej – osoby prywatne mogły prowadzić taką działalność tylko za zgodą władz.

Dla celów hodowli zwierząt zarodowych przeprowadzano ocenę wartości użytkowej zwierząt, wybór zwierząt wyróżniających się wartością użytkową i hodowlaną i wpisywanie ich do ksiąg zwierząt zarodowych oraz dalsze doskonalenie zwierząt zapisanych do ksiąg zwierząt zarodowych i tworzenie nowych ras i typówZarządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 27 sierpnia 1955 r. w sprawie zasad i trybu uznawania owczarni za zarodowe i reprodukcyjne. M.P. 1955 nr 80, poz. 958.Zarządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 27 sierpnia 1955 r. w sprawie zasad i trybu uznawania chlewni za zarodowe i reprodukcyjne. M.P. 1955 nr 80, poz. 957.Zarządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 27 sierpnia 1955 r. w sprawie zasad i trybu uznawania obór za zarodowe i reprodukcyjne. M.P. 1955 nr 80, poz. 956.Zarządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 27 sierpnia 1955 r. w sprawie zasad i trybu uznawania stajni za zarodowe i reprodukcyjne. M.P. 1955 nr 80, poz. 955..

Dla poszczególnych gatunków oraz ras i typów zwierząt zależnie od ich wartości hodowlanej prowadzono: powiatowe, wojewódzkie i krajowe księgi zwierząt zarodowych, rejestr zwierząt wyróżniających się wartością użytkową.

Minister Rolnictwa w drodze rozporządzenia zarządzał prowadzenie krajowych ksiąg elity zwierząt zarodowych. Ponadto Minister Rolnictwa w drodze rozporządzenia określał wymagania, jakim powinny odpowiadać zwierzęta dla zapisania ich do ksiąg lub rejestru, zasady i tryb prowadzenia ksiąg i rejestru oraz organy powołane do ich prowadzenia.

W świetle dekretu z 1955 r. o organizacji hodowli zwierząt zarodowych na terenie kraju powołano ośrodki hodowli zwierząt zarodowychZarządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 27 sierpnia 1955 r. w sprawie organizacji ośrodków hodowli zwierząt gospodarskich. M. P. 1955 nr 93, poz. 1197..

Księgi zwierząt zarodowych z 1956 r. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa z 1956 r. w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych stanowiło akt wykonawczy do dekretu z 1955 r. o organizacji hodowli zwierząt zarodowychRozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 2 sierpnia 1956 r. w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych oraz rejestru krów wyróżniających się wartością użytkową. Dz. U.1956 nr 49, poz. 218.. Jego zasadniczym celem było stworzenie spójnych i jednolitych zasad prowadzenia ewidencji hodowlanej, obejmującej zwierzęta gospodarskie o szczególnych walorach genetycznych i produkcyjnych.

Akt ten regulował prowadzenie ksiąg zwierząt zarodowych dla głównych gatunków hodowlanych – koni, bydła, trzody chlewnej, owiec, kóz i królików – oraz odrębnego rejestru krów wyróżniających się wartością użytkową. Przewidziano trójstopniowy system ewidencji: księgi powiatowe, wojewódzkie i krajowe, przy czym zakres ich prowadzenia uzależniono od gatunku i rasy zwierząt. Rozporządzenie wprowadzało również zasadę oddzielnego prowadzenia ksiąg dla samców i samic, co miało zapewnić większą przejrzystość rodowodów i umożliwić selekcję hodowlaną o naukowych podstawach. Dla szczególnie cennych ras koni, takich jak konie pełnej krwi angielskiej czy czystej krwi arabskiej, przewidziano prowadzenie ksiąg wyłącznie na szczeblu krajowym.

W zakresie organizacyjnym rozporządzenie powierzało prowadzenie ksiąg powiatowych i wojewódzkich, a także rejestru krów, prezydiom wojewódzkich rad narodowych poprzez podległe im organy służby rolnej. Natomiast księgi krajowe prowadziło Ministerstwo Rolnictwa. Ustanowienie jednolitych wzorów ksiąg oraz centralny nadzór nad ich prowadzeniem sprzyjały tworzeniu systemu ewidencji hodowlanej o charakterze planowym i kontrolnym, co odpowiadało ówczesnym założeniom gospodarczym państwa.

Księgi zwierząt zarodowych z 1962 r. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa z 1962 r. w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych, pozostawało w ścisłym związku z ustawą 1960 r. o hodowli zwierząt gospodarskichRozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 27 grudnia 1962 r. w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych. Dz. U. 1963 nr 6, poz. 38.Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 lipca 1963 r. w sprawie sprostowania błędów w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa z dnia 27 grudnia 1962 r. w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych oraz w rozporządzeniu Ministra Żeglugi z dnia 29 maja 1963 r. w sprawie transportu morskiego materiałów niebezpiecznych. Dz.U. 1963 nr 34, poz. 202.. W rozporządzeniu określano organizacyjne i metodyczne zasady ewidencji zwierząt hodowlanych w kraju. Księgi zwierząt zarodowych prowadzono dla poszczególnych ras bydła, trzody chlewnej, koni i owiec, w podziale na samce i samice. Dla knurów wprowadzono dodatkowo rejestr hodowlany. Dla koni pełnej krwi angielskiej oraz czystej krwi arabskiej i angloarabskiej przewidziano odrębne przepisy.

Wprowadzono trójstopniowy lub dwustopniowy podział ksiąg w zależności od gatunku:

dla bydła i owiec – księgi wstępne, główne (standard) i elity, dla loch – księgi wstępne i główne, dla knurów – księgi główne, dla koni – księgi stadne: wstępne i główne.

Wzory ksiąg i rejestrów zatwierdzał Minister Rolnictwa. Rozporządzenie miało charakter normatywny i porządkujący, stanowiło element systemu państwowej kontroli hodowli, którego celem była unifikacja dokumentacji rodowodowej oraz doskonalenie genetyczne populacji zwierząt gospodarskich w warunkach gospodarki planowej.

Księgi zwierząt zarodowych z 1977 r. W znowelizowanym rozporządzeniu Ministra Rolnictwa z 1977 r. dodano, że aby zwierzęta wpisać księgi zwierząt zarodowych, to musi być ono zdrowe, prawidłowo zbudowane i wyrośnięte, a ponadto odpowiadać przepisom o rejonizacji zwierząt gospodarskich oraz warunkom określonym w rozporządzeniuRozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 18 października 1977 r. w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych. Dz. U. 1977 nr 31, poz. 138.. Zwierzęta wpisane do ksiąg podlegały oznakowaniu, z wyjątkiem koni.